Navoiy – muzey eksponati emas, u biz bilan yaşaşi kerak
|16:14 / 08.02.202117 56210 min
Alişer Navoiy – noyob iste'dod sohibi, ma'rifatparvar olim va davlat arbobi. Zahiriddin Bobur ta'rifi bilan aytganda «turkiy tilda köp va xöb yozgan» şoir yaratgan asarlarining nafaqat miqdori, balki ma'no-mazmunining çuqurligi bilan ham şarq mumtoz adabiyotida katta örin tutadi.
Kun.uz tavalludining 580 yilligi nişonlanayotgan hazrat Navoiy ijodi, asarlari zamiriga singdirilgan umuminsoniy ğoyalar, ularning bugungi kundagi ahamiyati, hazratning e'tiqodiy qaraş va maslaklari haqida navoiyşunoslarni suhbatga tortdi.
Navoiyni dunyoga tanitişdan avval uni özimiz bilib olaylik
Akrom Malikov, Toşkent davlat özbek tili va adabiyoti universiteti magistranti, navoiyşunos
— Har yili an'anaga muvofiq hazrat Alişer Navoiyning ijodini örganiş, asarlarining tarğiboti odatda 9 fevral arafasida boşlanadi. Agar şu tarğibot yil davomida olib borilsa edi, «Özbek Navoiyni öqimay qöysa», deb faryod çekmagan bölardik. Yoki «Har bir kalla, har bir boş Navoiyni öqişi kerak» deya aytilgan gaplar öz tasdiğini topgan bölardi.
Akrom Malik
Keyingi paytlarda şunday bir urinişlar böldiki, Navoiyni dunyoga tanitiş kerak. Buni sun'iy uriniş deb baholayman, ya'niki şart bölmagan bir iş. Çunki biz hali ajdodlarimizni yaxşi tanimaymiz. Nega özimiz yaxşi bilmagan holatda dunyoga tanitişimiz kerak. Garçi turkiy tilda ijod qilgan ijodkor bölsa-da, ommatan aytaman, mohiyatiga yetib borganimiz yöq.
Navoiyni öqigan millat kam bölmaydi
Dilnavoz Yusupova, Toşkent davlat özbek tili va adabiyoti universiteti professori, filologiya fanlari doktori, navoiyşunos
Dilnavoz Yusupova
— Navoiyning öz zamondoşi, tarixçi Xondamir unga nisbatan gözal xulq egasi deya sifat bergan. Şunga monand Xondamir asarini «Makorim ul axloq» deb nomlagan. Aynan uning asarida Navoiy şaxsiyati oçib berilgan.
Qolaversa, Navoiy mahoratli davlat arbobi – yevropaliklar uni birinçi navbatda davlat amaldori, harbiy şaxs sifatida tanişdi. Keyin esa buyuk ijodi borligini ham bilişdi.
Mavzuga oid
Yuksak darajadagi saxovatli inson. Tarixçi Mirxond Navoiyçalik köp binokorlik qilgan kişi yöqligini aytadi. Öz davrida hatto şahzodalarga ham mablağ berib turgan şu kabi insonni ayta olamizmi?
Biz orzu qilgan boy, tijoratçi inson ham, saxovatpeşa inson ham, buyuk ijod egasi ham, buyuk şaxs egasi ham Navoiydir.
«Navoiy muzey eksponati emas, u biz bilan yaşaşi kerak», degan edi rossiyalik olim Bertels. Uni öqigan millat kam bölmaydi.
Navoiy şaxsiyati bilan tanişgan inson, albatta, unga mehr qöyadi.
Sönggi yillarda Navoiy ijodining ta'lim tizimida öqitilişi muayyan tarzda yangi bosqiçga kötarildi deb ayta olaman. Oliy ta'limda mutaxassislik uçun «Navoiyşunoslik» maxsus fani kiritildi. Bungaça «Özbek adabiyoti tarixi» fani içida öqitilar edi.
