Putin xalq işonçini qozongan Furgalni «işonçni yöqotgani» uçun işdan oldi - uning istagi xalq xohişidan ustunmi?
|16:45 / 22.07.202036 5169 min
2018 yilda Rossiyaning Xabarovsk ölkasi gubernatorligiga ötkazilgan mahalliy saylovlarda 70 foizga yaqin ovoz töplab saylangan Sergey Furgal 10 iyul kuni 15 yil oldingi qotilliklarda ayblanib, hibsga olingandi. Bu esa ölkada kuçli noroziliklarni keltirib çiqardi.
Boz ustiga, RF prezidenti Vladimir Putin ham uni «işonçni yöqotgani uçun» tamğasi ostida lavozimidan ozod etdi. Şunaqasi ham mumkinmi? Meduza bu borada eng köp berilayotgan savollarga javob töplab çiqdi.
Özi nima böldi?
Vladimir Putin 2000-yillar örtasida bir neça qotilliklarni uyuştirganlikda gumonlanib, hibsga olingan Xabarovsk ölkasi gubernatori Surgey Furgalni «işonçni yöqotgani» munosabati bilan lavozimidan ozod etdi. RLDP a'zosi bölmiş Furgal umumxalq saylovlarida ğolib çiqqandi: 2018 yilning 23 sentyabrida saylovlarning ikkinçi turida saylovçilarning qariyb 70 foizi uni qöllab ovoz bergan. U «hukumat nomzodi» — ölkaning amaldagi gubernatori, «Yedinaya Rossiya» partiyasi a'zosi Vyaçeslav Şportni yenggandi.
Qariyb ikki haftadan buyon Xabarovskda mahalliy aholi tomonidan hibsga olingan Furgal himoyasiga norozilik aksiyalari ötkazilmoqda.
Xabarovsk Foto: Reuters
Prezident saylangan gubernatorni işdan ololadimi?
Ha. Furgalgaça Putin va Medvedev (u ham prezidentligida) umumiy hisobda 11 gubernatorni işdan olişgan. «RF sub'yektlaridagi qonun çiqaruvçi (vakillik) va ijro etuvçi davlat hokimiyati organlarini taşkil etişning umumiy prinsiplari töğrisida»gi federal qonunning 19-moddasiga köra davlat rahbariga şunday huquq berilgan. Faqat ma'lum bir holatlarda — vazifalarini munosib tarzda (sidqidildan) bajarmaganida yoki işonçni yöqotganda. «Vazifalarini munosib tarzda bajarmaganlik» nima ekaniga qonunda oydinlik kiritilmagan, lekin «işonçni yöqotganlik» nimaligi tuşuntirilgan. Unga köra:
Mavzuga oid
korrupsiya faktlari aniqlanişi;
manfaatlar töqnaşuvi aniqlanişi;
bölajak gubernator röyxatga olingan nomzod bölgan davrdan boşlab xorijiy banklarda hisob-raqami bölişi va xorijiy qimmatbaho qoğozlarga egalik qilişi;
Furgalning nolinçi yillarda uyuşgan jinoiy guruhga a'zolik va bir neça tadbirkorning öldirilişiga aloqadorlikda ayblaşmoqda. Bu esa yuqorida sanab ötilganlardan birortasiga töğri kelmaydi.
Demak, Putin Furgalni işdan olişga haqi bölmagan?
Bilmadik. Birinçidan, tergovçilar Furgal yana qandaydir oğir jinoyatlar, ehtimol korrupsiyaga doir biror xatti-harakatlarni amalga oşirganini tekşirişayotganini aytgan. Eng asosiysi, qonunda korrupsiya faktlari va manfaatlar töqnaşuvi aniqlanişi nima ekanligiga aniqlik kiritilmagan. Gap sud qarori yo ayblov e'lon qiliş haqida bormoqdami, yoki birgina gumonning özi yetarlimi (şuningdek, xorijdagi mulklarga egalik qiliş faktini qaysi instansiya örnatişi kerakligiga oydinlik kiritilmagan. Bu «fakt»lar qaysi hujjatlar bilan tasdiqlanişi kerakligini hattoki yuristlar ham yaxşi tuşunişmaydi.
Qiziği şundaki, 2012 yilgaça prezident gubernatorlarni heç qanday asoslarsiz «işonçni yöqotdi» deb işdan olişi mumkin edi (çunki qator yillar davomida uning özi ularni tayinlab kelardi), faqat hududlar rahbarlarini umumxalq saylovlari orqali tayinlaş qaytganidan söng bu huquqni biroz toraytirişdi.
Amalda bularning barisi prezident vakolatiga mutlaqo ta'sir qilmaydi va öz qarorini tuşuntirib berişga majburlamaydi. Aynan şuning uçun lavozimdan ozod etiş töğrisidagi farmonning özi prezidentning «hudud rahbariga işonçi yöqolgani» faktining konstatatsiyasi böladi. Furgalning iste'fosi ham şular jumlasidan.
Foto: Valeriy Şarifulin/TASS
Ya'ni, Putin heç qaçon gubernatorlarni işdan oliş borasidagi qarorini asoslantirmagan?
Putin faqat eng birinçi marta «işonçni yöqotganlik» vaji bilan gubernatorni işdan olganida özining harakatlarini batafsil tuşuntirib bergandi. 2005 yilda Koryak avtonom okrugi rahbari Vladimir Loginovni lavozimdan ozod etiş töğrisidagi farmonda bir qator aholi punktlariga yoqilği yetkaziş öz vaqtida amalga oşirilmagani sababli u yerdagi isitiş tizimlarining işdan çiqişi, bu harakatlar fuqarolarning keskin noroziligiga sabab bölgani asos qilib körsatilgan. Öşa farmonda bir vaqtning özida «işonçni yöqotiş» va öz vazifasini sidqidildan bajarmaganligi bir vaqtda tilga olingan.
