«Mas'ul mansabdorlarning o‘zi tor doiradagi tibbiyotni sindirishdi» – Mutaxassislar bilan soha muammolari haqida suhbat

– O‘zbekistonda tibbiyot sohasida ishlovchilarning eng ko‘p qismi, taxminan, 120 ming nafari oilaviy poliklinikalar hissasiga to‘g‘ri keladi. Aholi eng birinchi navbatda shu poliklinikalarga murojaat qiladi. Biroq bu yerda ham kamchiliklar ko‘p, malakali mutaxassislar yetishmaydi, moddiy-texnik baza haminqadar. Zamonaviy diagnostika jihozlari va zamonaviy laboratoriyalar haqida so‘z ham bo‘lishi mumkin emas.

Mutasaddilar poliklinikalarda to‘g‘ri va sifatli tashxis qo‘yilsa, aholining ko‘p tarmoqli va maxsus klinikalarga murojaati kamayishini aytishmoqda. Ammo, eshitishimizcha, muammoni hal qilish uchun g‘alati chora tanlanibdi. Respublikadagi ko‘zga ko‘ringan ilmiy markazlardan birining rahbari oilaviy poliklinikada bemorlarni qabul qilib, ularga maslahat berib o‘tirganini aytmoqda. Uning asosiy ishi – operatsiyalari, darslari qolib ketmoqda. Sizningcha, oilaviy poliklinikalardagi o‘nglash uchun nimalar qilish kerak?

Abror Akmalov:

– Xorij tajribasidan kelib chiqib qaraydigan bo‘lsak, hududlardagi tibbiyot muassasalarini rivojlantirishga, ularni zamonaviy tibbiy jihozlar bilan ta'minlashga e'tibor qaratilayotganini ko‘rishimiz mumkin. Bilishimcha, O‘zbekistonda ham xorijdan olib kelingan tibbiyot xodimlarini hududlardagi tibbiyot muassasalariga taqsimlash rejalashtirilmoqda. Tibbiyotning qaysidir yo‘nalishiga ixtisoslashgan ilmiy markazlar, shifoxonalar va boshqa tibbiyot muassasalarida moddiy-texnika bazasi yetarli bo‘lmasa, shifokorlar ishlatadigan tibbiy jihozlar yetishmasa yoki umuman mavjud bo‘lmasa, tibbiyot xodimlari zamonaviy dorilar bilan ta'minlanmasa, xorijdan eng zo‘r mutaxassislarni olib kelgan bilan ham ular hech qanday ish qila olmaydi.

Bizda ayrim tashabbuslar xuddi velosipedni qayta kashf qilishga o‘xshab qolmoqda. Bo‘layotgan ishlar velosipedning g‘ildiragi dumaloq bo‘lishi kerakligi hammaga ma'lum bo‘la turib, xuddiki, kelinglar uni to‘rtburchak qilib ko‘raylik, deyilayotganga o‘xshaydi. Fikrimcha, tibbiyot sohasida turli eksperimentlar qilavermasdan, rivojlangan davlatlarning tibbiyot sohasida yillar davomida sinovdan o‘tgan tajribasini olishimiz afzalroq.

O‘zbekistonda kimningdir tashabbusi bilan oilaviy shifokorlarni joriy etamiz, deb talabalarni shu yo‘nalishda o‘qita boshlashdi. Holbuki, bu narsa xorijda qachonlardir sinovdan o‘tkazilib, allaqachon yo‘qolib ham ketgan. Chet elda oilaviy shifokor degan tushuncha yo‘q. Masalan, men ishlayotgan Saudiya Arabistoni podshohligida umuman yo‘q.

Pereferiyalarni ta'minlash kerak. Ularni ta'minlaganda oxirgi paytda shunaqa tendensiya ketyaptiki, bemorlar poytaxtdagi tibbiyot muassasalariga kelib yurishining oldini olish maqsadida birinchi bo‘g‘inning o‘zida zarur operatsiyalar qilinsin, deb aytilmoqda. Bu mumkin emas, amalga oshirib bo‘lmaydigan narsa. Chunki yuz nafar jarrohdan 10-15 nafarining qo‘li yengil bo‘lib chiqadi va ular eng markazga joylashtiriladi. Hamma joyda shunaqa.