Boğça yoşidagi bola bemalol mobil qurilmalardan foydalana olyapti. Mana şu imkoniyatlardan foydalangan holda bolalarimizga Navoiy asarlari qahramonlari bilan boğliq tarbiyaviy maşğulot yoki körsatuv tayyorlaşimiz kerak. Masalan, «Navoiy bobo ertaklari», «Navoiy bobo ögitlari» degan qisqa hajmda tarbiyaviy maşğulot qöyilişi mumkin. 30 daqiqalik multfilm yoki körsatuv haftada bir yoki ikki marta, bolaçalarning imkoniyatidan kelib çiqqan holda tayyorlanişi mumkin.
Köpçilik «Maşa va ayiq» multfilmini biladi. Soatlab kompyuter qarşisida ötirişadi hatto. Nega şuni Navoiy qahramonlari misolida işlab çiqmasligimiz kerak. «Şer bilan durroj» multfilmi tajribasi yaxşi natija berdi-ku axir.
Navoiyni bevosita öqita olmas ekanmiz, demak, uning asarlari qahramonlaridan boşlaylik.
Osondan qiyinga qarab borsa, Navoiyni anglaş yengillaşadi
— «Navoiy tili» degan tuşunça bor. Uning «Tarixi anbiyo va hukamo» hamda «Tarixi mulki ajam» nomli tarixiy asarlari öquvçiga köpinça oğirlik qilmaydi, ya'ni tili birmunça soddaroq. Kitob orqasidagi luğatlarga kam murojaat qilinadi. Şuning uçun Navoiyni öqişga tutinmoqçi bölgan kitobxon birinçi şu kabi asarlaridan, tili va uslubi soddaroq şe'rlaridan boşlasa maqsadga muvofiq böladi.
Keyin esa sal murakkab bölgan «Nasoyim ul-muhabbat», «Xamsa» va «Xazoyin ul-maoniy» kabi yirik asarlarini öqisa, Navoiy olamiga teranroq şönğib boradi. Doim-doim Navoiyni nimaga tuşunmayapmiz degan savol köndalang bölib turaveradi, toki uni öqişni tartib va qunt bilan amalga oşirmas ekanmiz.
Köpinça kuzatiladigan holat Navoiyni öqişim kerak ekan deb, murakkab ğazallarini öqiydi va heç narsa tuşunmaganday böladi, çunki öquvçi qiynaladi. Şuning uçun osondan qiyinga qarab borsa, Navoiyni anglaş yengillaşadi.
Agar menga siz Navoiydan nima topdingiz deyişsa, aytamanki, insonning badiiy zavqi oşadi, badiiy asarga bölgan munosabati özgaradi. Masalan, hazrat Navoiyni öqib 3 kun, 1 hafta şu muhitda yurib, keyin bugungi kun şe'rlarini öqisangiz, örtadagi farq yaqqol seziladi va boşqaça bir kayfiyat içida qolasiz.
Özbek jamiyati hayotida ijobiy ma'nodagi özgariş sodir qilişga qodir ijodkor – Navoiy
Akrom Malikov, Toşkent davlat özbek tili va adabiyoti universiteti magistranti, navoiyşunos
— Axborotlarning tinimsiz almaşinuvi, turli fikr va ğoyalarning ilgari surilişi, umuman insonlar ongida röy berayotgan özgarişlar nazarimda juda katta betartiblik sifatida namoyon bölmoqda. Qadimdan qadriyat sifatida baholanib kelingan qoidalar öz ahamiyatini yöqotib qöyganday, odamlar botini bilan emas, faqatgina zohiri bilan maşğul bölib qolganday, heç kimning köngli heç narsadan tölmayotganga öxşaydi.
Va mana şu davrda inson qalbiga bir halovat, hayot mazmunini anglaşga bölgan ehtiyoj tuğilmoqda.
Bu ehtiyojni qanday qilib qondiriş mumkin? Qaysi manba bizga bu masalada yöl körsatuvçi böla oladi? Albatta, musulmon bölgan kişilar bir ovozda Qur'oni karim va hadisi şarif deb javob beradi. Zotan, Allohning kalomi va payğambarimiz alayhissalomning körsatmalari inson uçun eng yaxşi mayoqdir.
Hayotimizda röy berayotgan voqealar, közimizga arzimas bölib körinayotgan fojialar borki, bu bizning Qur'onga bölgan ehtiyojimizni naqadar oşirsa, uni tuşunişimiz yölida şunçalik katta tösiq bölib bormoqda.