Keyinçalik na Putin, na Medvedev kadrlarga oid qarorlarini izohlagan. Lekin qoida tariqasida bungaça hududlar rahbarlariga korrupsiya ayblovi yoki şunga öxşaş mansabni suiiste'mol qiliş böyiça jinoiy işlar qözğatilgan. Furgal qotillik taşkillaştirişda ayblanişi tufayli iste'foga çiqarilişi istisno bölib turibdi.
Furgal prezidentning harakatlari ustidan sudga murojaat qilişi mumkinmi?
Nazariy jihatdan, ha. Çuvaşistonning Putin tomonidan «işonçni yöqotganlik» vaji bilan 2020 yil yanvar oyi oxirida işdan olingan sobiq rahbari Mixail Ignatev prezidentning qarori ostidan Oliy sudga arz qilgandi. Da'vo arizasida nimalar yozilgani noma'lum, lekin Ignatevning sobiq matbuot kotibi Mixail Vansyatskiyning taxmin qilişiça, Ignatevga «işonçni yöqotganlik» jumlasi yoqmagan, çunki bu korrupsiyada gumon qilişni nazarda tutadi, lekin bunday ayblov e'lon qilinmagan. 18 iyun kuni Ignatev koronavirusdan öldi, oradan bir neça hafta ötib, Oliy sud uning vafoti sabab işni körib çiqişni töxtatdi.
Furgal ham prezident ustidan da'vo arizasi kiritişi mumkin. Ayrim yuristlar ölka gubernatorining lavozimidan çetlaştirişi bilan boğliq uşbu jarayon bir neça asosiy huquqiy prinsiplarga zid deb hisoblaşmoqda. Prezidentning fikri saylovçilarning töğridan töğri namoyon etilgan irodasidan muhimroq ekanligi oydinlaşmoqda. Federal markaz aniq yozib qöyilmagan asoslarsiz hududlarning işiga bevosita aralaşmoqda, boz ustiga bu işni qonun çiqaruvçi va ijro etuvçi hokimiyat fikrini hisobga olmasdan bir inson amalga oşirmoqda. Nihoyat, prezident tomonidan aybsizlik prezumpsiyasiga rioya etilmayapti: insonning aybi sud tomonidan tasdiqlanmasdan turib, u lavozimidan ozod etiş bilan jazolanmoqda.
Modomiki gubernator oğir jinoyatda gumonlanayotgan ekan, uning hokimiyatdan çetlaştirilişi mantiqli emasmi?
Aytiş qiyin. Jahondagi köplab federativ davlatlarda markaziy hokimiyatda hududlarning saylangan rahbarlarini özboşimçalik bilan işdan çetlaştiriş huquqi yöq. Buni mahalliy parlamentlar amalga oşirişi mumkin. Rossiyada ham qonunçilik kengaşlari şunday huquqqa ega, lekin boşqa holatlarda:
öşa — yuklatilgan vazifani sidqidildan ijro etmaslik;
konstitutsiya, federal va mahalliy qonunlarga zid keluvçi normativ-huquqiy hujjatlarni imzolaş (boz ustiga, prezident tayanadigan korrupsiya «faktlarining aniqlanişi»dan farqli ölaroq, bu yerda sud qarori ham kerak böladi»;
fuqarolarning huquq va erkinliklariga ommaviy raxna solgan boşqa «qöpol qonunbuzilişlari» (bu ham sud tomonidan tasdiqlangan bölişi kerak).
Bu holatlarning har birida gubernatorni iste'foga çiqariş uçun deputatlarning kamida uçdan ikki qismi ovoz berişi kerak.
Aslida, qonunda bir tomondan oğir jinoyatda ayblanayotgan gubernatorni lavozimidan çetlatişga izn beruvçi, boşqa tomondan, buni hali isbotlanmagan narsa uçun jazo sifatida körsatmaydigan tartib bor. Boş prokuror taqdimnomasiga köra, prezident hudud rahbarini vaqtinçalik işdan çetlatadi – tabiiyki, tergov ketayotgan davrda. Bunday imkoniyatdan Putin faqat bir marta foydalangan: 2006 yilda u Nenets avtonom okrugi rahbari Aleksandr Barinovni vaqtinça lavozimdan çetlatgan. Keyinçalik prezident uni «işonçni yöqotganlik» vaji bilan butunlay işdan olgan.
Eslatib ötiş joiz, Gubernatorlikka yangi saylangan Surgey Furgal Putinning 2018 yil dekabr oyida Uzoq Şarq federal okrugining poytaxtini Xabarovskdan Vladivostokka köçiriş qaroriga ham qarşi çiqqan edi.
Xabarovskda Furgalning hibsga olinişidan noroziligini qator kunlardan buyon bildirib kelayotgan xabarovskliklar Vladimir Putinning farmoyişiga köra, RLDP a'zosi Mixail Degtyaryov Xabarovsk ölkasi gubernatorligini vaqtinça bajaruvçi etib tayinlanganidan söng yana junbişga kelişdi.
Mixail Degtyaryov 21 iyul kuni Xabarovskka uçib kelgan. U darhol Xabarovsk ölkasi hukumati binosiga yöl olgan. Namoyişçilar uning omma oldiga çiqişini talab qilgan, lekin Degtyaryov ular oldiga çiqmagan.
