Özbekiston va AQŞ: Oliy sud hokimiyatidagi farqlar

Dastlab Oliy sud sudyasi böliş uçun senatorlarning 2/3 qismi ovozini töplaş kerak bölgan. Ammo, hozir yadro usulini (nuclear option) qöllaşadi, bunda senatorlarning 60 nafarining ovozi yetarli hisoblanadi. Xususan, amaldagi AQŞ prezidenti tomonidan körsatilgan nomzod Nil Gorsuç ham ovoz berişning şu usuli bilan Oliy sud sudyasi böldi.

Şundan söng senatorlar ovoz berişning yakuniy natijalari asosida prezident tomonidan umrbod muddatga tayinlanadi.

AQŞ Oliy sud sudyalarini lavozimidan faqat Senat tomonidan, mansabdor şaxslarga (jumladan, AQŞ prezidentiga ham) qöllaniluvçi impiçment vositasida olib taşlaş mumkin. Yoki uning ölimi va iste'fosi bunga sabab böladi.

Şu örinda qayd etiş kerak, Oliy sud sudyalari kabi federal sudyalar ham prezident tomonidan tayinlanadi, ya'ni AQŞda sudyalarni tayinlaş amaliyoti deyarli bir xil. Federal sudyalarni Oliy sud sudyalarini lavozimidan ozod etişdagi farq şundaki, federal sudyalarni ştatlarning qonun çiqaruvçi hokimiyatlari tasdiqlaşga haqli.

Özbekistonda fuqarolik, jinoiy, iqtisodiy va ma'muriy sud işlarini yuritiş sohasidagi işlarni köruvçi Oliy sud hamda qonun çiqaruvçi va ijro etuvçi hokimiyat hujjatlarining Konstitutsiyaga muvofiqligi töğrisidagi işlarni köruvçi Konstitutsiyaviy sud sud hokimiyatining oliy organlari hisoblanadi. Ya'ni bir-biridan mustaqil tarzda faoliyat olib boruvçi ikkita oliy sud organlari mavjud.

Oliy sud tarkibi Plenum, Rayosat, jinoyat, fuqarolik, ma'muriy va iqtisodiy işlar böyiça sudlov hay'atlaridan iborat. Konstitutsiyaviy sudda esa bunday tarkib mavjud emas.

Özbekiston sudlarining tuzilmasi va ştat birligining soni Özbekiston prezidenti tomonidan tasdiqlanadi. Ayni paytda Oliy sud sudyalarining soni 73 nafarni taşkil etadi. Konstitutsiyaviy sud a'zolari soni esa qonunda töğridan töğri belgilangan bölib, 9 nafar sudyadan iborat.

Oliy sudi raisi, rais örinbosarlari, sudyalari – prezident taqdimnomasiga binoan, Senat tomonidan saylanadi va lavozimidan olinadi. Konstitutsiyaviy sud sudyalari esa prezident taqdimiga binoan, Senat tomonidan, Sudyalar oliy kengaşi tavsiya etgan şaxslar orasidan, Qoraqalpoğiston Respublikasining vakilini qöşgan holda saylanadi va lavozimidan olinadi.

Prezident tomonidan taqdim etilgan nomzodlarni sudyalar lavozimlariga saylaş yoki sudyalarni lavozimidan ozod qiliş uçun avvalo uşbu masala Senatning kun tartibiga kiritilişi, buning uçun esa Senatning tegişli qömitasida bu masala köpçilik ovoz bilan ma'qullanişi talab etiladi.

Nomzodlarni sudyalar lavozimlariga saylaş haqidagi masalani körib çiqiş davomida Senat qömitasi a'zolari nomzodlarning kasb malakalari va tayyorgarlik darajasini aniqlaş maqsadida ularga savollar berişi mumkin. Şundan söng tegişli qaror Senatda körib çiqiladi va bunda ham nomzod sudyalik lavozimiga saylaniş uçun senatorlarning köpçiligining ovozini olişi kerak böladi.

AQŞ qonunçiligidan farqli ölaroq, Özbekiston qonunçiligi sudyalikka nomzodlarga nisbatan bir qator talablarni ilgari suradi. Nomzodning yoş senzi va sudyaning lavozimda bölişining yoş senzi, huquqni muhofaza qiluvçi organlarda yoki sudda mehnat stajiga ega bölişi talablari bor.

Oliy sud sudyalari faoliyatining kafolatlari

AQŞ Konstitutsiyasining III moddasida: “Oliy sud va quyi sudlar sudyasining xulq-atvori namunali tarzda bölganda özining lavozimini saqlab qoladi va sudyalar belgilangan muddatlarda lavozimda bölgan paytida kamaytirilişi mumkin bölmagan öz işiga rağbatlantiriş oladi”, deb körsatilgan.

