“Озодликнинг қора атиргули”. 11 октябрь – Халқаро қизлар куни

Ушбу мақолада ўзининг жасурлиги билан дунёни ўзгартира олган қаҳрамон хотин-қизлар ҳақида сўз юритилади.

Ирена Сендлер

Ирена Сендлер иккинчи жаҳон уруши пайтида фашистлар ташкил этган энг катта гетто – Варшава геттосида (ирқий озчилик гуруҳ жамиятдан ажратиб қўйилган мавзе) ишлаган ва у ерда касал болаларга ғамхўрлик қилган. У турли ҳийлалар, қалбакилаштириш, ҳужжатларни алмаштириш ёрдамида 2500 яҳудий боласини геттодан олиб чиқишда иштирок этган.

Бунинг учун чақалоқларга уйқу дори берилиб, улар бўғилиб қолмаслиги учун тешиклари бўлган кичик қутиларга жойлаштирилади ва лагерга дезинфекциялаш воситаларини етказиб берадиган юк машиналарида олиб кетилади. Баъзи болалар эса тўғридан тўғри қўшни уйларнинг ертўлалари орқали олиб кетилган. Бошқа болаларни сумкалар, сават, картон қутиларга солиб олиб чиқишади. Қутқарилган болаларга сохта ҳужжатлар ҳам қилиб берилган.

Тушунарлики, махфий қутқарувчилар буларнинг барчасини ҳаётларини хавф остига қўйиб қилишади. Ирена нажот топганларнинг рўйхатини тузади ва фашизм устидан ғалаба қозонилганидан кейин, уларнинг ҳаёти яхши ўтганига ишонч ҳосил қилиш учун деярли ҳаммани кузатиб боради. 1965 йилда Исроил Холокост музейи Ирена Сендлерга “Миллатлар орасида солиҳ” унвонини берди. 2009 йилда “Ирена Сендлернинг жасур юраги” номли фильм ишланган.

Анна Франк

“Aнна Франкнинг кундалиги” – нацизм даҳшатларининг энг фожиали ва ишончли далили ҳисобланади. Иккинчи жаҳон уруши пайтида Aнна оиласининг аёллари ертўлада яширинган ва яҳудий қиз деярли ҳар куни ўз дафтарига атрофда кўрган ҳамма нарсани ёзиб борган. Aнна, онаси ва опа-сингиллари топилиб, Польшадаги Освенцим концлагерига сургун қилинади. Улардан ҳеч бири омон қолмаган.

Кундаликни тасодифан бир қиз топиб олади, у ўқиганидан таъсирланиб, қизнинг қариндошларини топишга муваффақ бўлади ва кундаликни уларга топширади. Aнна Франкнинг кундалиги ЮНЕСКО Бутунжаҳон мероси рўйхатининг “Тинчлик хотираси” реестрига киритилган 35 та объектдан бирига айланган. Муаллифнинг номи Кейт Панкҳёрстнинг “Дунёни ўзгартирган фантастик аёллар” китобида абадийлаштирилган.

Роза Ли Паркс

Оқтанлилар устунлигини омма олдида тан олишни рад этган биринчи қора танли аёл. У АҚШдек катта мамлакатни ва бутун дунёни ўзгартириб, унга эркинлик руҳини олиб кирган аёл дея таърифланади.

Aлабама штатининг Монтгомери шаҳрида яшаган Роза 1955 йил 1 декабрда автобусда ўз ўрнини оқтанли йўловчига бўшатиб беришдан бош тортди. Унинг бу исёни нафақат бошқа автобус йўловчилари, балки шаҳар аҳолиси томонидан ҳам қўллаб-қувватланди, уни “Озодликнинг қора атиргули” дея атай бошлашди. 381 кун давомида Монтгомерининг барча қора танли аҳолиси Роза ва унинг позициясини қўллаб-қувватлаш учун жамоат транспортидан фойдаланмади. 1956 йил 20 декабрда Монтгомерида шаҳар автобусларида ирқ ажратиш қонун билан бекор қилинди.

Берта Фон Сутнер

1889 йилда Берта Фон Сутнернинг “Қуроллар билан пастга!” (“Die Waffen nieder!”) китоби нашр этилади. Китобда ХIХ асрнинг 60-йилларида Европадаги урушлар сабаб тақдири вайрон бўлган ёш аёлнинг ҳаёти ҳикоя қилинади. Асарда урушга қарши қизғин норозилик катта маҳорат билан тасвирланган; урушларнинг аёлларга келтирган жабри ошкора кўрсатилган. Китоб ҳақли равишда муаллифига катта шуҳрат келтирган.

