O‘zbekistonning Markaziy Osiyo energetikasida tutgan o‘rni Qozog‘istonga o‘tadimi?

Tojikiston Qozog‘istonga mintaqada energiya ko‘prigi rolini gardaniga olishni taklif qilib, o‘z elektr energiyasini shimoliy yo‘nalishda eksport qilinishiga ko‘mak berishini so‘ramoqda. Agar bu g‘oya amalga oshsa, Qozog‘iston Markaziy Osiyoning bosh energetik habiga aylanishi mumkin, deb yozadi «Yevraziya Ekspert».

Rad etish qiyin bo‘lgan takliflar

12 iyun kuni Qozog‘iston poytaxti Ostona shahrida tashkillashtirilgan «EKSPO-2017» xalqaro ko‘rgazmasi mobaynida Tojikiston energetika va suv resurslari vaziri Usmonali Usmonzoda sobiq ittifoq davrida O‘rta Osiyo hududida O‘zbekiston tomonidan bajarib kelingan rol — mintaqaviy energiya habi bo‘lishni Qozog‘istonga taklif etdi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, Rossiya–Qozog‘iston–Markaziy Osiyo yagona bozorini tashkil etish Qozog‘istonning qo‘lidan keladi va Tojikiston unda baland tog‘laridagi gidroelektr stansiyalarida ishlab chiqarilayotgan arzon elektr energiyasini sota oladi.

«Istaklarimizdan biri shuki, KEGOC (Qozog‘iston yagona energetik tizimi operatori) ulkan imkoniyatlarini ishga solib, Rossiya–Qozog‘iston–Markaziy Osiyo yagona bozoriga asos solsa, — deya vazirning «EKSPO-2017» mediamarkazida qilgan chiqishidan iqtibos keltiradi «Qazaqparat» axborot agentligi. — Biz bu bozorda ishlab, mintaqada mavjud resurslardan maksimal darajada samarali foydalanishimiz mumkin. Masalan, sizlarga yozgi oylarda ko‘mir yoqib elektr energiyasi ishlab chiqarishning nima keragi bor, qachonki Tojikiston gidroresurslarining ortiqchasidan foydalanish mumkin bo‘lganda? Biz Qozog‘iston energetiklari tashabbusni o‘z zimmasiga olib, mintaqaviy bozor shakllantirishini istaymiz».

Yozgi davrda Tojikiston juda ko‘p miqdorda elektr energiyasi ishlab chiqaradi va uning hammasini ham sota olmaydi. «EKSPO-2017»da Tojikiston ekspozitsiyasi direktori Odil Sangovning bergan ma'lumotiga ko‘ra, respublikaning har yili sotilmay qolgan elektr energiyasidan yo‘qotishlari 250 mln. AQSh dollarini tashkil etmoqda.

Boz ustiga, respublikada elektr energiyasi ishlab chiqarish salohiyati 527 mlrd. kVt*soatni tashkil etadi va uning bor-yo‘g‘i 4–5 foizigina o‘zlashtirilgan.

«Bir kilovattning tannarxi 2 sentni tashkil etadi, — dedi Odil Sangov, — Biz elektr energiyasi ishlab chiqarishda qattiq yoqilg‘i, gaz va ko‘mirdan foydalanayotgan Markaziy Osiyoga energiyani mamnuniyat bilan berardik. Yoqilg‘ida iqtisod qilib, arzon va ekologik toza energiyadan foydalanish mumkin».

Mintaqaning energetik xaritasi qaytadan bichiladimi?

Sovet ittifoqi davrida Qirg‘iziston, Tojikiston, O‘zbekiston, Turkmaniston va Janubiy Qozog‘istonni qamrab olgan Markaziy Osiyo energetika tizimi operatori rolini Toshkent bajarar edi. Aynan O‘zbekiston boshqa to‘rt davlat bilan chegaradosh bo‘lib, bu hol uni tabiiy ravishda mintaqaviy energiya habiga aylantirgandi. O‘zbekistonning ustunligi ulkan gidroresurslarga ega «tog‘li» Qirg‘iziston va Tojikiston bilan ham, shuningdek, tekislikda joylashgan Turkmaniston va Qozog‘iston bilan ham chegaradoshligida edi. O‘zbekiston singari, pastdagilar ham mineral resurslarga boy bo‘lib, qishda — «tog‘li» respublikalar energiya taqichilligiga duch kelganida issiqlik elektr stansiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish imkoniyatiga ega edi.