Uşbu qoidalar Kongress sudyalarni işdan böşatiş yoki ularning maoşlarini kamaytiriş bilan tahdid qiliş orqali sud işlarining natijalariga bevosita ta'sir ötkaza olmasligini ta'minlaydi.

Kongress sudyalarning oylik maoşlarini va boşqa tölovlarni kamaytirişga ularni joriy etiş töğrisidagi qaror kuçga kirmagan paytda, ya'ni loyiha şaklida bölganda vakolatlidir.

AQŞda sudyalarning, xususan Oliy sud sudyalarining faoliyati kafolatlaridan biri – bu ularning yuridik immunitetga egaligidir. Biroq, sudyalarning immunitetga egaligi ularning mutlaq daxlsizligini anglatmaydi. Umumiy qoidaga köra, AQŞda sudyalar, agar ular korrupsiyalaşgan bölsa yoki adolatsiz, işdan manfaatdor bölsa, öz majburiyatlari yuzasidan işga aloqador şaxslar oldida javobgar böladi hamda impeçment yöli bilan lavozimidan olinadi.

Biroq, sudyalar agar iş fuqarolik munosabatlariga aloqador bölsa, sudya tomonlarga qanday va qay darajada zarar yetkazganidan, işni körişda öz vakolatlarini oşirib yuborganidan qat'i nazar, javobgar hisoblanmaydi.

Sudyalarning fuqarolik işlari böyiça javobgarligi faqat vakolati mavjud bölmagandagina kelib çiqadi. Bu sudyalarga nizoli vaziyatni biron-bir javobgarlikka tortiliş xavfisiz köriş imkoniyatini beradi.

Özbekiston sudyalari ham yuridik immunitetga, aniqroq aytganda daxlsizlikka ega, ya'ni sudyaning şaxsi daxlsiz. Sudyaning daxlsizligi uning turar joyiga, xizmat xonasiga, foydalanadigan transporti va aloqa vositalariga, xat-xabarlariga, unga tegişli aşyolar va hujjatlarga taalluqlidir.

Ammo, Konstitutsiyaviy sud sudyalarining daxlsizligi Oliy sud sudyalarinikidan farq qiladi. Xususan, “Sudlar töğrisida”gi qonun sudyalarning şaxsiy xavfsizligini ta'minlaş maqsadlarida ularga tegişinça Özbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi, adliya vaziri tomonidan belgilanadigan röyxat böyiça öqotar qurol berilişini, zarur hollarda tegişli sud raisining qaroriga binoan içki işlar organi sudya va uning oilasi uçun qurolli soqçilar ajratişini nazarda tutadi. Ammo, “Konstitutsiyaviy sud töğrisida”gi qonunda bunday kafolat berilmagan.

Şuningdek, jinoiy va ma'muriy javobgarlikka tortişda ham farqlar mavjud. Agar, Oliy sud sudyasini javobgarlikka tortiş uçun Sudyalar oliy kengaşining xulosasi talab etilsa, Konstitutsiyaviy sud sudyasini javobgarlikka tortiş uçun esa bevosita Konstitutsiyaviy sudning roziligi talab etiladi.

Bundan taşqari, har ikki sud sudyalari vakolatini muddatidan ilgari tugatiş asoslaridan biri sudyalik qasamyodini buziş hisoblanadi. Ammo, muammo şundaki, sudyalarning qasamyod matnida keltirilgan “halol” va “vijdonan” kabi sözlarni talqin qiliş amaliyotda murakkabliklarni, turli xil talqinlarni keltirib çiqarişi mumkin. Qolaversa, sudyalik qasamyodi va sudyalar odob-axloqi qoidalariga rioya etilişi ustidan nazorat qiliş sudyalar malaka hay'atlarining vakolati hisoblanadi. Ya'ni, bir sudyaning boşqa sudyalar tomonidan nazorat qilinişini anglatadi, bu esa işni xolis baholaş masalasini söroq ostiga qöyadi.

Oliy sud vakolatlari va sud pretsedenti

AQŞ Oliy sudi bevosita Konstitutsiya bilan taşkil etilgan yagona sud hokimiyati organidir. Gap şundaki, AQŞ Konstitutsiyasida sud tizimi sifatida faqat Oliy sud qayd etilgan, federal sudlar yoki ixtisoslaştirilgan sudlar va ularning tizimi haqida maxsus qoidalar belgilanmagan.

