Kambağallik va qaşşoqlik örtasida qanday farq mavjud?
|21:14 / 02.01.202146 12513 min
Boş vazir örinbosari Jamşid Qöçqorov 2020 yilda Özbekiston aholisining biron qatlami qaşşoqlikka tuşmaganini ma'lum qildi. Ijtimoiy tarmoq foydalanuvçilari örtasida uşbu masala keng muhokama qilindi. Kun.uz vazirlikka bir neçta savol bilan murojaat etdi.
Iqtisodiy taraqqiyot va kambağallikka qarşi kuraşiş vazirligi departamenti direktori Ilhom Mamatqulov kambağallik va qaşşoqlik terminlari özaro farqlanişi, Özbekistonda kambağallikka qarşi kuraşiş çora-tadbirlari haqida ma'lumot berdi. Mamatqulov Kun.uz yöllagan savollarga quyidagiça javob bergan.
Iqtisodiy taraqqiyot va kambağallikka qarşi kuraşiş vazirligi departamenti direktori Ilhom Mamatqulov
Kambağallik va qaşşoqlik tuşunçalari Özbekistonda qanday izohlanadi?
Özbekiston tarixida ilk bor kambağallik masalasi 2020 yilning 24 yanvarida Özbekiston Respublikasi prezidentining Oliy Majlisga murojaatnomasida kötarilib, mazkur mavzu ijtimoiy-iqtisodiy siyosatning asosiy kun tartibiga aylandi.
Aholi örtasida ijtimoiy nafaqa va moddiy yordam pulini tölaş yoki ularning miqdorini oşiriş orqali uşbu muammoni hal etiş mumkin, degan fikr mavjud. Bu – bir tomonlama yondaşuv bölib, muammoni töla yeçiş imkonini bermaydi. Zero, kambağallikni kamaytiriş – bu aholida tadbirkorlik ruhini uyğotiş, insonning içki kuç-quvvati va salohiyatini töliq röyobga çiqariş, yangi iş örinlari yaratiş böyiça kompleks iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni amalga oşirişga qaratilgan bölişi lozim. Bundan taşqari, kambağallikdan çiqib ketiş uçun eng muhim omil – bu insonning intilişi, öz kuçiga tayangan holda, aniq maqsad sari harakati bölişi kerak.
Mamlakatimiz rahbarining körsatmalariga binoan kambağallikni qisqartirişning aniq dastak va mexanizmlarini işlab çiqiş, xorijiy tajribani inobatga olgan holda kambağallik darajasini aniqlaş mezonlari va baholaş uslubi, ijtimoiy ta'minotning minimal standartlari va me'yoriy asoslarini puxta işlab çiqiş maqsadida qisqa muddatlarda Jahon banki, BMT Taraqqiyot dasturi, Osiyo taraqqiyot banki kabi xalqaro taşkilotlarining 14 nafar eksperti jalb qilindi.
Mavzuga oid
Mazkur ekspertlar bilan birgalikda yuqoridagi vazifalarni özida qamrab olgan «2021-2023 yillarda Özbekiston Respublikasida kambağallikni qisqartiriş konsepsiyasi» loyihasi işlab çiqilgan. Hozirda uşbu hujjat loyihasi örnatilgan tartibda tegişli vazirlik va idoralar bilan kelişilgan holda Özbekiston Respublikasi prezidenti administratsiyasiga tasdiqlaş uçun kiritilgan.
Bevosita kambağallik va qaşşoqlik tuşunçalariga keladigan bölsak, şuni alohida ta'kidlaş joizki, hozirda jahon böylab kambağallik yoki qaşşoqlik tuşunçalarining umumqabul qilingan hamda yagona kelişilgan ta'rifi işlab çiqilmagan. Har bir mamlakat özi uçun belgilangan kambağallik mezonidan kelib çiqib tavsiflaydi.
BMT ta'rifiga köra, qaşşoqlik – insonning hayot keçirişi uçun zarur bölgan daromad va resurslar yetişmasligi, bundan taşqari, oçlik va töyib ovqatlanmaslik, soğliqni saqlaş, ta'lim yoki boşqa asosiy xizmatlardan foydalanişda çeklovlarning mavjudligi, turar joyning yöqligi, xavfli tabiiy va texnogen muhitda hamda ijtimoiy tengsizlik şaroitida yaşaşiga nisbatan aytiladi (BMTning «Ijtimoiy himoya borasida yuqori darajadagi Butunjahon sammiti»dan).
