Bizda bir odat bor. Oldindan ma'lum bölib turgan muammolarga töppa-töğri özimizni borib uramiz. Zarbalarni kutilmagan joydan emas, aynan kutilgan joydan qabul qilamiz. Bu xuddi rahmatli Hojiboy Tojiboyevning «borma kuyasan, borma kuyasan... ana, kuydiiiing» degan latifasiga öxşab ketadi.
Joriy yilgi qabul jarayonlaridagi navbatlar va ur-yiqitlar oldindan ma'lum edi. Ammo hamma bilib turgan muammoning oldi olinmadi, aksinça, kimlarningdir beparvoligi, mas'ul taşkilotlar örtasidagi özaro ziddiyatlar, körpani hamma öziga tortişi ortidan muammo kölami oşsa oşdiki, lekin kamaymadi.
Kutilgan muammo nimada edi?
Qabul jarayonlaridagi navbatlar yangilik emas. Har yili aynan şunaqa muammo böladi. Har yili katta navbatda turgan abituriyentlar, issiqda qiynalgan ota-onalar haqidagi hikoyalar çiqadi. Aslida, bu juda hayron qolarli holat emas.
Lekin joriy yilda muammo oldingilardan ham katta edi. Çunki uşbu yilda ilk marta kollej/litsey bitiruvçilari bilan bir qatorda maktabning 11-sinf öquvçilari ham hujjat topşirişmoqda. Ötgan yili 800 ming atrofida abituriyent topşirgan bölsa, joriy yilda 1 mln 200 mingdan ortiq talabgor kutilmoqda.
Bu juda katta raqam. Bunça abituriyentlarning ma'lumotlarini qabul qiliş va qayta işlaş hazilakam iş emas. Boz ustiga uşbu yilda ilk marta abituriyentlarga uçta yönalişga hujjat topşiriş imkoniyati berilgani ham jarayonlarni yanada oğirlaştirişi aniq edi.
Şuningdek, uşbu yildan boşlab ötgan yilgi abituriyentlardan tölov qabul qiliş tizimi joriy etildi. Mana şu faktor ham jarayonlarni sekinlaştirişi va bank kassalarida turnaqator navbatlarni paydo qilişi oldindan aniq edi.
Muammoga qanday yeçim taklif etildi va yakunda nima böldi?
Vijdonan aytiş kerak, mas'ullar muammolarga jimgina qarab turdi, desak, adolatdan bölmaydi. Davlat test markazi, Davlat xizmatlari agentligi va boşqa hamkor taşkilotlar qabul jarayonini namunali taşkil etişga oid loyihalarni taklif etişdi. Ular quyidagi bir neçta yeçimlarni öylab körişdi:
Birinçidan, hujjatlarni 200 dan ortiq şahar va tumanlardagi davlat xizmatlari markazlari orqali qabul qiliş rejasi e'lon qilindi. Bunda abituriyentlar oqimini tumanlar kesimida 200 ga bölib yuborib, navbatlarni birmunça kamaytiriş va qulaylik yaratişni öylaşdi. Masalan, loyihaga binoan Navoiyning çekkasidagi Tomdi tumani yoşlari öz tumanidan çiqmasdan (!) hujjat topşirişi mumkin bölardi.
Mavzuga oid
Yakunda nima böldi: umuman tuşunarsiz sabablarga köra, DXMlar orqali faqat 5 tagina OTM uçun hujjat topşiriş belgilandi. Boşida aytilgan va'dalar esdan çiqdi va katta oqimni yana öşa avvalgidek 80 ta OTMga qarab yönaltirişdi. Boz ustiga bu 80 taning katta qismi Toşkent şahrida joylaşgan, viloyatlarda OTMlar ança kam, bu öz-özidan abituriyentlarning dahşatli navbatlariga sabab bölmoqda.
Xöp, agar juda DXMlarga işonişmagan ekan, unda heç bölmasa DXM+OTM tizimini qöllaşsa bölmasmidi? Ya'ni, DXMlar orqali ham, OTMlar orqali ham barça OTMlarga topşiradigan qilişga nima xalaqit berdi?
Ikkinçidan, joriy yildan hujjatlarni internet orqali onlayn qabul qilişga va'da berişdi. Nafaqat va'da berişdi, hatto Vazirlar Mahkamasining 7 iyundagi 468-sonli qarori bilan my.gov.uz orqali 5 ta OTMga hujjat topşiriş tartibini rasman tasdiqlaşdi ham. Dasturni tayyor qildik, deyişdi, e'lonlar berişdi, tizim qanday işlaşi haqida taqdimotlar ötkazişdi, rosa maqtanişdi ham.
Yakunda nima böldi: qabul tugaşiga atigi 3 kun qolgan bir paytda haligaça onlayn hujjat topşiriş işga tuşmadi! Va işga tuşmasa ham kerak.
Ha, şunaqa, yana bitta Hukumat qarori şunçaki ijro etilmay qolib ketaverdi. Bu odatga aylanib qoldi özi. Berilgan va'dalar unutildi.
Sababiga qiziqsam, nima emiş, my.gov.uz portalini moliyaviy qöllab-quvvatlaşni töxtatişganmiş. Şarmandalik! Tağin bular elektron hukumatni yuqori örinlarga olib çiqmoqçi emiş...
