Savdo-sanoat palatasi: Özbekiston biznesi turğun va loqayd holatdan çiqmoqda
|20:18 / 01.05.201721 40813 min
Foto: Savdo-sanoat palatasi matbuot xizmatiFoto: Savdo-sanoat palatasi matbuot xizmati
Prezidentimizning 2016 yil 5 oktabrda qabul qilingan «Tadbirkorlik faoliyatining jadal rivojlanişini ta'minlaşga, xususiy mulkni har tomonlama himoya qilişga va işbilarmonlik muhitini sifat jihatidan yaxşilaşga doir qöşimça çora-tadbirlar töğrisida»gi qarorida nazarda tutilgan harakatlar rejasi bu sohada davlat siyosatining yangi darajasiga ötiş zaruriyatidan darak beradi. Uni qanday amalga oşiriş mumkin? Bu haqda Özbekiston savdo-sanoat palatasi raisi Alişer Şayxov intervyuda savollarga javob berdi.
— Alişer Erkinoviç, bugungi kunda işbilarmonlikni rivojlantiriş uçun yaratilgan huquqiy maydon mexanizmi qay darajada işlamoqda?
— Ta'kidlaş lozim bölgan asosiy narsa — hozir biznes turğun va loqayd holatdan çiqib, paydo bölgan masalalarni yanada faolroq muhokama qilmoqda. Albatta, işbilarmonlar me'yoriy hujjatlarni işlab çiqiş jarayonida jips iştirok etmoqda, deyişga hali erta. Biroq, biznes vakillari ular taqdim etgan köplab takliflar inobatga olinayotganini körib turişibdi. Ular yangi me'yoriy hujjatlar joriy etilişiga faol munosabat bildirişmoqda, bank soha va iqtisodiyotning turli jabhalarida, jumladan, taşqari bozorni egallaş borasida yuritilayotgan siyosatdan xabardor bölişga intilişmoqda.
Mamlakat prezidenti, söngra boşqa idoralarning virtual qabulxonasi yaratilişidan söng odamlar ongida katta özgariş yuz berdi. Ilgari kişilar faqat muammolar haqida gapirişgan bölişsa, endi odamlar qabul qilinayotgan me'yoriy hujjatlarni örganib, özlari takliflar berişmoqda. Bugungi işbilarmon — biznesning nozik qirralari, öz ehtiyoji va huquqlaridan xabardor savodli kişi. Bu huquqlarning himoyalaş mexanizmi har doim ham işlamayotgani endi boşqa masala. Har kuni qabul qilinayotgan me'yorlar ana şu vazifaga erişiş yölida favqulodda zarur hisoblanadi.
2017 yilning 4 yanvaridan kuçga kirgan «Korrupsiyaga qarşi kuraşiş töğrisida»gi Özbekiston Respublikasi Qonuni öta zarur edi. Uning qabul qilinişi korrupsiyani qöporib taşlaş uçun zarur şaroitlarni yaratadi. Qonun islohotlar falsafasi nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyatga ega, çunki u nafaqat korrupsiyaga qarşi kuraşişni, balki davlat va tadbirkorlik sub'yektlari, aholi örtasidagi munosabatlar prinsipining özgartirilişini ham nazarda tutadi.
— Agar beş yil avvalgi huquqiy maydon va bugungisi taqqoslansa, sönggi vaqtlarda qanday özgarişlar röy bergan?
— Biz hozir muammolarni faol muhokama etmoqdamiz, lekin bu muammolar köpayganini bildirmaydi. Aslida, biz jamiyat, yangi tahdidlarni yaxşiroq anglay boşladik, agar hozir çora körmasak, kelajakda bundan-da oğirroqlariga duç kelişimizni tuşuna boşladik. Bugungi kundagi huquqiy maydon va beş yil avvalgisi örtasida yer bilan osmonça farq bor, çunki biznesni rivojlantiriş uçun keng imkoniyatlar taqdim etuvçi juda köp me'yoriy hujjatlar qabul qilindi.
