Ўзбекистоннинг Марказий Осиё энергетикасида тутган ўрни Қозоғистонга ўтадими?

Ўзбекистон 28 Июнь 2017 22015

Тожикистон Қозоғистонга минтақада энергия кўприги ролини гарданига олишни таклиф қилиб, ўз электр энергиясини шимолий йўналишда экспорт қилинишига кўмак беришини сўрамоқда. Агар бу ғоя амалга ошса, Қозоғистон Марказий Осиёнинг бош энергетик ҳабига айланиши мумкин, деб ёзади «Евразия Эксперт».

 

Рад этиш қийин бўлган таклифлар

12 июнь куни Қозоғистон пойтахти Остона шаҳрида ташкиллаштирилган «ЭКСПО-2017» халқаро кўргазмаси мобайнида Тожикистон энергетика ва сув ресурслари вазири Усмонали Усмонзода собиқ иттифоқ даврида Ўрта Осиё ҳудудида Ўзбекистон томонидан бажариб келинган роль — минтақавий энергия ҳаби бўлишни Қозоғистонга таклиф этди.

Унинг сўзларига кўра, Россия–Қозоғистон–Марказий Осиё ягона бозорини ташкил этиш Қозоғистоннинг қўлидан келади ва Тожикистон унда баланд тоғларидаги гидроэлектр станцияларида ишлаб чиқарилаётган арзон электр энергиясини сота олади.

«Истакларимиздан бири шуки, KEGOC (Қозоғистон ягона энергетик тизими оператори) улкан имкониятларини ишга солиб, Россия–Қозоғистон–Марказий Осиё ягона бозорига асос солса, — дея вазирнинг «ЭКСПО-2017» медиамарказида қилган чиқишидан иқтибос келтиради «Қазақпарат» ахборот агентлиги. — Биз бу бозорда ишлаб, минтақада мавжуд ресурслардан максимал даражада самарали фойдаланишимиз мумкин. Масалан, сизларга ёзги ойларда кўмир ёқиб электр энергияси ишлаб чиқаришнинг нима кераги бор, қачонки Тожикистон гидроресурсларининг ортиқчасидан фойдаланиш мумкин бўлганда? Биз Қозоғистон энергетиклари ташаббусни ўз зиммасига олиб, минтақавий бозор шакллантиришини истаймиз».

Ёзги даврда Тожикистон жуда кўп миқдорда электр энергияси ишлаб чиқаради ва унинг ҳаммасини ҳам сота олмайди. «ЭКСПО-2017»да Тожикистон экспозицияси директори Одил Санговнинг берган маълумотига кўра, республиканинг ҳар йили сотилмай қолган электр энергиясидан йўқотишлари 250 млн. АҚШ долларини ташкил этмоқда.

Боз устига, республикада электр энергияси ишлаб чиқариш салоҳияти 527 млрд. кВт*соатни ташкил этади ва унинг бор-йўғи 4–5 фоизигина ўзлаштирилган.

«Бир киловаттнинг таннархи 2 центни ташкил этади, — деди Одил Сангов, — Биз электр энергияси ишлаб чиқаришда қаттиқ ёқилғи, газ ва кўмирдан фойдаланаётган Марказий Осиёга энергияни мамнуният билан берардик. Ёқилғида иқтисод қилиб, арзон ва экологик тоза энергиядан фойдаланиш мумкин».

 

Минтақанинг энергетик харитаси қайтадан бичиладими?

Совет иттифоқи даврида Қирғизистон, Тожикистон, Ўзбекистон, Туркманистон ва Жанубий Қозоғистонни қамраб олган Марказий Осиё энергетика тизими оператори ролини Тошкент бажарар эди. Айнан Ўзбекистон бошқа тўрт давлат билан чегарадош бўлиб, бу ҳол уни табиий равишда минтақавий энергия ҳабига айлантирганди. Ўзбекистоннинг устунлиги улкан гидроресурсларга эга «тоғли» Қирғизистон ва Тожикистон билан ҳам, шунингдек, текисликда жойлашган Туркманистон ва Қозоғистон билан ҳам чегарадошлигида эди. Ўзбекистон сингари, пастдагилар ҳам минерал ресурсларга бой бўлиб, қишда — «тоғли» республикалар энергия тақичиллигига дуч келганида иссиқлик электр станцияларида электр энергияси ишлаб чиқариш имкониятига эга эди.

