«Importni çeklaş eksport qisqarişiga olib keladi» - Sönggi videoselektor majlisi yakunlari haqida
|17:08 / 21.04.201747 1599 min
Iqtisodiy tahlilçi Yuliy Yusupov prezident Şavkat Mirziyoyev tomonidan 19 aprel kuni ötkazilgan videoselektor majlisini şarhladi.
«Islohotlarga konvertatsiya joriy qilinişidan manfaatdor bölmaganlar tiş-tirnoği bilan qarşi çiqişyapti», — deydi u.
«Iqtisodiy islohotlarsiz importni optimizatsiya qiliş va eksport salohiyatini amaliyotga tatbiq etişning iloji yöq», — degan Yusupov.
Majlisda işlab çiqarişni mahalliylaştirişni çuqurlaştiriş hisobiga importni optimallaştiriş çoralari, şuningdek, eksportning prognoz parametrlari va hajmini oşiriş masalalari muhokama etilgan edi.
— Davlat rahbari valyuta mablağlarining samarasiz işlatilişiga sabab böluvçi import hajmining asoslanmagan ösişi masalasini örtaga taşladi. Import strukturasi va nomenklaturasi importçilarning faoliyatiga mosligini nazorat ostiga oliş, şuningdek, bojxona tölovlari böyiça qonunçilikda nazarda tutilgan imtiyozlarni töliq qayta körib çiqiş böyiça topşiriqlar berildi. Siz bu çoralarni qanday baholaysiz?
— Avvalo bir neça vaziyatlarni ajratib oliş lozim.
Birinçidan
Import hajmining asoslanmagan ösişi muammosi, nazarimda, mamlakatda bir neça valyuta almaştiriş kursi mavjudligi bilan boğliq. Prezidentni taşvişga solayotgan narsa, aftidan, rasmiy kurs orqali katta hajmda import mahsulotlar xarid qilinayotgani bölsa kerak. Bu nega yuz bermoqda? Javob ravşan: bozor kursi (qora bozor va birja kursidan) karrasiga farqlanuvçi rasmiy kurs bilan valyuta sotib olişga qodir importçilar valyuta sotib oliş faktining özidayoq ulkan, işlab topilmagan foydaga ega bölişadi. Öz-özidan tuşunarliki, rasmiy kursdagi valyutaga talab amalda heç qaçon çeklanmagan böladi.
Bu muammoni faqat rasmiy almaştiriş kursini devalvatsiya qiliş, joriy operatsiyalar böyiça konvertatsiyaga çeklovlarni bekor qiliş va naqd pul aylanmasi yölidagi ma'muriy tösiqlarni yöq qiliş bilangina yeçiş mumkin, bu çoralar valyuta ayirboşlaş kurslarining yagona bölişiga olib kelişi kerak. Amaldorlarning kabinetida emas, bozor şaroitda şakllangan ayirboşlaş kursi talab va taklifning muvozanatga kelişini ta'minlaydi, valyutaga bölgan katta talabni yöqqa çiqaradi, bugungi kunda valyutani davlat kursida xarid qilayotgan tanlangan importçilarni buyuk daromadlardan mahrum etadi.
Mavzuga oid
Öz-özidan, importçilar faoliyatiga import strukturasi va nomenklaturasining mos kelmayotgani muammosi ham yeçiladi. Agar rasmiy kurs böyiça konvertatsiyadan yirik daromad oliş imkoni bölmasa, iqtisodiyotning barça sub'yektlari yagona kurs böyiça valyutani erkin xarid qilişi yoki sotişi mumkin bölsa, korxonalar uçun noprofil faoliyat uçun valyuta xarid qilişning nega keragi bor? Ikkinçidan
Heç qaçon ma'muriy usulda importni mexanik çeklaş çoralarini qöllamaslik kerak. Bu iqtisodiyotga ziyon yetkazadi. Avvalo, iste'molçilar jabr körişadi: ular sifati pastroq, narxi balandroq mahsulotlarni sotib olişga majbur bölişadi. Ikkinçidan, işlab çiqaruvçilarimizning raqobatbardoşligiga putur yetadi. Ularga raqobatga çidamli mahsulot işlab çiqarişlari uçun import xom aşyo, butlovçi qismlar va asbob-uskunalar kerak. Bundan taşqari, importni çeklaş raqobatni öldiradi va bu ham raqobatbardoşlikka salbiy ta'sir ötkazadi. Uçinçidan, importni sun'iy ravişda çeklaş, iqtisodçilarga yaxşi ma'lumki, eksportga ham öz ta'sirini ötkazadi.
