“Qo‘rquv bo‘lishi tabiiy, ammo bu sizni to‘xtatmasin”, - 17 yoshida NASA va SpaceX bilan kosmik loyihani amalga oshirgan Akbar hikoyasi

Katta orzular ortidan

“Qoʻrquv boʻlishi tabiiy, ammo bu sizni toʻxtatmasin”, - 17 yoshida NASA va SpaceX bilan kosmik loyihani amalga oshirgan Akbar hikoyasi

Shveysariyada tengdoshlarim bilan yer orbitasiga sunʼiy yoʻldoshni muvaffaqiyatli uchirdik. U NASA va Space X kompaniyasining raketa-tashuvchisi yordamida kosmosga chiqarildi.

17 yoshli Akbar Mahkamov - Shveysariyadagi Aiglon maktabining 10 sinf oʻquvchisi. U tengdoshlari bilan ilk bor NASA va SpaceX hamkorligida sunʼiy yoʻldoshni kosmosga uchirdi. Sunʼiy yoʻldosh korpusiga "Akbar Makhkamov (Uzbekistan)" degan yozuv oʻyib yozilgan.U Kun.uzga bergan intervyusida bunday murakkab loyihani qanday amalga oshirgani va kelajakdagi rejalari haqida gapirib berdi.

Yer orbitasiga sunʼiy yoʻldoshni muvaffaqiyatli uchirdik. U NASA va SpaceX kompaniyasining raketa-tashuvchisi yordamida kosmosga chiqarildi. Ushbu loyiha ikki yil davom etgan mehnatning yakuniy natijasi boʻldi. Loyiha ustida 10 dan ortiq oʻquvchi 2 guruhda ishladi.
Birinchi guruhga men boshchilik qildim. Biz sunʼiy yoʻldosh orbitasi trayektoriyasi, termik va dinamik yuklamalar boʻyicha murakkab hisob-kitoblarni amalga oshirdik. Bu jarayon chuqur matematik va fizik tahlillarni, shuningdek, NASAning maxsus laboratoriyalarida - kosmik uchirish va parvoz sharoitlarini sunʼiy tarzda yaratadigan muhitda sinovlardan oʻtkazishni oʻz ichiga oldi", - deydi Akbar.

Ikkinchi guruh esa sunʼiy yoʻldoshni dasturlashdek murakkab vazifa ustida ishlagan.

"Loyiha faqat menga taklif qilingandi"

Men bu loyihani 15 yoshimda boshlaganman. Professor menga ushbu loyiha ustida ishlashni taklif qilganida, buni matematika va fizika boʻyicha qobiliyatlarim eʼtirofi sifatida qabul qildim. Ayniqsa, u maktabda bu loyiha faqat menga taklif qilinganini aytgandi. Taklif ustida oʻylab koʻrganimdan soʻng, bu ish men uchun qiziqarli va kelajagim uchun foydali boʻlishini angladim.

NASA bilan ishlash tajribasi

SpaceX talablariga moslashish oson boʻlmadi. Masalan, barcha jihozlar kosmik standartlarga javob berishi, yakuniy sunʼiy yoʻldosh ichida esa mutlaqo chang boʻlmasligi kerak edi. Shu sababli biz koʻplab cubesat* loyihalarida ishlagan Near Space Launch (NCL) kompaniyasi bilan hamkorlik qildik.
*Cubesat - bu kichik hajmdagi sunʼiy yoʻldoshlar boʻlib, asosan, ilmiy tadqiqot, taʼlim va texnologiyalarni sinab koʻrish uchun ishlatiladi (tahririyat).

Ish jarayonlari maxsus steril (cleanromm) sharoitida olib borildi va koʻplab sinovlar oʻtkazildi:
Dasturiy taʼminot sinovlari:
• Maʼlumotlarni qabul qilish va uzatish
• Maʼlumotlarni sozlash
Uskuna sinovlari:
• Ekstremal harorat sharoitlarida testlar
• Vibratsiya
• Tezlanish sinovlari
• Batareyalar bilan bogʻliq koʻplab boshqa testlar

Quyosh panellaridan olinadigan juda past quvvat va batareya talablari sababli issiqlik ishlab chiqarish juda murakkab masala edi. Issiqlik katta energiya talab qiladigan jarayon. Masalan, oddiy fen soch quritish uchun 2000 Vt ishlatadi, biz esa 2 kg obyektni isitish uchun atigi 15 Vt bilan ishlashimizga toʻgʻri kelgan.

Kuchlanish va tok orqali maksimal natijaga erishish uchun fizik qonunlarni imkon qadar chegarasiga olib borishga majbur boʻldim.

Turli batareyalar turli zanjirlarda qancha energiya berishini hisoblab, ularning vakuumdagi joylashuvi natijaga qanday taʼsir qilishini oʻrgandim. Oʻzim yozgan dastur yordamida koʻplab variantlarni tez hisoblab chiqdim va oxir-oqibat eng sodda variantga toʻxtadik - chunki murakkab yechimlar real sharoitda energiya yoʻqotishini oshirardi.