Mana, masalan, reanimatsiya bo‘limini bilasizlar. U yerdagi tibbiy asbob-uskunalar, dori-darmonlarning xarajati juda yuqori turadi. Bir bemorning reanimatsiya bo‘limida bir sutka yotishi boshqa bo‘limlarga nisbatan juda qimmatga tushadi. Endi, tasavvur qiling, shifoxonalardagi har bitta bo‘limda og‘ir ahvoldagi bemorlar yotib davolanadigan palatalar ochilishi, har bitta bo‘limda reanimatsion bemorlarga qaraydigan shifokor tayinlanishi – ilojsiz narsa. Shuning uchun ham eng qimmat tibbiy jihozlar, eng qimmat dorilar, eng malakali shifokorlarni bitta bo‘limga jamlab, reanimatsiya bo‘limi tashkil etilgan.

Tibbiy klinikalarda ham shu tartib saqlab qolinishi kerak. Masalan, qiyin muolajalar katta-katta markazlarda qilinishi, og‘ir bemorlar ana shu yoqqa yuborilishi kerak. Saudiyada ham xuddi shunday. Hududlardagi shifoxonalardagi moddiy-texnika bazasini, sharoitlarni zo‘r qilib qo‘ygan. Ulardagi daraja ixtisoslashgan tibbiy markazlarnikidan qolishmaydi. Lekin u yerda oddiy shifokorlar ishlashadi. Kichik-kichik operatsiyalarni ular amalga oshiradi, kattaroq jarrohlik amaliyotlariga ehtiyoj tug‘ilsa, bemorlarni markazga yuborishadi. Xuddi shu narsani O‘zbekistonda ham joriy qilish kerak. Shunda tor doiradagi tibbiyot mutaxassislari yetishmayapti, degan gaplar bo‘lmaydi.

Zarifboy Ibodullayev:

– Adashmasam, O‘zbekistonda UASh tizimiga shunaqa mukkadan ketildi. Hattoki, biz faqat umumiy amaliyot shifokorini tayyorlaymiz, deya talabalarning miyasiga singdirildi. Bu so‘zlarimni Toshkent tibbiyot akademiyasidagi professorlar ham tasdiqlaydi. O‘sha paytlari hatto bizga nevropatolog, reanimatolog kadrlar kerak emasmikan, degan tushunchaga ham borib qolgandik. Hamma kuch UASh tizimini rivojlantirishga yo‘naltirildi.

Hattoki, ba'zi o‘quv dasturlarini chuqurlashtirib yozmanglar, amaliyotga moslab yozinglar, degan ko‘rsatmalar berildi. Amaliyot ikki xil bo‘ladi: oddiy va murakkab. Bugun uzoqni o‘ylamay qilingan ana shu ishlarning mevasini ko‘rib turibmiz. SSV mamlakatimizda tor doiradagi mutaxassislar yetishmasligini aytmoqda. Bu – tor doiradagi kadrlar tayyorlashni yig‘ishtirib qo‘yib, faqat UASh tizimini rivojlantirishga e'tibor qaratilganining oqibati. Prezident Shavkat Mirziyoyev mana shu masalani o‘rtaga tashladi. Aslida bu muammolarni SSV ko‘tarib chiqishi kerak edi.

Bu intervyuda aytayotgan so‘zlarimiz ham shundoq qolib ketsa kerak. Negadir ko‘p tashabbuslar, ochiq aytilayotgan muammolar hukumat va davlat rahbariyatigacha yetib bormayapti. Pastda qolib ketyapti. Yo‘qsa, prezidentimiz g‘oya berishsin deb aytyapti, lekin juda ko‘p yaxshi fikrlar, g‘oyalar tepaga bormayapti.

So‘zlarimga bitta oddiy misol: psixosomatik tibbiyotni rivojlantirish masalasi bo‘yicha prezident farmoni loyihasini tayyorladim. Loyihani SSV va Oliy Majlis Senati mutaxassislari ham ko‘rib chiqishdi, hozir hujjat ularning qo‘lida turibdi. Sohadagi eng dolzarb masalalarni ko‘targandim, lekin mas'ullar turli bahonalar bilan loyihani harakatdan to‘xtatib qo‘yishdi. Men tibbiyot psixologiyasi yo‘nalishida darsliklar yozib, bu narsani rivojlantirib kelyapman. Bizda, ayniqsa, terapevtik yo‘nalishdagi kasalliklarning 70 foizi psixosomatik buzilishlar, ular juda arzon diagnostika qilinadi, juda arzon davolanadi.