Марказий Осиё ягона энергия тизими 2000-йилларда электр энергиясини келишилмасдан олиниб сарфланиши ортидан барбод бўлган. 2009 йилда Тошкент ва Душанбе ўртасида Роғун ГЭСининг қурилиши туфайли юз берган зиддиятлар уни кўмиб қўя қолди.

Оқибатда, Тожикистон ўз электр энергиясини Ўзбекистон ҳудуди орқали экспорт қилиш имкониятидан маҳрум бўлди. «2009 йилгача Тожикистон шу тармоқлар орқали электр энергиясини қўшниларга етказар, қишда эса шу тизимдан электр энергияси олар эди, — деган эди ўтган йилнинг июлида Усмонали Усмонзода, — Тизим барбод бўлгач, мамлакат ўз ички энергия тизимини ривожлантиришга мажбур бўлиб қолди ва йирик экспорт қилиш имконияти 2011 йилда — Сангтўда – Пули Хумри (Афғонистон) электр энергия узатиш линияси ишга тушгандан сўнг пайдо бўлди».

Энди эса Тожикистон асосий минтақавий энергия ҳаби ролини Қозоғистон ўз зиммасига олишини истамоқда, бу эса минтақанинг совет даврида тузилган энергия харитаси қайтадан бичилишини билдиради.

Бу юз берса Остона транзитчи давлат сифатида қўшимча даромад олиб, иқтисодиёт соҳасида ҳам, Қозоғистон минтақанинг бош энергия ҳабига айлангач, минтақавий сиёсатда ҳам сезиларли ташаббусларга эришишини билдиради.

Электр энергиясини шимолий йўналишда экспорт қилиш имкониятига эга бўлган Қирғизистон ва Тожикистон ҳам ютади, албатта. Ўзи-ўзидан ютқазган Ўзбекистон бўлади — у ўзининг азалий, минтақанинг ягона энергия тизими оператори ролидан бутунлай мосуво бўлади.

 

Мураккаб танлов

Ўзбекистон мураккаб танлов қаршисида қолмоқда. У ёки минтақанинг бош энергия ҳаби ролига рози бўлиши керак ёки уни Қозоғистонга топшириши лозим. Биринчи ҳолатда у кейинги йилларда Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги муносабатларнинг совуқлашишига сабаб бўлган Роғун ГЭСининг қурилишига розилик беришга мажбур бўлади.

Роғуннинг ишга туширилиши йилига 13,1 миллиард кВт*соат электр энергияси ишлаб чиқарилишини назарда тутади, бу эса ишлаб чиқарувчига ҳам, транзитчига ҳам катта даромадларни ваъда қилади, албатта. Агар энергоҳаб ролини зиммасидан соқит қилишни истаса, Тошкент минтақадаги сиёсий ва иқтисодий таъсирининг бир қисмини ўз ихтиёри билан, шундоқ ҳам иқтисодий беллашувда ундан олдинда бораётган Қозоғистонга топширишига тўғри келади.

Бу ҳолатда «шимолий транзит», биринчи навбатда, янги бозорларни излаётган Тожикистонга керак. Бугунги кунда у 1,5 млрд. кВт*соат электр энергиясини беш ой мобайнида қўшни Афғонистонга сотади.

2020 йилга бориб якунланиши назарда тутилаётган CASA-1000 лойиҳасига кўра, Афғонистон ва Покистонга 3 млрд. кВт*соат тожик, 2 млрд. кВт*соат қирғиз электр энергиясини етказиб бериш имконияти вужудга келади.

Бироқ, ўтган йили Тожикистон тарафидан тилга олинган, электр энергияси экспортини 10 млрд кВт*соатга етказиш режасига Жанубий Осиё йўналишида яратилаётган транзит қувватларининг етарли эмаслиги тўсиқинлик қилиши мумкин. Шу сабабли Душанбега ҳар қандай ҳолатда, ё Остона, ё Тошкент билан келишиб олишига тўғри келади.

Кейинги вақтларда Марказий Осиё ягона энергия тизимини қайта тиклаш масаласи борган сари долзарблашмоқда ва яқин орада бош минтақавий энергия ҳаби ролини ўз зиммасига олувчини барибир аниқлаштириб олиш керак бўлади. Нима бўлганда ҳам, бу масаланинг аниқлаштириб олинганидан минтақанинг деярли барча республикалари ютади.

Кўпроқ янгиликлар