Keyinchalik yana bir muammo paydo boʻldi: 15 Vt quvvatni mikroprotsessor (kichik kompyuter) va termodatchiklar oʻrtasida samarali taqsimlash. Men sensorlar va kompyuter joylashuvining optimal sxemasini ishlab chiqdim, bu minimal energiya sarfi bilan maʼlumot yoʻqotilishini kamaytirdi.

AQShdagi Near Space Launch laboratoriyasiga xizmat safari bilan bordim. U yerda ulkan sinov pechlari va suyuq geliy saqlanadigan katta rezervuarlar bor edi. Biz ayrim prototiplarni meteorologik zondlar yordamida stratosferaga uchirishda shu infratuzilmadan foydalandik.

Laboratoriyalarda katta steril xonalar, kuchli ventilyatsiya tizimlari va mutlaqo toza muhit mavjud edi - bu meni eng koʻp hayratlantirgan jihatlardan biri boʻldi.

Xatolik xavfi minimal darajaga tushirilgan edi. Biz uskunalarni bosqichma-bosqich sinovdan oʻtkazdik: avval meteorologik zond orqali stratosferaga uchirdik, keyin esa kosmik laboratoriyalarda test qildik. Shundan keyingina kosmosga uchirishga oʻtildi.

Muvaffaqiyatlarim mehnat va uzoq oʻqish natijasi, lekin ota-onam va maktab jamoasisiz bu natijalarga erishib boʻlmasdi. Aiglon menga juda koʻp imkoniyatlar berdi va muvaffaqiyatlarimning katta qismi uchun ulardan minnatdorman. Bu imkoniyatlardan maksimal foydalanish esa katta mehnat talab qildi.

Shuningdek, men Oʻzbekistondagi maktablarda koʻngilli oʻqituvchi sifatida ishlab, yozgi STEM yoʻnalishida oromgohlar tashkil etib koʻrdim. Bu tajribadan juda xursandman. Bu yil yozda ham Toshkentda STEM oromgohlari tashkil etishni rejalashtiryapman.

Loyiha davomida hisob-kitoblarning oʻzi men uchun qiyin boʻlmagan. Eng katta qiyinchilik - kerakli oʻzgaruvchilarni topish va maʼlumotlarni maktab jamoasi hamda AQShdagi hamkor laboratoriya bilan muvofiqlashtirish boʻlgan.

Bunday katta loyihalarni qilish uchun oʻzbek oʻquvchilariga nima yetishmaydi, degan savolga oddiy qilib aytganda - moliyalashtirish, degan boʻlardim. Eng katta toʻsiq shu boʻlgan. Hatto katta homiylik yordami boʻlishiga qaramay, biz baribir mablagʻ yetishmovchiligiga duch keldik.

Cubesat loyihalari katta mablagʻsiz amalga oshmaydi. Ammo bu Oʻzbekistondagi talabalar umuman loyiha qila olmaydi degani emas. Masalan, arzon materiallar bilan robototexnika loyihalarini amalga oshirish mumkin - bu ham muhandislik va dasturlash koʻnikmalarini rivojlantiradi.

Loyihada eng yoqtirganim - yoshroq oʻquvchilarga yordam berish va ularni loyihaga jalb qilish boʻlgan. Tengdoshlarim bilan ham, kichik oʻquvchilar bilan ham bilim ulashishni yoqtirganman. Shu sababdan doim oʻqituvchi boʻlishni xohlaganman. Kichik yoshdagi bolalar bilan texnologik loyihalar qilishni rejalayman. Maqsad - ularni STEM yoʻnalishlariga qiziqtirish. Bu loyihalar sunʼiy yoʻldosh darajasida boʻlmaydi, lekin masalan, bolalar yigʻgan sxemalar bilan meteorologik zondni stratosferaga uchirish kabi gʻoyalar bor.

Yaqin kelajakda oʻqishni tugataman. Keyin kichik maktablarda dars berishim yoki universitet talabalariga repetitorlik qilishim mumkin. Uzoq muddatda esa oʻzimni akademik sohada, ehtimol universitetda oʻqituvchi va tadqiqotchi sifatida koʻraman.

Katta orzu qilishdan qoʻrqish - aslida normal qoʻrquv. Biz loyihada Myorfi qonunidan foydalandik: agar nimadir xato ketishi mumkin boʻlsa, albatta xato ketadi. Shu tariqa barcha xatoliklar oldini olishga erishdik. Shuning uchun katta orzu bilan birga muqobil rejalar ham boʻlishi kerak.

Qoʻrquv boʻlishi tabiiy, lekin bu sizni toʻxtatmasin - men shu falsafaga amal qilaman.

Madina Ochilova tayyorladi