Savdo-sanoat palatasi töğrisidagi qonunni özgartirişdan murod nima?

Özbekiston Respublikasi savdo-sanoat palatasi ustavining 5.5-bandiga köra, a'zolikka qabul qilinadigan xöjalik sub'yektlarining yillik a'zolik badallari Palata va xöjalik yurituvçi sub'yektlari o‘rtacida şartnoma asosida belgilanadi, lekin quyidagi miqdordan kam bölmasligi lozim:

1. yuridik şaxs maqomini olmasdan tadbirkorlik faoliyati bilan şuğullanadigan jismoniy şaxslar — eng kam oylik iş haqining 1,5 baravari miqdorida;
2. mikrofirmalar — eng kam oylik iş haqining 6 baravari miqdorida;
3. kiçik korxonalar — eng kam oylik iş haqining 20 baravari miqdorida;
4. çet el kompaniyalarining vakolatxonalari — eng kam oylik iş haqining 20 baravari miqdorida.

Ustav talablariga köra majburiy a'zolikka qabul qilinadigan sub'yektlarining yillik a'zolik badallari ularning asosiy faoliyatdan kelib çiqqan holda quyidagiça qat'iy miqdorlarda belgilanadi:

• qişloq, örmon va baliqçilik xöjaligi faoliyati – eng kam oylik iş haqining 50 baravari miqdorida;
• sanoat mahsulotlari işlab çiqariş faoliyati – eng kam oylik iş haqining 70 baravari miqdorida;
• quriliş faoliyati – eng kam oylik iş haqining 60 baravari miqdorida;
• ulgurji va çakana savdo faoliyati – eng kam oylik iş haqining 60 baravari miqdorida;
• taşiş va saqlaş faoliyati – eng kam oylik iş haqining 50 baravari miqdorida;
• yaşaş va ovqatlaniş böyiça xizmatlar faoliyati – eng kam oylik iş haqining 50 baravari miqdorida;
• axborot va aloqa xizmati faoliyati – eng kam oylik iş haqining 50 baravari miqdorida;
• soğlikni saqlaş va ijtimoiy xizmatlar körsatiş faoliyati – eng kam oylik iş haqining 50 baravari miqdorida;
• yuqoridagilardan boşqa faoliyatlar – eng kam oylik iş haqining 50 baravari miqdorida;
• yirik soliq tölovçilar toifasiga ötkazilgan korxonalar – eng kam oylik iş haqining 400 baravari miqdorida;
• davlat uluşi bölgan banklar – eng kam oylik iş haqining 2000 baravari miqdorida;
• boşqa tijorat banklari – eng kam oylik iş haqining 300 baravari miqdorida;
• davlat uluşi bölgan suğurta kompaniyalari – eng kam oylik iş haqining 200 baravari miqdorida;
• boşqa suğurta kompaniyalari – eng kam oylik iş haqining 100 baravari miqdorida.

(muallif: eng kam oylik iş haqi deyilganda bazaviy hisoblaş miqdori nazarda tutilgan bölsa kerak, lekin men öqigan ustavda aynan şunday yozilgan edi)

Tadbirkor uçun qanday foydasi bor?

Tadbirkor sudga Savdo-sanoat palatasi orqali da'vo arizasi kiritganda davlat bojidan ozod qilinadi. Tadbirkorlar palatadan köradigan bitta-yu bitta moddiy manfaat şu.

Palataning ştat birliklari tadbirkorlarning umumiy sonidan bir neça ön ming marta kamroqdir. Ştatini 10 karra oşirgan taqdirda ham ularning mehnat resurslari Qonunning 5-moddasida belgilab berilgan vazifalarini töla bajarişga ozlik qilsa ajab emas.

Masalan, bir kiçik tumanning özida minglab tadbirkorlik sub'yektlari bor. SSPning Markaziy apparatida umumiy xodimlar soni 107 nafar, Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar va Toşkent şahar boşqarmalarida 19 nafardan 22 nafargaça, tuman (şahar) taşkilotlarida bir nafardan 3 nafargaça xodim işlaydi, xolos. Ular tadbirkorlarning manfaatlarini himoya qilişga ulguradimi? Va umuman şu tizimdagi kadrlarning salohiyati tadbirkorlarni himoyasini ta'minlay oladigan darajadami? Alohida hokimiyat vakili bölgan sudyalarki mahalliy ijro hokimiyati ta'siri ostidan çiqib keta olmayotgan bir paytda, nodavlat-notijorat maqomidagi bu taşkilotning tadbirkor manfaatlarini közlovçi talabi qançalik kuçga ega bölarkin?

U barmoğimni tişlasam ham oğriydi, bunisini ham

Eng mantiqsiz tomoni, aytaylik «Şovot» MÇJ «Gurlan» MÇJning ustidan Savdo-sanoat palatasiga murojaat qildi. Tabiiyki, ikkala tadbirkorlik sub'yekti ham palata a'zosi. Şu holatda nima böladi: palata qay bir tadbirkor manfaatlarini himoya qiladi? Mantiq yöqolib qolmayaptimi?

Xorijda bu borada ahvol qanday?

Boşqa rivojlangan davlatlarni qöya turaylik, Rossiyada ham bunday palataga a'zolik ixtiyoriylikka asoslangan.

Xususan, biz qonunlaridan andoza oladigan Rossiya Federatsiyasining «Rossiya Federatsiyasi Savdo-sanoat palatalari töğrisida»gi Federal qonuni 7-moddasida munitsipal taşkilotlardan taşqari barça tadbirkorlar palataga ixtiyoriy a'zo bölişlari belgilangan.

Qöşni Tojikistonda ham tadbirkorlarning palataga a'zoligi majburiy emas.

Maqsad nima?

Ma'lumki, a'zolarining kiriş va a'zolik badallari palataning mol-mulkini şakllantiriş manbasi sanaladi.

Garçi qonun va ustavida balandparvoz maqsadlar közlangan bölsa ham, palata asosan tadbirkorlik sub'yektlaridan pul yiğişga möljallangan taşkilot bölib qolmoqda.

A'zolardan qança pul yiğiladi, ular qayoqqa hamda nima maqsadlar uçun yönaltiriladi — bu heç qaçon oçiqlanmaydi, a'zolariga hisobot berilmaydi. Vaholanki, a'zolik badallari — bu birovlarning puli, uni tölagan tadbirkorlar bu pullar qayoqqa sarflanayotganini bilişga haqli.

Yana nimani boşlaşdi özi?

Savdo-sanoat palatasiga 2018 yildagi qonun bilan yirik tadbirkorlar uçun a'zolik majburiy qilib belgilangan. Şu paytgaça xususiy tadbirkorlar uçun palataga a'zo böliş ixtiyoriy edi.

Endi palataga majburiy a'zo qilinadigan tadbirkorlik sub'yektlari safini yanada kengaytirib, xususiy tadbirkorlarni ham majburan a'zo qilişmoqçi. Ya'ni, tadbirkorlarning erkinligiga va xususiy mulk daxlsizligiga qonun yöli bilan daxl qiliş rejalaştirilayotgandek, göyo.

Savdo-sanoat palatasi çindan ham tadbirkorlar uçun kerakli taşkilot bölsa, avval amalda özini körsatişi kerak, söngra ulardan naf borligini anglagan tadbirkorlarning özlari jon deb taşkilotga ixtiyoriy a'zo bölişadi. Ammo ularning bu tarzda majburlaş insofdan emas.

Şuhrat Şokirjonov