Эътибор бераяпсизми, қиш қишга ўхшамайди, вақтдан барака кўтарилган – кўз очиб юмганча ойлар ўтиб кетмоқда, қалблар қаттиқлашиб бормоқда, хуллас, инсоният ўз йўлидан адашиб кетди. Нега? Чунки инсон ўз юзига ёпилган муқаддас пардани йиртмоқда, ўша буюк, ўша азиз, ўша улуғ парда – ҳаёнинг, иффатнинг расвосини чиқармоқда, уни кўмишга, кўмганда ҳам қайтиб эсланмайдиган ҳолда йўқ қилишга интилмоқда.

Кўпчилик «ўзбекчилик» деган атамани кўпроқ салбий маънода талқин этади. Аммо яхшиям-ки, ана шу «ўзбекчилик» деган нарса бор экан. Шу тушунча бўла туриб, бугунги ҳолатимиз, маънавиятимиз, ахлоқимиз ҳаминқадар бўлиб бормоқда, биз учун уятли ва чидаб бўлмас ҳолатлар табиийлик тусини олмоқда.

Табиийлаштириш

Яқинда «Ўзбекистон» телеканалининг «Учбурчак» кўрсатувида бир келинчак чиқиб, қайнотасининг унга гап отгани, шилқимлик қилганини гапириб берди. Эътибор беринг, ипидан игнасигача, ҳар бир деталигача ҳикоя қилди. Савол: бунга қандай қилиб юзи чидади экан? Бу ҳолатга қайнота, эр ва бошқа қариндошлар муносабат билдиришди. Савол: уларнинг юзи қандай чидади? Бу воқеага мутахассислар, кўрсатув иштирокчилари изоҳ беришди. Савол: Умуман бу нарсаларга ўзбекларнинг юзи қандай чидамоқда?

Таниқли адибимиз Ўткир Ҳошимовнинг «Икки эшик ораси» асари қаҳрамони Робия ўз тоғасининг хотини раис билан дон олишиб юрганини ўз кўзи билан кўради, аммо бу ҳақда ҳеч кимга ҳеч нарса демайди. Янгасидан нафратланади, аммо бети чидамай, бу ҳақда лом-мим демайди. Ёзувчи қаҳрамони орқали бу воқеани ошкор этиши, эл-юрт олдида бундайларни шарманда қилиши мумкин эди-ку? Аммо ўзбекнинг характеридан келиб чиқиб, андишага бориб, бу ҳақда сўз юритмайди, қаҳрамонини ҳақиқий ўзбек образида қиёслайди.

Келиннинг айтаётганларига диққат билан эътибор қаратинг, фақат диққат билан: «Эрим қайнотам билан гаплашиб олди. Дада, бошқа биров билан бўлса майли дердим, келиб-келиб мани хотинимга осиласизми?». Бошқа биров билан бўлса майли... Демак, зинога майли, демак фаҳшга майли... 64 ёшли нуроний инсон зинокорлик қилса майли, фақат келини билан эмас, шундайми?

Бир вақтлар Нодир Жонузоқ томонидан «Гап чиқди» деган кўрсатув бўларди. Парда ортидан туриб, оилалар муаммоси ҳал этиларди. Лекин очиқ-ойдин чиқиб, бутун миллат олдида гапиришлар бизга бегона эди. 

Эртага бир қиз чиқиб, тоғаси ёки амакиси ва ёки акасининг шаҳвоний қарашлари ҳақида гапирса, яна бири чиқиб бошқа қариндошини ҳикоя қилса, алалоқибат бу нарсалар биз учун табиийликка айланмайдими?

Жа, кўпиртирманг дерсиз... Асло. Бугун дунёнинг бир чеккасидаги портлашда 20 киши ўлди деганда пинагимизни бузмаётган, юмор дея саҳнага чиқиб эротик гаплардан завқланиб кулаётган, бировнинг хотини билан юриб, буни севги дея изоҳлаётганларни қаҳрамонга айлантираётган, келини қайнотасини чопиб ташлабди деганда «йўғее», деб қўяётган ва буларнинг барчасини табиий қабул қилаётган ўзимиз, ўзга сайёраликлар эмас...

Бундай муаммоларни олиб чиқмаса, эртага бу нарсаларни ким гапиради, деган фикр ўтган бўлиши ҳам мумкин хаёлингиздан. Жавобим қуйидагича: Бу каби ҳолатлар қариндош-уруғ доирасидан чиқмаган, чиқмаслиги керак. Ўзбек доим шундай йўл тутган ва бу усул асрларки ўзини оқлаб келаётир.

Алвидо, сериал

Бугун каналларимизда сериаллар кўпайган. Бири тугамасдан иккинчиси бошлайди. Оммавийлиги ҳам ёмонмас. Кўчадаги хотинлар гапининг асосий мавзуси севимли сериалидаги муҳим воқеаларни шарҳлашдан иборат. Ҳатто айрим эркаклар ҳам севги машмашаларига тўла турк сериалларининг шайдоси.

