Qoʻshimcha funksionallar
-
Tungi ko‘rinish
Katta orzular ortidan
“Qo‘rquv bo‘lishi tabiiy, ammo bu sizni to‘xtatmasin”, - 17 yoshida NASA va SpaceX bilan kosmik loyihani amalga oshirgan Akbar hikoyasi
Shveytsariyada tengdoshlarim bilan yer orbitasiga sun’iy yo‘ldoshni muvaffaqiyatli uchirdik. U NASA va Space X kompaniyasining raketa-tashuvchisi yordamida kosmosga chiqarildi.
17 yoshli Akbar Mahkamov - Shveytsariyadagi Aiglon maktabining 10 sinf o‘quvchisi. U tengdoshlari bilan ilk bor NASA va SpaceX hamkorligida sun’iy yo‘ldoshni kosmosga uchirdi. Sun’iy yo‘ldosh korpusiga "Akbar Makhkamov (Uzbekistan)" degan yozuv o‘yib yozilgan.U Kun.uzga bergan intervyusida bunday murakkab loyihani qanday amalga oshirgani va kelajakdagi rejalari haqida gapirib berdi.
Yer orbitasiga sun’iy yo‘ldoshni muvaffaqiyatli uchirdik. U NASA va SpaceX kompaniyasining raketa-tashuvchisi yordamida kosmosga chiqarildi. Ushbu loyiha ikki yil davom etgan mehnatning yakuniy natijasi bo‘ldi. Loyiha ustida 10 dan ortiq o‘quvchi 2 guruhda ishladi.
Birinchi guruhga men boshchilik qildim. Biz sun’iy yo‘ldosh orbitasi trayektoriyasi, termik va dinamik yuklamalar bo‘yicha murakkab hisob-kitoblarni amalga oshirdik. Bu jarayon chuqur matematik va fizik tahlillarni, shuningdek, NASAning maxsus laboratoriyalarida - kosmik uchirish va parvoz sharoitlarini sun’iy tarzda yaratadigan muhitda sinovlardan o‘tkazishni o‘z ichiga oldi", - deydi Akbar.
Birinchi guruhga men boshchilik qildim. Biz sun’iy yo‘ldosh orbitasi trayektoriyasi, termik va dinamik yuklamalar bo‘yicha murakkab hisob-kitoblarni amalga oshirdik. Bu jarayon chuqur matematik va fizik tahlillarni, shuningdek, NASAning maxsus laboratoriyalarida - kosmik uchirish va parvoz sharoitlarini sun’iy tarzda yaratadigan muhitda sinovlardan o‘tkazishni o‘z ichiga oldi", - deydi Akbar.
Ikkinchi guruh esa sun’iy yo‘ldoshni dasturlashdek murakkab vazifa ustida ishlagan.
"Loyiha faqat menga taklif qilingandi"
Men bu loyihani 15 yoshimda boshlaganman. Professor menga ushbu loyiha ustida ishlashni taklif qilganida, buni matematika va fizika bo‘yicha qobiliyatlarim e’tirofi sifatida qabul qildim. Ayniqsa, u maktabda bu loyiha faqat menga taklif qilinganini aytgandi. Taklif ustida o‘ylab ko‘rganimdan so‘ng, bu ish men uchun qiziqarli va kelajagim uchun foydali bo‘lishini angladim.
NASA bilan ishlash tajribasi
SpaceX talablariga moslashish oson bo‘lmadi. Masalan, barcha jihozlar kosmik standartlarga javob berishi, yakuniy sun’iy yo‘ldosh ichida esa mutlaqo chang bo‘lmasligi kerak edi. Shu sababli biz ko‘plab cubesat* loyihalarida ishlagan Near Space Launch (NCL) kompaniyasi bilan hamkorlik qildik.
*Cubesat - bu kichik hajmdagi sun’iy yo‘ldoshlar bo‘lib, asosan, ilmiy tadqiqot, ta’lim va texnologiyalarni sinab ko‘rish uchun ishlatiladi (tahririyat).
*Cubesat - bu kichik hajmdagi sun’iy yo‘ldoshlar bo‘lib, asosan, ilmiy tadqiqot, ta’lim va texnologiyalarni sinab ko‘rish uchun ishlatiladi (tahririyat).
