“Uchta O‘zbekistonni boqadigan gaz”, iste’fo talabi va sirli tayinlov – Alisher Sultonov faoliyatiga nazar

2025 yil o‘rtalariga kelib, Prezident administratsiyasiga rahbar tayinlanishi ortidan, Sultonovning prezident maslahatchisi maqomi bekor qilinib, u prezident vakili lavozimiga tushirilgan edi. 16 dekabr kuni esa, siyosatchi lavozimidan ozod etilgani ma’lum qilindi. Rasmiy xabarda iste’fo sababiga aniqlik kiritilmagan.

Hukumat kortejidagi avariya

2018 yil 20 avgustida, o‘sha paytda bosh vazir o‘rinbosari va “O‘zbekneftgaz” raisi bo‘lgan Alisher Sultonov bosh vazir Abdulla Oripov bilan birga Bekoboddan Toshkentga qaytishda jiddiy yo‘l-transport hodisasiga uchraydi. O‘shanda qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlangan Damas haydovchisi boshqaruvni yo‘qotib, kortejga urilgandi.

Sultonovda chap son suyagi chiqishi, chanoq kosachasi yopiq sinishi, ko‘krak qafasi 7-10 qovurg‘alari yopiq sinishi, bosh tepa sohasi lat yeyishi qayd etiladi. Shundan so‘ng siyosatchi sog‘lig‘i bilan bog‘liq muammolar sabab uzoq vaqt davolangani aytiladi.

“Gazimiz uchta O‘zbekistonni boqa oladi”

2021 yil 1 yanvar holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda tasdiqlangan tabiiy gaz zaxiralari 1 trln 867 mlrd kub metrga baholangan edi. O‘shanda joriy qazib chiqarish hajmlarida bu zaxiralar kamida 34 yilga yetishi ma’lum qilingan. O‘sha yilning fevral oyida energetika vaziri sifatida “Amerika ovozi”ga intervyu bergan Alisher Sultonov “gazimiz uchta O‘zbekistonni boqa oladi”, deya ta’kidlaydi. Aynan shu jumla sobiq amaldorni omma orasida yanada tanitgan deyishimiz mumkin.

Amalda nima bo‘ldi? Gaz qazib olish hajmi 2019 yildagi 60,7 mlrd kub metrdan 2024 yilda 44,6 mlrd kub metrgacha yoki 26,5 foizga kamaydi. Qisqarish tendensiyasi 2025 yilda ham davom etyapti. Natijada 2023 yildan boshlab qazib olishdagi taqchillik Turkmaniston va Rossiyadan gaz import qilish hisobiga qoplana boshlandi. Shu tariqa, O‘zbekiston tabiiy gaz eksportchisidan, tabiiy gazning sof importyoriga aylanib qoldi. Afsuski, mavjud qazib olish ko‘lami uchta O‘zbekiston tugul, bitta O‘zbekistonning ehtiyojlarini qondirishga ham yetmayapti.

Deputatning iste’fo talabi

2021 yilda Oliy Majlis Qonunchilik palatasi sobiq deputati Doniyor G‘aniyev energetika sohasidagi muammolarni qattiq tanqid ostiga olib, vazirlik rahbariyatidan iste’foga chiqishni talab qilgandi.

“Bugun O‘zbekiston bo‘ylab energiya inqirozi kechmoqda. Aynan o‘ta og‘ir kechgan 2020 yildan so‘ng, har yilgidan-da sovuq kelgan qish mavsumida inqiroz barchani qiynamoqda! Bu holat nafaqat aholi orasida keskin norozilik, ijtimoiy inqirozni keltirib chiqarmoqda, balki iqtisodiy faollikni susaytirmoqda hamda mamlakat iqtisodiyotiga salbiy ta’sir o‘tkazmoqda. Eng achinarlisi, energetika sohasidagi muammolar oxirgi yillarda olib borilgan barcha ijobiy o‘zgarishlarni “yuvib yuboryapti”. Savollar ko‘p, javob esa ko‘pdan beri yo‘q… Savollarga javob bera olmayotgan rahbarlar esa doimgidek jim.

Aslida bu holatga biz deputatlar ham qisman aybdormiz, chunki Energetika vazirligining rahbariyatini o‘zimiz tasdiqlab berganmiz. Mamlakatdagi bu holatda energiya inqirozi yuz berishiga sabab bo‘lgan rahbarlar iste’fosi eng to‘g‘ri yo‘l bo‘ladi. Aslida demokratik davlatlarda bunday inqirozlar ortidan rahbarlar o‘z ixtiyori bilan iste’fo beradi. Lekin bunday qila olish uchun birinchi navbatda rahbarda oriyat bo‘lishi kerak. Bizning energetika soha rahbarlarida esa energetika ta’minoti kabi oriyat hissi ham “inqirozda”, – deya yozgandi Doniyor G‘aniyev o‘zining Telegram'dagi kanalida.

Gaz qazib olishni 62 mlrd kubga kim yetkazadi?

Kuni kecha lavozimidan olingan Alisher Sultonov O‘zbekiston–2030 strategiyasida belgilangan “tabiiy gaz qazib olish hajmini 62 mlrd kub metrga yetkazish” vazifasining ijrosi uchun eng asosiy mas’ullardan biri edi – ushbu strategiya qabul qilingan paytda u prezident maslahatchisi sifatida faoliyat yuritayotgandi.

Bu vazifani bajarish uchun ishlab chiqarish hajmi keyingi 5 yil ichida kamida 1,5 barobarga oshishi kerak. Ushbu strategik vazifa kimga yuklatilishi hozircha noma’lum. Gaz taqchilligi muammosini hal qilishga yordam berishi kerak bo‘lgan M25 konidagi avariyadan keyin, loyihaning kelgusi taqdiri ham ochiq qolyapti.

Umuman olganda, Alisher Sultonovning O‘zbekiston energetika sektori rahbari sifatidagi faoliyati hali ko‘p tahlil qilinadi. Chunki sohada oxirgi 10 yillik davrning ko‘plab yutuqlari bilan bir qatorda, milliardlab dollar sarflangan, ammo kutilgan natijani bermayotgan loyihalari va bahsli qarorlari ham talaygina.