Mavzuga oid
Masalan, tekşiruvlarni olaylik. Katta muammolarga sabab böluvçi kiçik bir jihat — qarşi tekşirişlar edi. Beş-ön yil oldin rejali tekşiruvlar qanday taşkil etilişini kuzatiş ham mumkin emas edi. Hozir rejali tekşiruvlar bilan boğliq muammo butkul yöq, çunki uning ötkazilişi töliq tartibga solingan. Rejali tekşiruvlarning 80 foizini savdo-sanoat palatasi monitoring qiladi. Rejadan taşqari tekşiruvlarga kelsak, bu haqiqatdan ham muammo edi. Hozir prezidentning 2016 yil 5 oktabrdagi qaroriga köra, u ham hal etildi. Qonunçilikda ham özgartirişlar kiritildi, jumladan, Soliq, Ma'muriy va Jinoiy kodekslarga özgartirişlar kiritilib, qisqa muddatli tekşiruvlar butunlay boşqa tavsifga ega böldi. Bu endi qonunçilikdan olib taşlangan va taqiqlangan qarşi tekşiriş emas. Tekşirişni tayinlaş va ötkaziş tartibi aniq reglamentga ega böldi va faqat muayyan asoslar bölgandagina bir kundan oşmasligi belgilab qöyildi. Bundan taşqari, Ma'muriy va Jinoiy kodeksda har qanday turdagi tekşiruvlar tartibini buzganlik uçun qat'iy jazolar belgilandi. Ayni paytda nazorat etuvçi organlar faoliyatini muvofiqlaştiruvçi Respublika kengaşining ruxsatisiz heç kim tekşiriş ötkaziş huquqiga ega emas.
— Bugun «biznesning xavfsizligi» tuşunçasi tobora dolzarb bölib bormoqda...
— Biznes doimo qaltis tavakkalçilikka boğliq, uning boş xususiyati ham şunda. Tavakkalçiliklar nafaqat ma'muriy tartibga soliş bilan, balki bozor kon'yunkturasi, biznes tanlaşga töğri yondaşiş va uni töğri yuritiş bilan ham boğliq. Qonunçilikning ijro etilişi nuqtai nazaridan tavakkalçilik juda kam. Mahsulot import qiliş bilan boğliq ma'lum bir tavakkalçiliklar bor. Bugungi kunda taşqi bozordan bexabarlik — asosiy tavakkalçilik, deyişmoqda işbilarmonlarning özi. Taassufki, hozirça bizda respublikamizda qaysi mahsulotlar işlab çiqarilişini tezda bilib oliş imkoniyatini beradigan ma'lumotlar bazasi yöq. Import mahsulot xarid qiliş uçun bank bilan mablağlarni konvertatsiya qiliş masalasida işlay boşlaganingizda, u mahsulot Özbekistonda işlab çiqarilayotgani oydinlaşadi, boz ustiga, bojxona yiğimlari juda baland va konvertatsiya jarayoni ham ma'lum bir vaqtni talab etadi. Tavakkalçiliklar darajasini pasaytiriş uçun ayni paytda marketing tadqiqotlari, işbilarmonlarga Özbekistonda işlab çiqarilayotgan mahsulotlar, ularning özimizdagi va xorijdagi narxlari haqida oçiq hikoya qiluvçi ma'lumotlar bazasini yaratiş böyiça tizimli iş olib borilmoqda. Tavakkalçilikning bu körinişini pasaytiriş uçun palata, vazirliklar va idoralar, kiçik biznes sub'yektlari va xususiy tadbirkorlik eksportini qöllab-quvvatlaş fondi iş olib bormoqda.
Davlatimiz rahbari e'tiborni jalb qilişga undagan yana bir jihat — kadrlar masalasi. Xodimlarni tanlaşda xatoga yöl qöyiş ham qaltis tavakkalçilik. Raqobatbardoş böliş uçun siz samarali muzokaralar olib bora oladigan, mahsulotingizni raqobatçi bozorlariga olib kira oladigan yaxşi menejyerga ega bölişingiz kerak.