Ish jarayonlari maxsus steril (cleanromm) sharoitida olib borildi va ko‘plab sinovlar o‘tkazildi:
Dasturiy ta’minot sinovlari:
• Ma’lumotlarni qabul qilish va uzatish
• Ma’lumotlarni sozlash
Uskuna sinovlari:
• Ekstremal harorat sharoitlarida testlar
• Vibratsiya
• Tezlanish sinovlari
• Batareyalar bilan bog‘liq ko‘plab boshqa testlar
Dasturiy ta’minot sinovlari:
• Ma’lumotlarni qabul qilish va uzatish
• Ma’lumotlarni sozlash
Uskuna sinovlari:
• Ekstremal harorat sharoitlarida testlar
• Vibratsiya
• Tezlanish sinovlari
• Batareyalar bilan bog‘liq ko‘plab boshqa testlar
Quyosh panellaridan olinadigan juda past quvvat va batareya talablari sababli issiqlik ishlab chiqarish juda murakkab masala edi. Issiqlik katta energiya talab qiladigan jarayon. Masalan, oddiy fen soch quritish uchun 2000 Vt ishlatadi, biz esa 2 kg obektni isitish uchun atigi 15 Vt bilan ishlashimizga to‘g‘ri kelgan.
Kuchlanish va tok orqali maksimal natijaga erishish uchun fizik qonunlarni imkon qadar chegarasiga olib borishga majbur bo‘ldim.
Kuchlanish va tok orqali maksimal natijaga erishish uchun fizik qonunlarni imkon qadar chegarasiga olib borishga majbur bo‘ldim.
Turli batareyalar turli zanjirlarda qancha energiya berishini hisoblab, ularning vakuumdagi joylashuvi natijaga qanday ta’sir qilishini o‘rgandim. O‘zim yozgan dastur yordamida ko‘plab variantlarni tez hisoblab chiqdim va oxir-oqibat eng sodda variantga to‘xtadik - chunki murakkab yechimlar real sharoitda energiya yo‘qotishini oshirardi.
Keyinchalik yana bir muammo paydo bo‘ldi: 15 Vt quvvatni mikroprotsessor (kichik kompyuter) va termodatchiklar o‘rtasida samarali taqsimlash. Men sensorlar va kompyuter joylashuvining optimal sxemasini ishlab chiqdim, bu minimal energiya sarfi bilan ma’lumot yo‘qotilishini kamaytirdi.
Keyinchalik yana bir muammo paydo bo‘ldi: 15 Vt quvvatni mikroprotsessor (kichik kompyuter) va termodatchiklar o‘rtasida samarali taqsimlash. Men sensorlar va kompyuter joylashuvining optimal sxemasini ishlab chiqdim, bu minimal energiya sarfi bilan ma’lumot yo‘qotilishini kamaytirdi.
AQShdagi Near Space Launch laboratoriyasiga xizmat safari bilan bordim. U yerda ulkan sinov pechlari va suyuq geliy saqlanadigan katta rezervuarlar bor edi. Biz ayrim prototiplarni meteorologik zondlar yordamida stratosferaga uchirishda shu infratuzilmadan foydalandik.
Laboratoriyalarda katta steril xonalar, kuchli ventilyatsiya tizimlari va mutlaqo toza muhit mavjud edi - bu meni eng ko‘p hayratlantirgan jihatlardan biri bo‘ldi.
Xatolik xavfi minimal darajaga tushirilgan edi. Biz uskunalarni bosqichma-bosqich sinovdan o‘tkazdik: avval meteorologik zond orqali stratosferaga uchirdik, keyin esa kosmik laboratoriyalarda test qildik. Shundan keyingina kosmosga uchirishga o‘tildi.
Laboratoriyalarda katta steril xonalar, kuchli ventilyatsiya tizimlari va mutlaqo toza muhit mavjud edi - bu meni eng ko‘p hayratlantirgan jihatlardan biri bo‘ldi.
Xatolik xavfi minimal darajaga tushirilgan edi. Biz uskunalarni bosqichma-bosqich sinovdan o‘tkazdik: avval meteorologik zond orqali stratosferaga uchirdik, keyin esa kosmik laboratoriyalarda test qildik. Shundan keyingina kosmosga uchirishga o‘tildi.
Muvaffaqiyatlarim mehnat va uzoq o‘qish natijasi, lekin ota-onam va maktab jamoasisiz bu natijalarga erishib bo‘lmasdi. Aiglon menga juda ko‘p imkoniyatlar berdi va muvaffaqiyatlarimning katta qismi uchun ulardan minnatdorman. Bu imkoniyatlardan maksimal foydalanish esa katta mehnat talab qildi.