Kambağallik esa insonning hayoti davomida tanlov va imkoniyatlarga ega bölmasligi, jamiyatda tölaqonli iştirok etiş uçun tösiqlarning mavjudligi, bundan taşqari, oilasini boqişi va kiyintirişi, ta'lim olişi yoki kasalxonada davolanişi, biror sohada faoliyat yuritişi yoki daromad olişga imkon beradigan mehnat bilan ta'minlaş imkoniyatlari yetişmasligi hamda kredit oliş imkoniyatining çeklanganligida namoyon böladi. Şuningdek, kambağallik — bu insonlar, uy xöjaliklari va jamoalarning ijtimoiy jihatdan çegaralanganligi, xavf-xatarlar oldida çorasizligi hamda noçorligi sanaladi (BMT Yevropa Iqtisodiy komissiyasining «Kambağallikni ölçaş böyiça qöllanma»sidan, 2017 yil Nyu-York, Jyeneva).
Bundan taşqari, Jahon banki tomonidan 2015 yildagi 115 ta mamlakatda ötkazilgan tadqiqotlar natijasida taklif etilgan uslubiyotga köra, barça mamlakatlar uçun 2011 yildagi narxlarda xarid qobiliyati pariteti böyiça qaşşoqlikçegarasi 1,9, kambağallikçegarasini esa mamlakatlar aholisi daromadlarining past, örta va yuqori darajalaridan kelib çiqib 1,9; 3,2; 5,5 va 21,7 AQŞ dollari etib belgilaş tavsiya etilgan.
Yuqoridagi ta'rif va uslubiyotlardan kelib çiqib, alohida qabul qilingan kambağallikni aniqlaş uslubiyoti asosida jami daromadi (yoki xarajati) belgilangan kambağallik çegarasiga yetmagan aholi qatlamini kambağal, hayot keçirişi uçun zaruriy ehtiyojlarini mutlaqo qondiriş imkoniyati bölmagan qatlamni esa qaşşoq aholi deb e'tirof etiş mumkin.
Kambağallikni aniqlaş uslubiyoti haqida söz borganda, avvalo, mazkur uslubiyot nima uçun kerak, degan savolga javob beriş lozim böladi. Kambağallikni aniqlaş uslubiyoti davlat tomonidan umumiy aholi tarkibidagi kambağal aholi qatlami uluşini aniqlaş va kambağallikni qisqartiriş böyiça aniq çora-tadbirlarni amalga oşiriş uçun zarur hisoblanadi. Bundan taşqari, aholi ijtimoiy himoya tizimidagi asosiy ijtimoiy standartlarni belgilaşda kambağallik çegarasi zamin bölib xizmat qiladi.
Jahon amaliyotida kambağallik çegarasini aniqlaşning asosiy 4 ta: mutlaq, nisbiy, moddiy deprivatsiya va köp ölçamli usullari mavjud. Mazkur usullar mamlakat ijtimoiy siyosatining ustuvorligi, iqtisodiyotning rivojlanganlik darajasi hamda içki imkoniyatlardan kelib çiqib belgilanadi. Qator mamlakatlar milliy kambağallik çegarasi sifatida mutlaq yoki nisbiy usuldan foydalanadi.
Mutlaq kambağallik çegarasi kişi hayot keçirişi uçun zarur bölgan tovar va xizmatlar qiymati orqali aniqlanadi. Jahon tajribasida mutlaq kambağallik çegarasining örtaça yillik miqdorini aniqlaş uçun aholi jon boşiga YaIMning 25 foizi qabul qilingan bölib, aksar rivojlangan mamlakatlarda (AQŞ, Kanada, Niderlandiya) mazkur körsatkiç nisbatan yuqoridir.
Kambağallik çegarasini aniqlaşning nisbiy usuli esa kişining daromadini jamiyatning qolgan a'zolariga nisbatan taqqoslaş orqali aniqlanadi (masalan: aholi daromadlari örtalamasining 50 foizi, 60 foizi va h.k.).