Bugun biz mahsulotlarimizni asosan MDH davlatlariga eksport qilamiz, buni yaşirişga hojat yöq. Nega biz bunday qilayapmiz? Bu avvalo logistika nuqtai nazaridan qulay, çunki mamlakatimiz MDH a'zosi va bojxona yiğimlari böyiça ma'lum bir imtiyozlarga ega. Biroq yana bir omil bor — standartlar böyiça qat'iy texnik talablarning mavjud emasligi, bu jahonning rivojlangan davlatlari bozorlariga çiqişimiz uçun tösiq bölib turibdi. Şu sababli ayni paytda mahsulotlarning xalqaro standartlarga mos kelişini va sifatini teşiruvçi öz laboratoriyalarimizni yaratiş ustida iş olib borilmoqda. Meva-sabzavot laboratoriyalarini eksport qiliş uçun işlab çiqaruvçilarimiz xorijiy laboratoriyalar xizmatidan foydalanişmoqda. Yaqindagina Şveytsariyaning SGS va «Özstandart» agentligi bilan birgalikda yangi laboratoriya işga tuşirildi va xalqaro standartlarga mos keluvçi sertifikat taqdim eta oladi. Biroq bitta laboratoriya kamlik qiladi. Laboratoriyalar mamlakatimizning turli hududlarida bölişi kerak.
— Savdo-sanoat palatasi boşqa taşkilotlar bilan bir qatorda «Davlat-xususiy şerikligi haqida»gi qonun loyihasini işlab çiqişda qatnaşmoqda. U qonun DXH a'zolarining huquqlari va qonuniy manfaatlariga rioya qilinişini, tadbirkorlik sub'yektlari tomonidan mablağlarning işlatilişi samardorligi va şaffofligini kafolatlaydi. Palata tomonidan bu yönalişda qanday işlar olib borilmoqda?
— «Davlat-xususiy şerikligi» tuşunçasining özi juda keng qamrovli. U davlat tomonidan amalga oşirilayotgan vazifalarni hayotga joriy etişda xususiy sektorning iştirokini nazarda tutadi. Biz bu işni olti yil muqaddam boşlaganmiz. Davlat raqobat qömitasi (öşanda Davlat mulk qömitasi) bilan davlat va xususiy hamkorligi konsepsiyasini işlab çiqqanmiz. Keyinroq bir qator qaldirğoç loyihalarni joriy etiş ustida iş boşladik. Ulardan biri — maişiy çiqindilarni qayta işlaş sohasida davlat va xususiy hamkorlik mexanizmini yaratiş edi. Loyiha yuqori samaradorlikni namoyiş etib, biznesga yangi böşliqni egallaş va yangi iş örin yaratiş imkoniyatini taqdim etdi. Albatta, bu atrof-muhit muhofazasi hamdir. Davlat uçun bu juda muhim masala. Yana bir muhim jihat — davlatning xarajatlari keskin kamayib, soliq körinişidagi daromad ola boşladi va h.k.
Hozir «Davlat-xususiy şerikligi töğrisida»gi qonuni loyihasini yakunlaş ustida iş olib borilmoqda. U hozir bir qator vazirliklar bilan birgalikda tayyorlanib, Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali va Palata saytida muhokamaga quyilgan. Biznes bu me'yoriy hujjatni yaratiş jarayonida iştirok etişi kerak, çunki u biznesning istiqboldagi rivoji uçun juda muhim hisoblanadi.
Davlat-xususiy şerikligi iqtisodiyotning istalgan sohasini qamrab olişi mumkin. Aslida, biz bugungi kunda davlat va xususiy şerikligining yetarli darajadagi misollariga egamiz. Ulardan biri — «elektron hukumat». Davlat mablağ ajratib, tender e'lon qiladi, xususiy sektor esa loyihani işlab çiqişda qatnaşadi va uni davom ettiradi. Elektr energiyasini taqsimlaş bilan boğliq tajribalar ham ötkazilgan, unda xususiy kompaniyalar xizmat uçun haq yiğiş bilan şuğullangan edi. Biroq mexanizm tölaqonli işlab çiqilmagan, qonunçilik bazasi mavjud emasdi. Qaldirğoç loyihalar şunisi bilan ham qiziqki, u biznesning imkoniyatlari va kamçiliklarini aniqlab beradi. Şu sababli, hozir yana çiqindilarni qayta işlaş va muqobil enernetika loyihalariga qaytayapmiz. Bu yerda qayta tiklanuvçi energetikani rivojlantirişning mumkin bölgan ikki yönalişi mavjud — yirik davlat stansiyalari va qayta tiklanuvçi manbalardan energiyani muvaffaqiyatli yetkazib berayotgan xususiy biznes. Bular biogaz qurilmalari, quyoş batareyalari, suv isituvçi kollektorlardir. Biroq isitiş böladimi, elektr energiyasi böladimi, xususiy qurilmalar yordamida işlab çiqarilayotgan energiyani taqsimlaş yoki markaziy tizimga beriş borasida savollar bor. Mana şu yerda özaro hisob-kitob mexanizmlari, tomonlarning javobgarligini aniqlaştiruvçi qonunga zaruriyat bor. Qonun hozir işlab çiqilmoqda. «Muqobil energetika töğrisida»gi qonun ham hozir muhokamaga qöyilgan.