Yurtdoshlarimiz bu nima o‘zi, deb so‘rashi mumkin. Shu bois, xalqona tilda tushuntirib o‘tay. Hozir bir odamning boshi og‘rib qolsa, «cherepnoy davleniye» (miyaning ichki bosimi oshishi) deb turli dorilar yozib berilyapti, shu tashxis bilan muolaja qilinyapti. Aslida bu psixogen bosh og‘rig‘i. Psixogen bosh og‘rig‘i bu – asabdan bo‘ladigan bosh og‘rig‘i. Buni aslida, tibbiy psixolog davolashi kerak. Oilaviy poliklinikalarga, maslahat poliklinikalariga kamida 3 mingta tibbiy psixolog shtati kerak, deb bu masalani ko‘tarib chiqqanimizda bor-yo‘g‘i 150tacha shtat ajratildi.

Bilmadim, endi tizim qanday amalga oshiradi. Men oilaviy poliklinika bo‘yicha, UASh tizimi bo‘yicha mutaxassis emasman. Lekin tor doiradagi mutaxassis sifatida shuni achinish bilan ayta olamanki, tibbiyot sohasiga mas'ul mansabdorlarning o‘zlari tor doiradagi tibbiyotni sindirishdi.

O‘tgan yili Markaziy Osiyoda birinchi bo‘lib 13 martda Qozog‘istonda koronavirusga chalinish holati rasman qayd etildi. 15 martda esa O‘zbekistonda ilk bemor aniqlandi. Qozog‘iston yaqinda koronavirusga qarshi o‘zining vaksinasini ishlab chiqarishga erishdi. Bu ham o‘ziga xos bir siyosat. Ilm-fan bobidagi raqobat bu. Rossiya ham «Sputnik V» vaksinasini ishlab chiqarish orqali o‘z olimlarining ilmiy salohiyatini ko‘z-ko‘z qilmoqda.

Qozog‘iston o‘z vaksinasini yaratganidan so‘ng biznikilar ham Fanlar akademiyasida koronavirusga qarshi vaksina ishlab chiqarishga kirishilgani haqida xabar berildi. Bu ham Qozog‘iston vaksinasini yaratibdi, sizlar qayerga qarab o‘tiribsizlar, deb tepadan aytilgan bo‘lsa kerak. Virusologiya instituti allaqachon bu ishni amalga oshirsa bo‘lardi. O‘tgan vaqt davomida nima uchun ushbu institutning ilmiy personali o‘zbek vaksinasini yaratishga kirishmadi. Agar biz o‘z vaksinamizni yaratganimizda Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va Qozog‘istonga sotishimiz mumkin bo‘lardi. Olim sifatida mening ichim kuyadi axir.

Ilgari O‘zbekiston ilm-fan vatani bo‘lgan, Markaziy Osiyodagilar tibbiyotni bizda o‘rganishgan, qo‘shni davlatlarning olimlari o‘zimizda fan nomzodi, fan doktori bo‘lishgan. Shu sababli koronavirusga qarshi vaksinani biz birinchi bo‘lib yaratishimiz kerak edi, deb o‘ylayman. Vaksina yaratish uchun sharoit bo‘lmasa, o‘sha paytda dod solib, vaziyatdan foydalanib, tepaga murojaat qilib, Virusologiya ilmiy tekshirish institutining moddiy-texnik bazasini mutlaqo o‘zgartirib yuborsa bo‘lardi. Sport mamlakatni dunyoga tanitadi, deyishadi. Ilm-fan haqida ham shunday deyish mumkin. O‘zbek vaksinasi ishlab chiqilganda, yurtimiz nomini dunyoga tanitadigan zo‘r bir kashfiyot bo‘lardi.

– Bugun tibbiyot institutlarini bitirayotganlar meditsina tizimida ishlashni istashmayapti va o‘zlarini farmatsevtikaga, xususiy sektorga urishmoqda. Ularni ham to‘g‘ri tushunish kerak, oylik va sharoit bir ahvolda bo‘lgach, qanday qilib kelajaklarini bu kasb bilan bog‘lash mumkin? Bu o‘z-o‘zidan soha kelajagini so‘roq ostiga qo‘ymayaptimi? Qanday qilib tibbiyotni jozibador kasbga aylantirish mumkin? Sohaning obro‘sini tiklash uchun nima qilish kerak?