Biroq nisbiy usul jamiyatdagi tengsizlik darajasini inobatga olsa-da, aholining barça qatlami daromadi hamda kambağallik darajasining özgarişini töliq ifodalamaydi. Ammo şunga qaramay, bir qator davlatlar kambağallik çegarasini belgilaşda nisbiy usuldan foydalanadi. Misol uçun, Vengriya, Estoniya, Belarus, Çernogoriya, Rossiya kabi davlatlarda aholi daromadlari mediana qiymatining 60 foizi kambağallik çegarasi sifatida qabul qilingan bölsa, mazkur körsatkiç mos ravişda Polşada 50, Ukrainada 75 foizni taşkil etadi.
Yuqoridagi usullardan taşqari, amaliyotda monetar usullarning töldiruvçisi sifatida aholining moddiy va ijtimoiy imkoniyatlardan qoniqişlarini baholaş (deprivatsiya) usulidan foydalaniladi.
Bunda, kambağallik çegarasi insonning ma'lum bir tovar va xizmatlardan foydalana oliş imkoniyatini baholaş orqali aniqlanadi. Masalan, Yevropa Ittifoqida 9 turdagi tovar va xizmatlarning 4 tasidan foydalana olmaydigan inson kambağal hisoblanadi.
Sanab ötilgan usullarda kişining ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarda heç qanday tösiqlarsiz iştirok eta olişini miqdoriy baholaş çeklangan. Şuning uçun jahon tajribasida kambağallikni köp ölçamli baholaş usulidan ham foydalaniladi. Mazkur usuldan Armaniston, Honduras, Dominikan Respublikasi, Kolumbiya, Kosta-Rika, Mozambik, Butan, Pokiston, Panama, Salvador, Çili, Ekvador, ba'zi YeI mamlakatlari hamda BMT Inson taraqqiyoti indeksini hisoblaşda foydalaniladi.
Köp ölçamli usulda uy xöjaligi yoki kişining ijtimoiy-iqtisodiy imkoniyatlardan foydalanişini ifodalovçi qator indikatorlarga vazn beriş orqali binar usulda («ha» javobiga-1, «yöq» javobiga-«0») hisoblanadi.
BMT Yevropa Iqtisodiy komissiyasi tomonidan köp ölçamli kambağallik darajasini hisoblaşda aholi turmuş darajasi, xizmatlar, soğliqni saqlaş, ta'lim, bandlik va atrof-muhit körsatkiçlarini hisobga oliş tavsiya etiladi.
Iqtisodiy taraqqiyot va kambağallikni qisqartiriş vazirligi Jahon banki ekspertlari bilan birgalikda olib borilgan örganişlar natijasida mamlakatimizda kambağallik darajasini aniqlaş uçun oziq-ovqat,nooziq-ovqat mahsulotlari va xizmatlardan iborat bölgan hamda bir kişi uçun zarur bölgan minimal iste'mol xarajatlari qiymati tuşunçasi kiritilmoqda. Mazkur usulning öziga xosligi aholi real iste'moli tarkibi va xarakteridan (consumption behavior) kelib çiqadi.
Minimal iste'mol xarajatlariga nimalar kiritilmoqda? Hisob-kitob qanday amalga oşirilgan?
Muntazam ravişda ötkaziladigan uy xöjaliklari sörovi böyiça olingan ma'lumotlar asosida aholi daromad va xarajatlaridan kelib çiqib, aholini 10 ta guruhga (10 foizlik) ajratib, quyi 30 foiz uçun (çunki uşbu guruhlarda daromadlar oşişiga hamohang tarzda oziq-ovqat uçun xarajatlar deyarli bir xil ösişi kuzatildi) oziq-ovqat, nooziq-ovqat va xizmatlarga xarajatlar xususiyati örganiladi.
Uşbu guruhda umumiy xarajatlarning qariyb 70 foizi oziq-ovqatlarga, qolgan 30 foizi nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlar uluşiga töğri keladi.
Şunga köra, kerakli kaloriya va oziq-ovqat qiymatidan kelib çiqib, zaruriy minimal xarajatlar miqdori hisoblab çiqiladi.
Ma'lumot uçun, FAO tomonidan Özbekiston Respublikasida bir kişi örtaça kuniga 2100-2300 kkal oziq-ovqat mahsulotlari iste'mol qiliş tavsiya etilgan.
Uşbu usul, umumiy yoki standart yondaşuvlardan farqli ravişda kam daromadli aholining real iste'moli xususiyatlarini aks ettiradi.
