Ozarboyjon mustaqil bo‘lgandan keyin yer munosabatlarini isloh qilishga kirishdi. Dastlabki – asosiy bosqich davomida (1996-2003 yillar) yerlarni xususiylashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli dastur amalga oshirildi, 50 dan ortiq me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilindi, yerni olib qo‘yish sanoqli holatdagina mumkin bo‘ldi.

Islohotni amalga oshirish davrida muayyan ijobiy natijalarga erishildi, shu bilan birga, turli muammo va kamchiliklar islohotning har bir bosqichiga xos bo‘ldi.

Ozarboyjon tajribasi O‘zbekistonnikiga o‘xshash sharoitlar, iqtisodiy va institutsional xarakterdagi o‘xshash muammolar mavjudligi bilan qiziq. Ozarboyjonda o‘tkazilgan yer islohoti O‘zbekistondagidan ancha oldin boshlangani bois, ushbu tajribadan ma’lum saboqlarni olish imkoni bor.

Yer islohotlari uchun shart-sharoitlar

1995 yilda – yer munosabatlarida tub o‘zgarishlar boshlangan paytda Ozarboyjon yalpi ichki mahsuloti 1990 yildagiga nisbatan 36 foizgacha pasaydi, inflatsiya darajasi yiliga 400 foizdan oshdi, qishloq xo‘jaligi yalpi mahsuloti 1991 yildagiga nisbatan ikki baravar qisqardi1.

Islohotlar amalga oshirilgunga qadar, barcha sobiq ittifoq respublikalarida bo‘lgani kabi, barcha yerlar davlat tasarrufida edi. Ishlab chiqarish vositalari, shu jumladan, qishloq xo‘jaligi tarmoqlari ham davlatga tegishli bo‘lib, markazlashgan ma’muriy-rejalashtirish tizimi doirasida boshqarilardi. Ushbu umumiy tizim doirasida unumdor yerlar uch turga bo‘lingan.

  • davlat xo‘jaliklari;
  • jamoa xo‘jaliklari;
  • yordamchi yakka tartibdagi xo‘jaliklar.

Uylar va binolar ular joylashgan yer bilan birga davlat mulki edi. Ulardan foydalanuvchilar doimiy foydalanish huquqiga ega bo‘lgan holda yashagan1.

Bundan tashqari, iqtisodiyotning barcha tarmoqlari, shu jumladan qishloq xo‘jaligining faoliyati noqulay ishbilarmonlik muhiti bilan cheklangan edi. Ozarboyjonda biznes to‘rtta asosiy muammoga duch keldi:

  • huquqiy va tartibga solish tizimining zaifligi;
  • investitsiyalar uchun ma’muriy to‘siqlar;