Zarifboy Ibodullayev:

– Mamlakatimizda 10-12 ming nafar tor doiradagi tibbiy mutaxassis yetishmayotgani ochiqlandi. Shunday bir sharoitda negadir tibbiyot institutlarining filiallarini ochishni ko‘paytirishyapti. Biroq bu muammoning yechimi bo‘la olmaydi.

Agarda oyliklar ko‘tarilsa, ishonchim komilki, yaxshi ish haqi to‘lanadigan sohalarga o‘tib ketgan kamida 6-7 ming nafar tor doiradagi tibbiy mutaxassis tibbiyotga qaytadi. Ayni paytda xorijda mehnat qilayotgan o‘zbekistonlik shifokorlar Kun.uz’ga bergan intervyularida och shifokor xavfli ekanini ta'kidlashgan edi. Bu – qonuniyat. Har qanday inson, jumladan, shifokor ham eng avvalo, bola-chaqasini o‘ylaydi. Ayni paytda berilayotgan oylikka qanoat qilib ishlab yurgan shifokorlarga haykal qo‘yish kerak. Surishtirib ko‘rilsa, hozir olayotgan oyligiga rozi bo‘lib ishlab yurgan tibbiyot xodimlari – bolaligidan shu sohaga mehr qo‘ygan, odamlarga nafim tegsin, deb shu kasbni tanlagan insonlar.

– Nima deb o‘ylaysiz, nega shifokorlarning huquqlarini himoya qiladigan qonun loyihasi qabul qilinmayapti?

Zarifboy Ibodullayev:

– Chunki o‘sha qonun loyihasini ishlab chiqishga mas'ul hisoblangan mansabdorlar, qonunni qabul qiladigan deputat va senatorlar hamisha yaxshi joylarda davolanishadi. Ya'ni ularga bu muammoning qizig‘i yo‘q, shu bois bugun tibbiyot xodimlarning himoyasi uchun suv va havoday zarur bo‘lgan qonunni qabul qilish hech qanday sababsiz kechiktirilmoqda. Yuqori lavozimdagi shaxslarda ehtiyoj tug‘ilishi bilan vazirlikka bir og‘iz qo‘ng‘iroq qilishsa bas, shifokorlarning o‘zlari ularning huzuriga yetib borishadi.

Qolaversa, amaldorlar uchun I, II hukumat shifoxonalari bor. U yerda ular e'tibor va g‘amxo‘rlik ostida bo‘lishadi. O‘zim ham ko‘p marta konsultatsiyalarga borganman. Ularni eng sara mutaxassislar ko‘radi. Xullas, qorni to‘qning qorni och bilan nima ishi bor deyishadi-ku, o‘shanday holat bo‘lmoqda.

Tibbiyot xodimlarini tajovuzlardan himoya qiluvchi qonunni, albatta, qabul qilish kerak. Abror aka Akmalov avvalgi intervyularida Saudiya Arabistonida shifokorga qo‘l ko‘tarish hatto tasavvurga ham sig‘maydi, deb aytdilar. O‘zbekistonga ichki ishlar zobitiga yoki oddiygina kichik serjantga qo‘l ko‘tarish u yoqda tursin, salgina qarshilik qilinsa, davlat organi xodimining qonuniy talabiga bo‘ysunmadi, deya olib borib tiqib qo‘yishadi. Yigirma, o‘ttiz, qirq yillik ish tajribasiga ega shifokorni, bo‘lim mudirini yoki katta umidlar bilan otning kallasiday kontrakt to‘lab 10 yil o‘qigan shifokorni haqorat qilish, kaltaklash oddiy hol bo‘lib qoldi.

Yaqinda O‘zbekistonda korrupsiya eng rivojlangan soha tibbiyot va ta'lim deb aytildi. Menimcha, avval tibbiyotning ahvolini yaxshilash, oyliklarni ko‘tarish, xodimlar uchun sharoitlarni yaxshilash lozim. Shundan keyin ham korrupsiyaga qo‘l urish davom etsa, aybdorlar so‘zsiz jazolansa, adolatdan bo‘ladi. Men professor ilmiy unvoniga ega bo‘la turib, oyligim ming dollardan sal oshadi. Kezi kelganda 2016 yildan maoshlarimiz ancha ko‘tarilganini aytmoqchiman, buning uchun minnatdorlik bildiraman. Lekin boshqa mamlakatlar, uzoqqa bormasdan qo‘shni Qozog‘iston bilan solishtirganda, bu ancha kam.