Markaziy Osiyo yagona energiya tizimi 2000-yillarda elektr energiyasini kelishilmasdan olinib sarflanishi ortidan barbod bo‘lgan. 2009 yilda Toshkent va Dushanbe o‘rtasida Rog‘un GESining qurilishi tufayli yuz bergan ziddiyatlar uni ko‘mib qo‘ya qoldi.

Oqibatda, Tojikiston o‘z elektr energiyasini O‘zbekiston hududi orqali eksport qilish imkoniyatidan mahrum bo‘ldi. «2009 yilgacha Tojikiston shu tarmoqlar orqali elektr energiyasini qo‘shnilarga yetkazar, qishda esa shu tizimdan elektr energiyasi olar edi, — degan edi o‘tgan yilning iyulida Usmonali Usmonzoda, — Tizim barbod bo‘lgach, mamlakat o‘z ichki energiya tizimini rivojlantirishga majbur bo‘lib qoldi va yirik eksport qilish imkoniyati 2011 yilda — Sangto‘da – Puli Xumri (Afg‘oniston) elektr energiya uzatish liniyasi ishga tushgandan so‘ng paydo bo‘ldi».

Endi esa Tojikiston asosiy mintaqaviy energiya habi rolini Qozog‘iston o‘z zimmasiga olishini istamoqda, bu esa mintaqaning sovet davrida tuzilgan energiya xaritasi qaytadan bichilishini bildiradi.

Bu yuz bersa Ostona tranzitchi davlat sifatida qo‘shimcha daromad olib, iqtisodiyot sohasida ham, Qozog‘iston mintaqaning bosh energiya habiga aylangach, mintaqaviy siyosatda ham sezilarli tashabbuslarga erishishini bildiradi.

Elektr energiyasini shimoliy yo‘nalishda eksport qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan Qirg‘iziston va Tojikiston ham yutadi, albatta. O‘zi-o‘zidan yutqazgan O‘zbekiston bo‘ladi — u o‘zining azaliy, mintaqaning yagona energiya tizimi operatori rolidan butunlay mosuvo bo‘ladi.

Murakkab tanlov

O‘zbekiston murakkab tanlov qarshisida qolmoqda. U yoki mintaqaning bosh energiya habi roliga rozi bo‘lishi kerak yoki uni Qozog‘istonga topshirishi lozim. Birinchi holatda u keyingi yillarda O‘zbekiston va Tojikiston o‘rtasidagi munosabatlarning sovuqlashishiga sabab bo‘lgan Rog‘un GESining qurilishiga rozilik berishga majbur bo‘ladi.

Rog‘unning ishga tushirilishi yiliga 13,1 milliard kVt*soat elektr energiyasi ishlab chiqarilishini nazarda tutadi, bu esa ishlab chiqaruvchiga ham, tranzitchiga ham katta daromadlarni va'da qiladi, albatta. Agar energohab rolini zimmasidan soqit qilishni istasa, Toshkent mintaqadagi siyosiy va iqtisodiy ta'sirining bir qismini o‘z ixtiyori bilan, shundoq ham iqtisodiy bellashuvda undan oldinda borayotgan Qozog‘istonga topshirishiga to‘g‘ri keladi.

Bu holatda «shimoliy tranzit», birinchi navbatda, yangi bozorlarni izlayotgan Tojikistonga kerak. Bugungi kunda u 1,5 mlrd. kVt*soat elektr energiyasini besh oy mobaynida qo‘shni Afg‘onistonga sotadi.

2020 yilga borib yakunlanishi nazarda tutilayotgan CASA-1000 loyihasiga ko‘ra, Afg‘oniston va Pokistonga 3 mlrd. kVt*soat tojik, 2 mlrd. kVt*soat qirg‘iz elektr energiyasini yetkazib berish imkoniyati vujudga keladi.

Biroq, o‘tgan yili Tojikiston tarafidan tilga olingan, elektr energiyasi eksportini 10 mlrd kVt*soatga yetkazish rejasiga Janubiy Osiyo yo‘nalishida yaratilayotgan tranzit quvvatlarining yetarli emasligi to‘siqinlik qilishi mumkin. Shu sababli Dushanbega har qanday holatda, yo Ostona, yo Toshkent bilan kelishib olishiga to‘g‘ri keladi.

Keyingi vaqtlarda Markaziy Osiyo yagona energiya tizimini qayta tiklash masalasi borgan sari dolzarblashmoqda va yaqin orada bosh mintaqaviy energiya habi rolini o‘z zimmasiga oluvchini baribir aniqlashtirib olish kerak bo‘ladi. Nima bo‘lganda ham, bu masalaning aniqlashtirib olinganidan mintaqaning deyarli barcha respublikalari yutadi.