Аммо улар ана шу севимли сериалларидаги севимли қаҳрамонлари улар ўрнига фарзандларини тарбиялаётганини билишармикан? Мана шу сериаллар таъсирида маънавиятлари секин-асталик билан ўзгариб бораётгани, оила, эр, хотин, қариндош ва бошқа инсоний юксак фазилатларга нисбатан муносабатлари ўзгариб бораётганини сезишармикан? Бировнинг хотини билан очиқчасига гаплашиш, ота-онасига ақл ўргатиш, ака-ука ўртасидаги қадрсизлик, очиқ кийиниш ва шунга ўхшаш ахлоқсизлик, инсонийликка хос бўлмаган иллатларга табиий тус бераётган сериал қулига айланиб қолаётганларини англашармикан?

Мана шу мақолани ёзаётганимда «Зўр ТВ» орқали ҚВЗ кўрсатуви бўлиб ўтаётган экан. Унда Юлдуз Усмонованинг «Мен сен билан қироличаман» қўшиғига пародия сифатида қилган юморлари қулоғимга элас чалинди:

«Керак эмас Амирдака бой,
Асли исмим ўзи Барчиной.
Мен Камолни чиндан севарман.
Лекин Амир билан қироличаман...»

Мана сизга табиийлик, мана сизга аҳамиятсизлик. Бу «менинг эрим бор, лекин ўйнашимни севаман, аммо эрим билан ҳам, ўйнашим билан ҳам қолавераман», деганими?

Фото: Kara sevda

Бу сериал деганлари кечки соат ўнда якунланади. Шу сериалларни кўраётганда атрофингизга қаранг, кимни кўраяпсиз. Болаларингизни а? Шу сериалдан тарбия олаётган болаларингизни... Соат кечки саккизда бошланиб, кечки ўнда якунланадиган сериалларга маҳлиё ота-оналар ўз фарзандларининг шу вақтда нималар билан бандлигини билишадими? Камида улар билан бирга ўтириб, сериал томоша қилишади. Бўлмаса, ўз телефон ва планшетларида ўзлари истаган видеоларни кўришади. Хуллас, ҳамма ўзи билан ўзи овора, ота-она сериал билан андармон, қайнота-қайнона ҳам ўша ерда, бола ўзи билан ўзи овора, сериалда эса ахлоқсизлик ва маънавиятсизлик тарғиботи...

Абдулла Авлоний ўзининг «Туркий Гулистон ёхуд ахлоқ»да шундай дейди:

«Эмди очиқ маълум бўлдики, тарбияни туғулган кундан бошламак, вужудимизи қувватландурмак, фикримизи нурландурмак, ахлоқимизи гўзалландурмак, зеҳнимизи равшанландурмак лозим экан. Тарбияни кимлар қилур? Қайда қилинур, деган савол келадур. Бу саволга, «биринчи уй тарбияси. Бу она вазифасидур. Иккинчи, мактаб ва мадраса тарбияси. Бу ота, муаллим, мударрис ва ҳукумат вазифасидур», – деб жавоб берсак, бир киши деюрки, «қайси оналарни айтурсиз, билимсиз, боши пақмоқ, қўли тўқмоқ оналарми? Ўзларида йўқ тарбияни қайдан олиб берурлар», дер. Мана, бу сўз кишининг юрагини эзар, бағрини ёндурар. Отасига нима дерсиз, десак, қайси ота? Тўйчи, улоқчи, базмчи, дўмбирачи, карнайчи, сурнайчи, илм қадрини билмаган, илм учун бир пулни кўзлари қиймаган, замондан хабарсиз оталарни айтурсизми? Аввал ўзларини ўқитмак, тарбия қилмак лозимдур», – дер. Мана бу сўзни эшитгач, умид қўллари қўлтуқға урилур».

Бу гаплар бундан юз йил илгари айтилган. Қайнотаси ҳақида очиқдан очиқ гапираётганларни, бировнинг хотини билан юриб буни муҳаббат деяётганларни, эротик ҳазилларни фарзанди билан кўраётган ота-оналар тарбияга, аввало, ўзлари муҳтожлар. 

Қайтар дунё

Инсоният хатти-ҳаракати ҳеч қачон эътибордан четда эмас. Аллоҳ барчасидан воқиф. Ҳеч кимга ўзга ўстирган дарахтнинг мевасидан едирилмайди. Барча ўзи эккан мевани ейди. Қандай ўстирганидан, мазасидан қатъи назар фақат ва фақат ўз мевасини ейди.

Эртага фарзандимиз тарбиясиз бўлиб кетса, эртага фарзандимиз ҳаёсиз инсонга айланса, эртага турмуш тарзимиздан барака кўтарилса, эртага бирор бир мусибат бошимизга тушса, «қайси айбим учун» демайлик... Бу мисолни бир инсон тақдирида келтирдим, жамиятда худди шундай... Чунки аввал бошидан барчасига ўзимиз уруғ ташлаймиз, кейин уни ниҳол қилиб ўстирамиз ва ана шу дарахтнинг мевасини ўзимиз еймиз. Дарахт мевасининг ширинлиги ҳам, заққумлиги ҳам ўз қўлимизда.

Гапимиз якунида айтмоқчимизки, инсоният карантинга муҳтож. Қандай дейсизми? Бу кейинги мақоламиз мавзуси...

Сарвар Анвар ўғли