Gap nafaqat eksportçilar uçun import resurslarga yetişişda tösiqlar paydo bölişida, gap şunda hamki, importni çeklaş xorijiy valyutaga bölgan talabning susayişiga, oqibatda milliy valyutaning ayirboşlaş kursining oşişiga (dollar kursining pasayişiga) sabab böladi. Bu esa eksportçilar uçun foydali emas (ular eksportdan işlab topgan dollarlariga kamroq söm olişadi). Natijada, eksport va mamlakatga valyuta tuşumi qisqaradi. Nuqsonli aylana hosil böladi: biz valyutani tejaş uçun importni qisqartiramiz, biroq şu yöl bilan şu valyutani işlab topişga rağbatni öldiramiz.
Öz-özidan, importni optimallaştiriş ğoyasi konvertatsiyani yanada köproq sun'iy çeklaş aksiyasiga aylanib ketmasligi juda muhim. Amaldorlarimizning ma'muriy ğayrati hammamizga juda yaxşi ma'lum. Ular «döppi örniga boşni keltiriş»ni qoyillatişadi. Natijada, biz muammoni hal qilinişi örniga uning yanada keskinlaşganiga guvoh bölamiz.
Uçinçidan
Endi qonunçilikda bojxona tölovlari böyiça taqdim etilgan imtiyozlarni qayta körib çiqiş maslasiga töxtalsak. Şubhasiz, bu juda zarur: bunday imtiyozlar va boşqa korxonalarda bunday imkoniyat bölmagan şaroitda ayrim korxonalarga past rasmiy kursda valyuta sotib oliş imkoniyati taqdim etilgani — iqtisodiyotimizda raqobatning barbod bölişining eng katta manbasidir. Toki biz teng bölmagan öyin şaroitlari — ayrimlar imtiyozli konvertatsiya, bojxona, soliq va boşqa imtiyozlariga ega bölib turib, boşqalarga bunday imkoniyatlar taqdim etilmagan holatda heç qaçon raqobatbardoş iqtisodiyot barpo eta olmaymiz. Çunki bunday şaroitda samarali işlayotganlar emas, tanişi va imtiyozlarni «xarid qiliş»ga imkoniyati borlar yaşayveradi.
Biroq, imtiyozlarni bekor qiliş bojxona tölovlarining pasaytirilişi bilan amalga oşirilişi kerak. Hozir ular juda baland, bu aslida milliy işlab çiqaruvçini himoyalamaydi, kontrabanda va korrupsiyaning keng quloç yoyişiga zamin yaratadi.
Şunday qilib, importni optimallaştiriş muammosini yeçiş kaliti valyuta bozori va taşqi savdo rejimini erkinlaştiriş yuzasida yotibdi. Milliy işlab çiqaruvçilarning eng işonçli himoyaçisi — import yölidagi foyda bermaydigan, qaytaga işlab çiqaruvçilarga zarar yetkazadigan ma'muriy tösiqlar emas, bozordagi yagona valyuta ayirboşlaş kursidir. Aynan u importga talabni susaytiradi va bozorning barça iştirokçilari uçun teng öyin qoidalari taqdim etadi.
«Milliy işlab çiqaruvçilarning eng işonçli himoyaçisi — import yölidagi tösiqlar emas, bozordagi yagona valyuta ayirboşlaş kursidir».