Alişer Navoiy rahmatullohi alayh öz ğoyalarini aynan Qur'on va hadis asosida şakllantirgan. Va mana şu poydevordan turib söz aytgani uçun ham bugun bizning hayotimiz, özbek jamiyati hayotida ijobiy ma'nodagi özgariş sodir etişga qodir ijodkor deb aytiş mumkin.
Allohning oldida özingni qançalik haqir olsang, sen şunçalik yuksaklikka erişasan, deydi Navoiy. Bu insonni öz nafsini tanişga çorlaydi. Şu keça-kunduzda hamma özining haqligini da'vo qiladi, lekin hazrat bir on nafas rostla va öz nohaqliging haqida öylab kör, balki, aybdor bölişing mumkin, deydi. Ana şu nuqtadan boşlab közimizga haqiqatlar oçiladi.
Navoiy taşabbusi bilan Qur'oni karimga ikkita tafsir yozilgan
Hasanxon qori Yahyo Abdulmajid, Şayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf masjidi imom-noibi, navoiyşunos
Hasanxon qori Yahyo Abdulmajid
— Hazrat Navoiy boş vazir bölib turgan paytlarida Qur'oni karimga xizmat qiliş borasida katta e'tibor berganlar. U kişining bevosita taşabbusi bilan fors tilida ikkita tafsir yozilgan. Şulardan birini Husayn voiz Koşifiy yozgan. Şuningdek, «Dorul huffoz» deb nomlangan qorixona ham qurdirgan. Qorixonaga özlarining bir törtligini ildirib qöygan ekanlar.
Bu davrda yöq sen kebi xuşxon hofiz,
Huffoz aro sarhalqayi davron hofiz.
Qur'onğa sen ölğan kebi yakson hofiz,
Bölsun sanga barça işda Qur'on hofiz.
U kişining faoliyatlari Qur'onga, din ilmlariga mana şunday boğliq bölgan, zotan, u davrda din ilmi, boşqa ilm degan ayirmaçilik bölmagan. Şuning uçun Navoiyning ijodini Qur'on va hadissiz tasavvur qilolmaymiz.
Afsuski, örtadagi dinsizlik davrida xalqimiz asl manbalardan uzoqlaşişi oqibatida Navoiy ijodini Qur'ondan ayri holatda talqin qiliş davr talabi ham bölgan. Xalqimiz boşqalarning yuzaki qaraşlarini qabul qilişga majbur böldi.
Navoiy ijodida Qur'on oyatlari mazmunini har qadamda uçratamiz. Hadis ma'nolarini uçratamiz, islom aqidasini köramiz. Misol uçun, «Xamsa» işqiy afsonadan iborat emas, balki tasavvufiy mazmunga ega asar hisoblanadi. Nizomiy Ganjaviy Navoiyning ta'kidlaşiça 40 çilla ötirib yozgan. Çilla ötiriş bu tasavvuf ahlining uzlati hisoblanadi. Allohga uzlat qilib yozilgan asar qanaqasiga tasavvufdan ayri oddiy hikoyalar yoki şahvoniy işq bölişi mumkin.
Navoiyning tasavvufi bu – islom tasavvufi. Bu boşqa bir dinlardan ta'sirlanib şakllangan emas, töla-tökis Qur'on va hadis hamda tasavvuf ulamolarining fikrlaridan xulosalangan tasavvuf. Şulardan sizib çiqqan öz falsafiy qaraşlarini nazmda va nasrda bayon qilganlar.
Şuning uçun heç ikkilanmay aytişimiz mumkinki, Navoiy ijodi Qur'on va hadisdagi falsafiy qaraşlar, tasavvufiy yondaşuvlarning nazmdagi in'ikosi, Navoiy tilidagi jarangi. Islom falsafasi, islom e'tiqodi umuminsoniy tuşunçalar bilan juda köp jihatdan hamohang, şuning uçun ham Navoiy dunyo miqyosidagi mutafakkir va ayni vaqtda islom falsafasini tarannum etgan mutafakkir.