Keling, kichkina tahlil o‘tkazamiz. O‘zbekistonda yaxshi vrachlar nega kam? Professor soat 14:00gacha ishlaydi-da, ish vaqti tugagach uyiga ketmaydi yoki o‘z ustida ishlamaydi. Balki aksariyat tibbiyot xodimlari kabi xususiy klinikalarga borib, 3-4 so‘m pul topay, deydi. U fan nomzodi, doktor bo‘ldi, u yanada rivojlanishi uchun tinmay izlanishi kerak, aslida. Ishdan keyin assistentlari bilan birga o‘tirib ishlashi, sohasiga oid yangiliklarni tahlil qilishi kerak.

Agar u professor ilmiy unvoniga ega shifokorlar besh ming dollar, ularning assistentlari uch ming dollar ish haqi olishganda edi, ular ish vaqti tugashi bilan xususiy klinikaga qarab yugurishmasdi. Balki professor assistenti bilan birga ilm qilardi. Assistent ham bilimini oshiradi. U talabalarga o‘rgatadi.

Faoliyatimizda tuturuqsiz topshiriqlar tez-tez uchrab turadi. Yaqinda klinik ordinatorlarni magistrlar, 5-6-kurs talabalarining bo‘yini va bosh suyagining aylanasini o‘lchatish uchun yuborishdi. Darrov SSVning katta mutasaddilaridan biriga chiqib, buning sababini so‘rasam, amaliyotga ketdi, deb aytdi. Qanaqa amaliyot, oktyabr oyida, endi o‘qish boshlanganda amaliyotga nima bor? Amaliyot yozda bo‘ladi-ku?

Qozog‘iston o‘z vrachlarini Yevropaga yuborib o‘qitsa, biznikilar esa mahallabay ishlashga jalb qilmoqda. Buning ustiga viloyatlarga yuborilayotgan tibbiyot xodimlari o‘z hisobidan ketishmoqda, u yerdagi xarajatlari ham o‘zlarining bo‘ynida. Bu uyat. O‘quv jarayonini to‘xtatib qo‘yish, bo‘lish, kimnidir darslardan chiqarib olib hududlarga yoki mahallabay ishlarga jalb qilishga hech kimning haqqi yo‘q. 

Tepadagilar yaxshi shifokorlar yetishib chiqishini xohlashsa, barcha tibbiyot institutlarini, barcha ilmiy-tibbiy markazlarni SSV tasarrufidan chiqarishi, ularning mutlaqo mustaqil faoliyat yuritishini ta'minlash kerak. Sog‘liqni saqlash vaziri ham kerak bo‘lsa kelib, oddiy assistentga o‘qishingni to‘xtat, demasligi kerak. Bu so‘zlarim Shavkat Miromonovichga borib yetar deb o‘ylayman.

Dekanatga borasiz, ko‘pchilik mahallalardagi tibbiy-maslahat, sog‘lom turmush targ‘iboti, shunga o‘xshash ishlarga jalb etilgan bo‘ladi. Kuratorlik tizimini shu qadar kuchaytirib yuborishdiki, soat uchdan keyin hech kimni ish joyidan topa olmaysiz. Hamma qayerdadir targ‘ibot-tashviqot ishlari bilan yurgan bo‘ladi.

Yevropaga borib kelgan yuqori lavozimli mutasaddilar u yerdagi kutubxona o‘qituvchi va talabalar bilan to‘la ekanini aytib, sizlar nega ikkidan keyin ishdan ketib qolasizlar, nega talabalaringiz bilan kutubxonalarga borib o‘tirmaysiz, deyishadi.

O‘zbekistonda ham yevropacha an'analarni joriy qilish mumkin, faqat buning uchun men yuqorida aytgan sharoit bo‘lishi kerak. Shifokorlarning ham, professor-pedagoglarning ham bola-chaqasi bor-ku. Hozir kutubxonaga borib o‘tirishsa, ro‘zg‘orning kam-ko‘stini qanday to‘ldirishadi?

