Arizona universiteti va Koinotni tadqiq qiliş instituti astronomlari NASA kosmik teleskopidan foydalanib, Eta Kilya yulduzi qanday qilib 1837-1856 yillarda öta yangi bilan teng bölgan energiya çiqarib taşlangan çaqnaşlardan omon qolganligini aniqlaşdi. Bu haqda Phys.org saytidagi matbuot uçun xabarnomada aytilgan.
Yerdan 7,5 ming yoruğlik yili uzoqlikdagi Eta Kilya özgaruvçan ikkilamçi yulduzdir, uning tarkibiy qismlaridan biri - 150-250 Quyoş massasiga ega yorqin moviy gipergigant. U beqaror va muntazam ravişda massasining bir qismini yöqotadi, kelajakda esa, kutilişiça, kuçli öta yangiga aylanadi. 1837 yildan beri Eta Kilya «Buyuk çaqnaş» deb nomlangan 18 yillik davrga kirdi, bunda yorqinligi sezilarli darajada oşgan, keyin oddiy köz bilan farqlanmay qolgan. Biroq, u 1887 yilda va 1998 yilda özining yorqinligini yana kuçaytirdi.
Olimlar Eta Kilyaning «Katta çaqnaşi»dan nurli aks sadoni tahlil qildilar. Bu hodisa manbadan nur boşqa obektlardan aks etganida va kuzatuvçiga keçikib kelganida sodir böladi. Ma'lum bölişiça, moddalar çiqarib taşlanişi kutilganidan 20 barobar tezroq yuz bergan, ya'ni çaqnaş katta yulduzdan kelib çiqadigan kuçli yulduzli şamol uçun emas, balki öta yangi yulduzga xos bölgan.
Olimlarning taxminiça, Eta Kilya porlaşining kengayişi tizimdagi uçinçi yulduzning yöq qilinişidan kelib çiqqan, bunda koinotga 10 Quyoş massasi çiqarib taşlangan. Hayotining oxiriga kelib, yoritgiçlardan biri kengayib ketgan va massasining katta qismini yöqotgan, bu qöşnisiga ötib, uning yorqinligini oşirişga xizmat qildi. Donor yulduz hamrohidan uzoqlaşdi va taşqi ikkinçi yulduz bilan aloqaga kira boşladi, u tizim içiga, gipergigantga itarib taşlangan. Natijada, ikki yulduz töqnaşdi, bu esa «Buyuk çaqnaşni» keltirib çiqardi.
Şu bilan birga, donor yulduz omon qoldi va 5,5 yillik muntazamlikda gipergigant atrofida aylana boşladi. U çaqnaş natijasida hosil bölgan Gomunkul tumanliligi orqali har safar ötişi tufayli, bu yoruğlik darajasidagi doimiy ösiş va pasayişni keltirib çiqaradi.