— Prezident eksport hajmini oşirişda barça imkoniyatlardan foydalanilmayotgani haqida ham gapirdi...
— Töliq qöşilaman, biz eksport salohiyatimizdan yaxşi foydalanmayapmiz.
— Eksport salohiyatini röyobga çiqariş uçun nimalar qilinişi kerak?
— Birinçidan, öşa uzoq kutilayotgan valyuta bozorini erkinlaştiriş amalga oşirilmoği kerak. Eksportçilar konvertatsiya yöqligi va bir neça ayirboşlaş kursi mavjudligidan qiynalişmoqda. Ularning aksariyati özining valyuta tuşumini davlat kursida sotişga majbur, bu esa ularga qöşimça soliq soliş bilan teng. Ularning raqobatbardoş mahsulotlar işlab çiqarişda asqotadigan import resurslarni xarid qilişda qöllari boğlangan. Erkin valyuta bozori yöqligi sababli ular öz valyuta tuşumlarini har doim ham samarali tasarruf eta olişmaydi.
Ikkinçidan, eksport yölidagi ma'muriy tösiqlarni olib taşlaş kerak, masalan 100 foiz oldindan tölov va valyuta tuşumining öz vaqtida kiritmaslik uçun jarimalar kabi. Jarimalarni negadir tölovni öz vaqtida amalga oşirmagan xaridor emas, eksportçi tölaydi, boz ustiga, eksport qilingan mahsulot uçun xaridor tölov amalga oşirgani yoki yöqligidan qat'i nazar, eksportçi soliq tölaydi.
Uçinçidan, ayrim turdagi mahsulotlar, masalan, meva-sabzavot mahsulotlari, paxta eksport qiliş bilan şuğullanayotgan monopol strukturalarga barham beriş kerak. Eksport operatsiyalari bilan davlat monopoliyalari emas, xususiy, bir-biri bilan raqobat qiluvçi korxonalar şuğullanişlari kerak, çunki monopoliya heç qaçon yaxşilikka olib kelmagan. Davlat esa bu holda xom aşyo eksportiga bojxona yiğimlari joriy etib, öz foydasini olaveradi.
«Ayrim turdagi mahsulotlar, masalan, meva-sabzavot mahsulotlari, paxta eksport qiliş bilan şuğullanayotgan monopol strukturalarga barham beriş kerak».
— Modomiki valyuta bozorini erkinlaştiriş şu qadar muhim ekan, nega şu paytgaça buni amalga oşirişmagan?
— Birinçidan, aftidan, hukumat bu harakatga tayyorlanmoqda, salbiy oqibatlarni bartaraf etiş yoki yumşatiş çoralarini izlamoqda.
Ikkinçidan, va nazdimda, eng asosiysi — islohotlarga konvertatsiya joriy etilişidan manfaatdor bölmaganlar tiş-tirnoği bilan qarşi çiqişmoqda. Eng xavfli tomoni şundaki, bu qarşilik röy-rost, oçiq emas, hukumatning qaysi bir koridorlarida yaşirin, maxfiy tarzda amalga oşirilmoqda. Şu sababli unga qarşi turiş juda qiyin.
— Sizningça, bizni nimalar kutmoqda?
— Yaqin kelajakda islohotlar baribir amalga oşirilişidan umidim katta. Yaqinda senator Sodiq Solihoviç Safoyev ta'kidlab ötganlaridek: «Valyuta bozorini, şuningdek, iqtisodiyotni erkinlaştiriş doimo öz qiymatiga ega bölgan, biroq uni töxtatiş yoki islohotlar amalga oşirilmasligining tölovi doimo qimmatroq».
Biroq, şu narsani e'tibordan qoçirmaslik kerakki, valyuta bozorini erkinlaştiriş — barça dardlarga davo emas, şunçaki soliq, bank, ma'muriy, agrar va boşqa islohotlarni qamrab olgan kompleks iqtisodiy islohotlarning muhim elementlaridan biri hisoblanadi.