Bizda tibbiy ta'limni rivojlantirish konsepsiyasining o‘zi yo‘q. Oliy ta'limdan keyingi ta'limni rivojlantirish konsepsiyasi yo‘q. Mana, tepadagilarning zo‘rlovi bilan oxirini o‘ylamasdan umumiy amaliyot shifokorlarni tayyorlash (UASh) tizimi joriy etildi-da, tor doiradagi mutaxassislarni tayyorlash tizimi yo‘qqa chiqdi. Klinik ordinatura, magistraturaga kirish orzu edi. Hozir reanimotologiya yo‘nalishida joy bor, ammo hech kim bu yo‘nalishga hujjat topshirmayapti.

Abror Akmalov:

– Reanimotologiya tibbiyotning eng qiyin sohalaridan biri hisoblanadi. Butun dunyo bo‘yicha ham bu yo‘nalishda mutaxassislar kam. Endi O‘zbekistonda ilgari talash bo‘lgan tibbiy ta'lim yo‘nalishiga hujjat topshirilmayotganiga kelsak, bunga og‘ir bemorlar bilan ishlashning o‘ziga yarasha qiyinchiligi, bemorning yaqinlari kelib janjal qilishi odat tusiga kirgani ham sabab bo‘lishi mumkin.

Biz o‘qigan davrlarda birorta talaba ma'lum sohani puxta egallamoqchi bo‘lsa, ustozlarga shogird tushib, yonida yurardi. Ana o‘shalar qiziqishiga qarab magistratura va klinik ordinaturaga o‘qishga tanlab olinardi. Hozir imtihon topshirib olishyapti, bunda kafedralarning roli umuman yo‘q. Kim yuqori baho olsa, o‘sha magistratura yoki ordinaturaga o‘qishga kiradi. Biroq afsuski, ular sohaning qiyinchiliklarini tasavvur qilolmasligi, turli chig‘iriqlarga bardosh berolmagani sababli ham, ulardan yaxshi mutaxassis chiqishi qiyin bo‘lib qolgan. Magistratura yoki ordinaturada ta'lim olganlar o‘z sohalarida ishlamayotgan holatlar ham ko‘p uchrayapti. Holbuki, ular shu sohada nimagadir erishishi mumkin bo‘lgan qaysidir talabani imkoniyatdan mahrum qilib, oliy ta'limning keyingi bosqichiga o‘qishga qabul qilingan edi. Shu bois, bu masalani ham obdon o‘ylab ko‘rish, professor-o‘qituvchilarning bu boradagi fikrlarini olgan holda tizimga o‘zgartirish kiritish kerak, deb o‘ylayman.

O‘quv tizimini SSV tasarrufidan chiqarsa yaxshi bo‘ladi, deb hisoblayman. Chunki oliy tibbiy ta'lim muassasalari akademik faoliyat, ya'ni meditsina uchun zarur mutaxassislarni tayyorlash bilan, vazirlik esa davolash ishi bilan shug‘ullanishi kerak. Agar shu islohot amalga oshsa, tibbiy ta'lim sifatida ham o‘zgarish bo‘ladi. O‘qitish tizimi, o‘qitish dasturlari alohida bo‘lib, vazirlikka bo‘ysunishi kerak emas. Vazirlik davolash ishini nazorat qilgani ma'qul.

– Kun.uz’da e'lon qilingan maqolangizda farmkompaniyalarning lobbilari haqida so‘z yuritgansiz. Tahririyat homiyligidagi «Sub'yektiv» loyihasi ijodkorlari shifokorlar va farmatsevtika fabrikalarining qo‘shtirnoq ichidagi aloqalarini fosh etishgan edi. Ana shu jurnalistik surishtiruv davomida oilaviy poliklinikada faoliyat yuritayotgan oddiygina umumiy amaliyot shifokori hozirgi sharoit va ish haqiga ko‘nib ishlayotgan ma'lum bir toifa mutaxassislargina qoldi, bizdan keyin tibbiyot kimga qoladi, degan og‘riqli masalani o‘rtaga tashlagan edi...

Zarifboy Ibodullayev:

– Qaysi davlatda tibbiyot qoloq bo‘lsa, o‘sha davlatda farmakologik biznes rivojlanaveradi. Buni men talabalarimga ma'ruza qilganimda ham ko‘p takrorlayman. Bu bir. Ikkinchidan, biz tibbiyotdagi farmakologik kompaniyalarga qaramlikni yo‘qotishimiz uchun respublika miqyosida dalillarga asoslangan tibbiyotni joriy qilishimiz kerak.