Shuningdek, men O‘zbekistondagi maktablarda ko‘ngilli o‘qituvchi sifatida ishlab, yozgi STEM yo‘nalishida oromgohlar tashkil etib ko‘rdim. Bu tajribadan juda xursandman. Bu yil yozda ham Toshkentda STEM oromgohlari tashkil etishni rejalashtiryapman.
Shuningdek, men O‘zbekistondagi maktablarda ko‘ngilli o‘qituvchi sifatida ishlab, yozgi STEM yo‘nalishida oromgohlar tashkil etib ko‘rdim. Bu tajribadan juda xursandman. Bu yil yozda ham Toshkentda STEM oromgohlari tashkil etishni rejalashtiryapman.
Loyiha davomida hisob-kitoblarning o‘zi men uchun qiyin bo‘lmagan. Eng katta qiyinchilik - kerakli o‘zgaruvchilarni topish va ma’lumotlarni maktab jamoasi hamda AQShdagi hamkor laboratoriya bilan muvofiqlashtirish bo‘lgan.
Bunday katta loyihalarni qilish uchun o‘zbek o‘quvchilariga nima yetishmaydi, degan savolga oddiy qilib aytganda - moliyalashtirish, degan bo‘lardim. Eng katta to‘siq shu bo‘lgan. Hatto katta homiylik yordami bo‘lishiga qaramay, biz baribir mablag‘ yetishmovchiligiga duch keldik.
Cubesat loyihalari katta mablag‘siz amalga oshmaydi. Ammo bu O‘zbekistondagi talabalar umuman loyiha qila olmaydi degani emas. Masalan, arzon materiallar bilan robototexnika loyihalarini amalga oshirish mumkin - bu ham muhandislik va dasturlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Cubesat loyihalari katta mablag‘siz amalga oshmaydi. Ammo bu O‘zbekistondagi talabalar umuman loyiha qila olmaydi degani emas. Masalan, arzon materiallar bilan robototexnika loyihalarini amalga oshirish mumkin - bu ham muhandislik va dasturlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Loyihada eng yoqtirganim - yoshroq o‘quvchilarga yordam berish va ularni loyihaga jalb qilish bo‘lgan. Tengdoshlarim bilan ham, kichik o‘quvchilar bilan ham bilim ulashishni yoqtirganman. Shu sababdan doim o‘qituvchi bo‘lishni xohlaganman. Kichik yoshdagi bolalar bilan texnologik loyihalar qilishni rejalayman. Maqsad - ularni STEM yo‘nalishlariga qiziqtirish. Bu loyihalar sun’iy yo‘ldosh darajasida bo‘lmaydi, lekin masalan, bolalar yig‘gan sxemalar bilan meteorologik zondni stratosferaga uchirish kabi g‘oyalar bor.
Yaqin kelajakda o‘qishni tugataman. Keyin kichik maktablarda dars berishim yoki universitet talabalariga repetitorlik qilishim mumkin. Uzoq muddatda esa o‘zimni akademik sohada, ehtimol universitetda o‘qituvchi va tadqiqotchi sifatida ko‘raman.
Katta orzu qilishdan qo‘rqish - aslida normal qo‘rquv. Biz loyihada Myorfi qonunidan foydalandik: agar nimadir xato ketishi mumkin bo‘lsa, albatta xato ketadi. Shu tariqa barcha xatoliklar oldini olishga erishdik. Shuning uchun katta orzu bilan birga muqobil rejalar ham bo‘lishi kerak.
Qo‘rquv bo‘lishi tabiiy, lekin bu sizni to‘xtatmasin - men shu falsafaga amal qilaman.
Katta orzu qilishdan qo‘rqish - aslida normal qo‘rquv. Biz loyihada Myorfi qonunidan foydalandik: agar nimadir xato ketishi mumkin bo‘lsa, albatta xato ketadi. Shu tariqa barcha xatoliklar oldini olishga erishdik. Shuning uchun katta orzu bilan birga muqobil rejalar ham bo‘lishi kerak.
Qo‘rquv bo‘lishi tabiiy, lekin bu sizni to‘xtatmasin - men shu falsafaga amal qilaman.
Madina Ochilova tayyorladi