Yana bir muhim hujjat — «Davlat xaridlari töğrisida»gi Qonun. Aslan, bu ham davlat va xususiy hamkorlik hisoblanadi va qonunçilik xususiy sektorga davlat mablağlari evaziga amalga oşiriladigan loyihalarda qatnaşiş imkonini taqdim etadi. Masalan, quriliş, paxtaçilik yoki ğallaçilik kabi sohalarni olaylik. Bu sohalarda allaqaçon şunday hamkorlik işlab turibdi.
Palata me'yoriy hujjat ustida işlaş bilan birgalikda, muhokamaga imkon qadar köproq tadbirkorlik sub'yektlarini jalb qilinişi borasida ham iş olib bormoqda. Qonun qabul qilingaç, bizning fikrimizga köra, loyihalar amalga oşiriladigan jabhalarning aniqlanişiga e'tiboratiş muhim. Bu çiqindilarni qayta işlaş, ijtimoiy obektlarni, jumladan, soğliqni saqlaş obektlarini boşqariş bölişi mumkin. Qayd etiş jizki, kommunal soha — bunday loyihalarni amalga oşiriş uçun juda qiziqarli sektor hisoblanadi.
Aholi va biznes mobil aloqa va ijtimoiy tarmoqlardan keng foydalanayotganini hisobga olib, biz ijtimoiy tarmoqlarda qonunçilik loyihalarini muhokama qiliş uçun guruh oçdik. U yerda taklif va hujjatlarni e'lon qilib, savollarga javob beramiz. Işbilarmonlarni qonun yaratiş jarayoniga faol jalb qiliş, biznes fikrini inobatga oliş biznes, davlat va aholi manfaatlarini ta'minlaş uçun juda muhim va foydali.
— Bugungi kunda kiçik biznes neçoğlik yirik biznes bilan kooperatsiyada iştirok etmoqda?
— Palata kiçik va yirik biznes kooperatsiyasiga ham katta e'tibor bermoqda, Iqtisodiyot vazirligi bilan hamkorlikda kooperatsion birjalar, hududiy va sohaga oid körgazmalar ötkazilişini taşkillaştirmoqda. Kiçik korxonalarning katta qismi kooperatsiya jarayoniga jalb qilingan va yirik buyurtmalar olişgan. Bu yerda turli dasturlar integratsiyasi röy bergani muhim. Kiçik va yirik biznes kooperatsiyasini rivojlantiriş dasturi va Mahalliylaştiriş dasturi — bugungi kunda yaxlit tizim hisoblanadi. Muhimi, bu kooperatsiyani rağbatlantiruvçi ma'lum bir me'yorlarning borligi. Bu bugungi kunda kiçik va yirik kompaniyalar ega bölgan bojxona, soliq imtiyozlari, şuningdek, sifatni boşqariş tizimini joriy etiş çora-tadbirlari hamdir. Bugun nafaqat yirik korxonalar kiçiklarida buyurtma joylaştirmoqda, kiçiklari ham yiriklariga buyurtma bermoqda. Bu endi xomaşyoni qayta işlaşdan tortib, tayyor mahsulotni sotuvga çiqarayotgan korxonalarning biri biri bilan hamkorlik zanjirini hosil qilgan. Kooperatsion birja şuni körsatdiki, avtomobil, mebel, farmatsevtika, oziq-ovqat, qişloq xöjaligi maşinasozligi kabi bir qator jabhalarda töliq zanjir mavjud. Bu hol uşbu sohalarning yetukligidan darak beradi. Albatta, barça hududlarda ham zanjir tölaqonli işlayotgani yöq, lekin butun respublika böylab şunday işlayotgan modellar borki, ulardan andoza olib, amaliyotga faol tatbiq etiş mumkin.