Agar hamma OTMga onlayn hujjat topşiriş imkoni bölganida edi, bunça odam azoblanmagan bölardi. Aytişingiz mumkin, odamlarimiz baribir internetni tuşunmaydi, navbatda turaverardi deb. Bölmagan gap! Odamlarimiz tayyormas, deydiganlar, şunçaki bahonaçi xolos.
Bunaqa navbatlar va maşaqqatlar yoşlarimizni internetdan foydalanişga majbur qilardi, bilmagan bölsa örganardi. Va yana bozor şaroitida har doim talabga yaraşa taklif bölganidek, internet kafelarda, qabul komissiyalari atroflarida «Hujjat topşirib beramiz» degan e'lonlar köpayardi. Internetni tuşunadiganlar 5-10 ming söm xizmat haqi evaziga abituriyentlarni röyxatdan ötkazib berişardi. Xuddi Grin-kartaga ariza berganday. Natijada, öz-özidan hujjat qabul qiliş punktlari soni çek-çegarasiz ravişda köpayişi mumkin edi.
Ammo şu işni ham eplay olişmadi. Yoki şunçaki xohlaşmadi.
Uçinçidan, hujjat qabul qilişni 2 bosqiçda ötkazişni rejalaştirişdi.
1-bosqiç: avvalgi yillarda bitirganlardan 1 maydan 20 iyungaça qabul qiliş;
2-bosqiç: test yilida öqişni tugatganlardan esa 21 iyundan 10 iyulgaça hujjatlar qabul qiliş.
Şu orqali oqimni keskin kamaytiriş va tartibga solişni maqsad qilişdi. Juda yaxşi öylangan qaror edi.
Yakunda nima böldi: tuya göştini yegan Hukumat qarorlari keçikkandan keçikdi. 15 iyunda rasman boşlanadigan qabul uçun, kvotalarning özi 17 iyunda keçikib tasdiqlandi. Fanlar majmui va yana köplab masalalarga oid Davlat qabul komissiyasining bayoni keça, qabul tugaşiga atigi 5 kun qolgandagina e'lon qilindi!
Umuman olganda, joriy yilgi qabul jarayonlariga oid hujjatlar Özbekiston tarixida kamdan-kam uçraydigan darajada keçikib qabul qilindi.
Bundan battar ham bölişi mumkin edi
Ha, joriy yilgi ur-yiqitlar bundan ham battar bölişi mumkin edi, agar quyidagi işlar qilinmaganida:
Birinçidan, joriy yilda abituriyentlardan söraladigan hujjatlar soni keskin qisqartirildi. Faqat pasport va diplom körsatsa böldi! Avvalgidek, rasm, tibbiy ma'lumotnoma, papka, konvert va h.k.lar yöq. Boz ustiga abituriyentlar avvalgidek hujjatlarini qoldirişmaydi, balki şunçaki ularning originalini körsatib, röyxatdan ötib, özi bilan qaytarib olib ketadi.
Mana şu faktor iş unumdorligini ança oşirdi va qisqa fursatlarda röyxatdan ötiş imkoniyatini bermoqda. Agar ötgan yillardagidek tizim bölganda bormi, bundan ham battar bölardi.
Ikkinçidan, DTM hamda vazirlik noqulay vaziyatdan çiqiş uçun salkam 25 kun qabul jarayonlarini tavakkaliga taşkil qildi. Hattoki kvotalar hali tasdiqlanmagan payti ham qabul jarayonini boşlab yubordi (balki özlarining, balki tepadagilarning xatosini yopiş uçundir). Hammasi ötgan yilgi baza böyiça, rasman tasdiqlanmagan ma'lumotlar asosida 25 kun noiloj qabulni ötkazib turişdi. Agar şu işni qilişmaganda xalqning noroziligi hozirgidan ming çandon köproq va bundan ham battar bölardi.
Uçinçidan, joriy yildaistalganOTMlar orqali istalgan OTMlarga hujjat topşiriş imkoniyati yaratildi. Ilgari Toşkentdagi OTMga hujjat topşiriş uçun albatta Toşkentga, Samarqandga hujjat topşiriş uçun albatta Samarqandga boriş şart edi. Bu yil esa Qoraqalpoğistondan turib Farğonaga hujjat topşiriş mumkin. Bu ham abituriyentlar oqimini nisbatan teng taqsimlaşga yordam bermoqda, yöqsa bundan ham battar bölardi.
Xulosa örnida
Xullas, hujjatlarning keçikib tasdiqlanişi, mas'ul rahbarlarning masalaga panja ortidan qaraşi, berilgan va'dalarning kutilmaganda, oxirgi daqiqalarda özgarib ketişi, serverlarning katta hajmga tayyor emasligi va yana biz bilmagan köplab sabablar taşkilotçilarning qabulni tartibli ötkaziş böyiça oldindan öylagan barça rejalarini amalga oşiriş imkonini bermadi.
Ruslarda bir ibora bor: «xoteli kak luçşe, a poluçilos kak vsegda». Boşqa izoh şartmas, menimça.
Qabul-ku, mayli, bir amallab tugatib olişar. Endi bor umidiz, test jarayonlaridan. Işqilib, abituriyentlarning şunça maşaqqat çekkaniga yaraşa, aybni yuviş uçun test sinovlarini muammosiz va adolatli ötkazişsin-da. Niyatimiz şu...