Boşqaça qilib aytganda, kam daromadli aholining kerakli kaloriya va qiymatdagi oziq-ovqat, nooziq-ovqat mahsulotlari va xizmatlar uçun minimal xarajatlar miqdori aniqlanadi.
Ta'kidlaş lozimki, bu usul va yondaşuv jahon amaliyotida keng qöllanib kelinayotgan mezonlardan biri bölib, xalqaro ekspertlar tomonidan hozirda maqbul va töğri keladigan yondaşuv sifatida taklif etilmoqda.
Uşbu usul va mezon bizga kelajakda kambağallikni qisqartiriş böyiça işlarimizni aniq va manzilli taşkil etişda amaliy jihatdan qöl keladigan instrument bölib xizmat qiladi.
Kutilayotgan natijalar nimalardan iborat?
Özbekiston Respublikasi prezidentining 2020 yil 29 dekabrdagi Oliy Majlisga murojaatnomasida ta'kidlanganidek, 2021 yilda iqtisodiy islohotlarning pirovard maqsadi kambağallikni qisqartiriş va aholi farovonligini oşiriş maqsadida qator vazifalar belgilandi, jumladan:
1. BMT Taraqqiyot dasturi, Jahon banki kabi qator xalqaro taşkilotlar bilan birgalikda «Özbekiston Respublikasida 2030 yilgaça kambağallikni qisqartiriş strategiyasi» loyihasi işlab çiqiladi.
2. Kambağallikni qisqartiriş borasida kompleks yondaşuv va nostandart usullar joriy etiladi ya'ni, kambağal aholining asosiy ehtiyojlarini kafolatli ta'minlaş böyiça Xalqaro ekspertlar bilan çuqur tahlil asosida, hisob-kitoblar yakuniga yetkaziladi va joriy yilning 1 martidan boşlab, «Aholining minimal iste'mol xarajatlari qiymati» joriy etiladi.
Mazkur yondaşuv aholining kambağal qatlamiga kredit, ijtimoiy nafaqa yoki uy beriş bilan birgalikda ta'lim, soğliqni saqlaş, kasb-hunarga öqitiş, içimlik suvi, energiya va yöl infratuzilmasi bilan boğliq kompleks muammolarni hal etişni nazarda tutadi.
3. Ehtiyojmand aholini töğri aniqlaş va şu asosda, ular bilan manzilli işlaş tizimi yaratiladi.
4. Kelgusi yildan töliq işga tuşadigan «Ijtimoiy reyestr»da «temir daftar»dagi barça ma'lumotlar qamrab olinib, ehtiyojmand oilalarga 30dan ziyod ijtimoiy xizmatlar elektron şaklda körsatiladi.
5. Ijtimoiy kafolatlarni bir tizimga keltirib, ularni minimal me'yorlar darajasida bosqiçma-bosqiç ta'minlaş böyiça dastur işlab çiqiladi.
hududlardagi mavjud maxsus industrial zonalardagi loyihalarni amalga oşirişga tösqinlik qilayotgan muammolarni bartaraf etiş çoralari köriladi;
ehtiyojmand aholini kambağallikdan çiqariş böyiça motivatsiya, könikma va moliyaviy kömak tamoyili asosida har bir tuman va şahar böyiça alohida dasturlar işlab çiqiladi.
7. Yoşlar va xotin-qizlarni kasb-hunarga örgatiş, tadbirkorlik taşabbuslarini qöllab-quvvatlaş orqali ularning bandligini ta'minlaş va doimiy daromad manbaini yaratişning yangi mexanizmini amaliyotga joriy etiş böyiça qaror loyihasi işlab çiqiladi.
8. Kambağallikni qisqartirişga aloqador va mas'ul xorijiy institutlar bilan hamkorlik yanada rivojlantiriladi, jumladan:
- 2021 yilda «Qaşşoqlikka barham beriş va kambağallikka qarşi kuraşiş» masalalariga bağişlangan Birlaşgan Millatlar Taşkilotining Global sammiti ötkaziladi;
- 2021 yilda ŞHTga a'zo mamlakatlarda sohaga mas'ul vazirlik va idoralar bilan birgalikda «Kambağallikka qarşi kuraşiş» konferensiyasi ötkaziladi;
- Iqtisodiy taraqqiyot va kambağallikni qisqartiriş vazirligi va Xitoy Xalq Respublikasining Xalqaro kambağallikni qisqartiriş markazi örtasida anglaşuv memorandumi imzolanadi.