Асарни Алфред Нобел ҳам ўқиб чиққан ва Берта билан боғланиб, унга ўз мукофоти учун янги номинация – Тинчлик номинациясини таъсис этишга ваъда берган. Aйнан Берта тинчлик йўналишидаги илк Нобел мукофотини қўлга киритган.

Малала Юсуфзай

Малала 11 ёшида блоги туфайли бутун дунёга машҳур бўлган. Унда у ўзи яшаган қишлоқни эгаллаб олган толибларнинг ваҳшийликлари ҳақида гапирган. Қиз “Толибон” аёлларга таълим олишни тақиқлаши, уларнинг умуминсоний ҳуқуқ ва эркинликларини тан олмаслиги ҳақида ёзган.

Орадан бир йил ўтиб жангарилар блог муаллифини топиб, шаҳар автобусида Малалани отиб, унинг ва яна бир қанча одамларнинг бошидан оғир жароҳат етказган. Бироқ қиз мўъжизавий тарзда тирик қолди, Буюк Британияга олиб кетилди ва Покистон ёшлар тинчлик мукофоти билан тақдирланди.

16 ёшида Малала тинчлик учун Нобел мукофоти билан тақдирланди ва бу уни тарихдаги энг ёш совриндорга айлантирди. Малала Ливанда қизлар таълим олиши учун мактаб очган.

Катрин Швицер

Катриннинг орзуси ҳар доим эркаклар билан тенг келадиган марафонда югуриш бўлган (1960-йилларда аёллар бу пойгаларда қатнашиши мумкин эмас эди). 20 ёшли Катрин 1967 йилда бошланган ва ташкилотчиларнинг уни зўрлик билан трассадан судраб олиб чиқишга уринишларига қарамай, Бостон марафонида югурган биринчи аёл эди.

Катриннинг таъсирчан натижаларидан сўнг, 5 йил ўтиб аёллар эркаклар билан тенг равишда марафонларда қатнашиш ҳуқуқига эга бўлишди. Катрин абадий спорт оламини ўзгартирган аёл бўлиб қолади.

Билли Жан

Билли Жан теннисда аёлларга йўл очди. Бугунги кунга қадар у Уимблдонда энг кўп ғалаба қозониш бўйича рекордчи ҳисобланади. У Бутунжаҳон аёллар теннис ассоциациясига асос солган ва аслида кучли жинс вакиллари билан маълум молиявий тенгликка эришган.

Спорт олами қоидаларини ўзгартирган аёл теннисчи аёллар учун тўланадиган мукофот эркакларникига тенг бўлишини таъминлади. Ҳаммаси Билли Жан дунёнинг биринчи теннисчисига (1973 йилда бу Бобби Риггс эди) аёллар тенниси эркакларникидан кам эмаслигини исботлаш учун курашгани билан бошланди. Кинг кўп устунлик билан ғалаба қозонди ва аёлларнинг теннис билан шуғулланмаслиги ҳақидаги гапларга чек қўйди.

***

Aёллар ва қизларнинг имкониятларини кенгайтириш бутун инсониятнинг барқарор ривожланишини жадаллаштиришда муҳим аҳамиятга эга. Aёллар ва қизларга нисбатан камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш билан нафақат инсоннинг асосий ҳуқуқлари таъминланади, балки бошқа кўплаб соҳаларда ҳам жамиятга фойда олиб келинади.

Хотин-қизлар ҳуқуқларини кенгайтириш бўйича кенг қамровли сиёсат кун тартиби бўлган Пекин декларацияси 1995 йилда Пекинда бўлиб ўтган Aёллар бўйича IV Жаҳон конференциясида қабул қилинган.

2011 йил 19 декабрда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Aссамблеяси 11 октябрни Халқаро қизлар куни деб эълон қилди. Бу кунда дунё бўйлаб қизларнинг камситилиши бўйича оғриқли муаммолар тилга олинади.

Халқаро Қизлар куни жамоатчилик эътиборини қизлар дуч келадиган муаммоларни ҳал қилишга қаратиш имконини беради.

Чарос Маннонова тайёрлади.