AQŞ Konstitutsiyasining 3-moddasiga köra, Kongress har qanday quyi sudni taşkil etişga haqli. Albatta, bunda quyi sudlar qarorlar qabul qilişda Oliy sud çiqargan qarorlarga ham amal qilişi majburiy, ya'ni AQŞda sud pretsedenti amal qiladi.

Iqtisodiy, jinoiy, fuqarolik, ma'muriy va boşqa masalalar böyiça AQŞ Oliy sudi sud tizimining yagona oliy instansiyasi hisoblanadi.

Şuningdek, Konstitutsiya moddalariga şarh yoki qonun hujjatlarining Konstitutsiyaga muvofiqligi yuzasidan qaror çiqarişga ham faqat Oliy sud vakolatlidir.

AQŞ Oliy sudi apellyatsiya instansiyasi sifatida işlarni körib çiqqanda çiqarilgan qarorlar ustidan şikoyat qiliş mumkin emas.

Oliy sud birinçi instansiya sifatida iş körişi ham mumkin. Bunda bir ştat ikkinçi ştat ustidan şikoyat qilganida yoki işni köriş predmeti davlat rahbarining harakati bilan boğliq bölsa, işlarni birinçi instansiyada körib çiqadi. Oliy sud çiqargan qarorlar sönggi bosqiç bölib, uning ustidan şikoyat qilinişi mumkin emas.

Yuqorida qayd etilganidek, AQŞ Oliy sudi sudyasi öz qarorlari bilan nafaqat quyi sudlar uçun majburiy qoidalarni örnatadi, balki ana şu qarorlar bilan u yoki bu huquqiy munosabat yuzaga kelişini, özgartirilişini yoki tugatilişini ta'minlaydi.

Quyida, Oliy sudning ana şunday qarorlaridan ayrimlariga töxtalib ötsak:

• har bir inson advokat oliş huquqiga ega (1961 yildagi qaror);
• irqlararo nikohga qöyilgan taqiqni bekor qiliş (1967);
• abort qilişni taqiqlaşni bekor qiliş (1973);
• voyaga yetmaganlarni qatl qilişni taqiqlaş (2005);
• har bir inson özini himoya qiliş uçun öqotar qurolga egalik qilişga haqli ekani haqidagi qaror (2008).

Özbekiston Respublikasi Oliy sudi işlarni birinçi instansiya sudi sifatida va kassatsiya tartibida köradi. Konstitutsiyaviy sud esa normativ-huquqiy hujjatlarning Konstitutsiyaga muvofiqligiga oid işlarni körib çiqadi.

AQŞda bölgani kabi, Özbekistonda sud pretsedenti amal qilmaydi. Ammo, Oliy sud Plenumining tuşuntirişlari sudlar, uşbu tuşuntirişlar berilgan qonun hujjatlarini qöllayotgan boşqa organlar, korxonalar, muassasalar, taşkilotlar va mansabdor şaxslar uçun majburiydir. Tuşuntirişlar esa normativ-huquqiy hujjatlar qatoriga kirmaydi. Vaholanki, sudlar odil sudlovni faqat qonunga böysungan holda amalga oşirişi lozim.

Özbekiston va AQŞ qonunçiligining Oliy sud faoliyatiga oid huquqiy masalalarning qiyosiy tahlili natijasi asosida quyidagi takliflar ilgari suriladi:

birinçidan, sudlarning mustaqilligini ta'minlaş va ularning maqomini oşiriş maqsadida “Sudyalar maqomi töğrisida”gi qonunni işlab çiqiş;

ikkinçidan, sudyalarning iş körişlardagi mustaqilligini kuçaytiriş maqsadida sud raisining sudyalarni jazolaş va sudyalarga nisbatan intizomiy iş qözğatiş böyiça Oliy sud raisining vakolatlarini bekor qiliş va örniga sudyaga nisbatan intizomiy iş qözğatiş masalasini körib çiqiş uçun Sudyalar oliy kengaşiga taqdim etiş huquqini beriş;

uçinçidan, Senat tomonidan Oliy sud korpusini şakllantirişda ta'sir ötkaziş vakolatlarini kamaytiriş maqsadida Oliy sud sudyalarni tayinlaşni sudyalar hamjamiyati organi hisoblangan Sudyalar oliy kengaşi vakolatiga ötkaziş.

Xulosa örnida şuni aytiş kerakki, sud hokimiyatining mustaqilligi amalda ta'minlanmas ekan, odil sudlovni amalga oşirişda tösiqlar paydo bölaveradi, bu tösiqlar esa sudlarning adolatli qarorlar qabul qilişiga ta'sir ötkazmay qolmaydi.

Otabek Toşev,
Adliya vazirligi huzuridagi
Huquqiy siyosat tadqiqot instituti
mas'ul xodimi