Har qanday dori A, B, C, D guruhlarga bo‘linadi. Oddiy xalqqa tushunarli bo‘lishi uchun izoh berib o‘taman: A guruhiga kiruvchi dorilar bu – ta'sir doirasi 100 foiz isbotlangan dorilar; B guruhiga kiruvchi dorilar bu – ta'sir doirasi 75 foiz isbotlangan dorilar; qolganlari esa ta'sir doirasi isbotlanmagan dorilardir.

Sobiq sovet tuzumi parchalangandan keyin, Latviya, Litva va Estoniya rivojlangan mamlakatlarni kuzatishdi-da, dalillarga asoslangan tibbiyotga o‘tishdi. Keyinchalik Gruziya buni qabul qildi. Natijada o‘z-o‘zidan kasalliklarga ta'sir qilolmaydigan yoki samarasi past, davolashda hech qanday foyda berolmaydigan, nomiga ishlab chiqarilgan dorilar o‘z-o‘zidan o‘sha davlatlarning bozoridan chiqib ketdi.

Men avvalgi intervyularimda ham aytgandim: Toshkent tibbiyot akademiyasi va qolgan hamma tibbiyot institutlarida uchinchi kursdan boshlab dalillarga asoslangan tibbiyotni o‘qitishimiz kerak. Agar har bir talabaga dalillarga asoslangan tibbiyotni o‘qitib, insultni davolash mana bunday bo‘ladi, zotiljamni davolash esa unday bo‘ladi, revmatizmni davolash esa bunday bo‘ladi, deb o‘rgatilsa, u holda tibbiyot farmakologik kompaniyalar ta'sir doirasidan chiqadi.

Men nevrologiya sohasida ishlab kelaman. Tibbiyot psixologiyasi yo‘nalishida. Bizga rossiyalik olimlar tez-tez kelib turishadi. Negadir shu davlat shifokorlari yurtimizga serqatnov bo‘lib qoldi. Dunyodagi shuncha davlat bizga quchog‘ini ochib turgan bir paytda faqat rossiyaliklar bilan hamkorlik qilinishi, ular o‘rgatgan yo‘riqdan yurilishi tushunarsiz.

Ismini aytmasdan bir misol keltiraman. Bundan 4-5 yilcha oldin rossiyalik bir nevrolog gemorragik insultni davolash bo‘yicha O‘zbekistonda bo‘lib o‘tgan simpoziumda leksiya o‘qidi. Shifokorlar juda yaxshi bilishadi, gemorragik insult operativ yo‘l bilan davolanadi. 40 daqiqalik ma'ruzasida hech bo‘lmasa, unga ko‘rsatmalar va monelik qiluvchi holatlarni e'tiborga olib, operatsiya qilinishi kerak, degan narsani tilga ham olmadi. Aytganlari biz biladigan dorilar, o‘rgatganlari biz biladigan metodlar. Kechirasiz-u, biz Afrika qit'asidagi yoki rivojlanishdan ortda qolib ketgan boshqa davlatlar bilan teng emasmiz. Bu ma'ruza ana shunday davlatlarda o‘qilsa, yarashardi. Bizga rossiyalik shifokorning ma'ruzasida aytilgan narsalar umuman kerak emas. Chunki odatda, chetdan, xususan, Rossiyadan O‘zbekistonga kelib ma'ruza qilib kelsang, falon miqdorda pul beriladi, agar mana bu dorini falon kasallikni davolashda foydali deb aytsang, buncha miqdorda pul beriladi, deb aytishadi. G‘arbda bu narsa yo‘q.

Vazirlar Mahkamasi huzurida Oliy attestatsiya komissiyasi degan diplomni beradigan tashkilot bor. Bu tashkilotni likvidatsiya qilish kerak. OAKning vakolatlarini institutlarning o‘ziga berish kerak. Bilishimcha, xorijiy mamlakatlarda Oliy attestatsiya komissiyasi degan tuzilmaning o‘zi yo‘q. Uning tugatilishi ushbu sohadagi korrupsiyaning yo‘qolishiga olib keladi.

Jamshid Niyozov suhbatlashdi.