Turkiya futboli quyoşi botmoqda: Televizion şartnoma arzonlaşdi, top-klublar qarzlarga botib ketdi
|22:47 / 20.08.202222 23216 min
Turkiyaning «Galatasaroy» klubi 2000 yilda UYeFA Kubogini qölga kiritib, katta şov-şuv keltirib çiqardi. Turkiya milliy jamoasi esa 2002 yilgi jahon çempionatida uçinçi böldi, biroq, şundan beri «mundial»ga biror marta çiqolmadi. Turk klublari esa 5 yildan beri Çempionlar Ligasi guruh bosqiçidan ötolmayapti. Turk futboli hozirgi kunda tubanlikka ketmoqda. Inqirozning özbek futboliga öxşaş jihatlari ham bor.
Foto: Ali Balıkçı / AAFoto: Ali Balıkçı / AA
Turk futboli yuz tutgan inqiroz haqida bir neça faktlar keltirgan holda tasavvurga ega böliş mumkin:
• Turkiya UYeFA reytingida 20-öringa tuşib qoldi, vaholanki, 4 yil avval kuçli 10 talikka da’vogar edi.
• Turkiya klublari 2017 yildan beri Çempionlar Ligasi guruhidan çiqa olmayapti va 3 yildan beri sönggi örindan yuqoriga kötarila olmayapti. 15 yildan beri guruh bosqiçida faqat bitta klub bilan iştirok etmoqda. Turkiya turnirda ikkita öringa muntazam egalik qilayotgan bölsa-da, ulardan biri saralaşdan ötolmayapti.
• Yevropa Ligasida sönggi 8 yildagi eng yaxşi natija – «Beşiktoş»ning 2017 yilda çorakfinalga çiqişi.
• Turkiyani Yevro-2020 ning eng yomon jamoasi deb ataş mumkin. Nol oçko, atigi bitta gol va umuman tuşunarsiz öyin.
Jiddiy muammolar borligi aniq. Endi ularga batafsil töxtalamiz.
Erdöğan futbolni sevadi, şuning uçun jarayonlarga şaxsan ta’sir qiladi. Yoşligida u «Fenerbahçe»da öynaşi mumkin edi
Turkiya – futbol mamlakati, uni deyarli hamma yaxşi köradi, şu jumladan prezident ham.
Rajab Toyyib Erdöğan şunçaki oddiy işqiboz emas – 27 yoşiga qadar yarimprofessional darajada futbol öynagan va turk futboli gigantlaridan biri «Fenerbahçe» nazariga tuşgan.
«Futbolçilik faoliyatim 15 yoşimda boşlangan. Men Istanbul çekkasida katta bölganman va biz kun böyi köçada qölbola töpni tepardik, dedi Erdöğan NTVSpor telekanaliga bergan intervyuda. - Keyin meni «Erokspor» havaskorlar klubiga taklif etişdi. Söngra «Komialti»ga ötdim. U yerdan Istanbulning yetakçi havaskor klublaridan biri «IETT Spor»ga olişdi. U yerda 7 mavsum öynab, sardorlik qildim va 5 ta sovrinni qölga kiritdim».
«IETT Spor» - Istanbul şahri tramvay va tunnel boşqarmasining jamoasi. Yoş Erdöğan bu yerda beşinçi raqamda, yarimhimoyada öynagan va muxlislar orasida «Toyyib Bekkenbauer» laqabi bilan maşhur bölgan.
Prezident biografi Sulton Fotih Kor sözlariga köra, «Fenerbahçe» boş murabbiyi Tomislav Kaloperoviç şaxsan Erdöğan öyinini köriş uçun kelgan va unga professional şartnoma imzolaşni taklif qilgan.
Erdöğanning hayoti butunlay boşqaça keçişi mumkin edi, ammo otasi, sohil qöriqçilari ofitseri bunga mutlaqo qarşi bölgan. «U öqişi, kasb-hunar egallaşi va pul topişi kerak», - deb prezident otasi sözlarini keltirmoqda biograf. «Töp tepiş ham işmi?».
Mavzuga oid
– Bugun yoşlar bir vaqtning özida sport bilan şuğullanişi va bilim olişi mumkin. Yoşligimda buning iloji yöq edi. Şu tufayli ta’limni tanladim, deb tuşuntiradi Erdöğan.
Erdöğan prezident bölganidan keyin ham futbolga bölgan qiziqişini saqlab qoldi. Şu sababli, Turkiyada futbol kelajagi bilan boğliq qarorlar eng oliy siyosiy darajada qabul qilinadi.
Turkiya Superligasi televideniye pullarini yöqotmoqda, UYeFA reytingida pastga şönğiyapti
Köp yillar davomida Turkiya futboli muvaffaqiyatining kaliti kuçli çempionat edi. 10 yil oldin UYeFA koeffitsiyentlari jadvalida Turkiya işonçli tarzda kuçli öntalikdan joy olgan – taxminan Rossiya, Niderlandiya va Portugaliya bilan bir xil darajada.
Bugungi kunda Turkiya 20-öringa tuşib qoldi. Agar hozirgi dinamika saqlanib qolsa, undan ham pastga tuşişi, bir-ikki yil içida uni Kipr, Isroil va Şvetsiya ortda qoldirişi mumkin.
Qulaşning sababi nima? Hammasi juda oddiy – Liga qaşşoqlaşib bormoqda, agar davlat tomonidan qöllab-quvvatlanmaganida yetakçi klublar allaqaçon bankrot bölardi. Lekin yordamning ham çegarasi bor – Turkiya keng kölamli iqtisodiy inqirozni boşidan keçirmoqda, bunda davlatning futbol klublarini inqirozdan qutqariş imkoniyati tobora kamayib boryapti.
Turkiya Superligasi juda foydali televizion şartnomalar tufayli kun körayotgan edi. Turklarning futbolga bölgan mehri translatsiyalarni eng yuqori reytingda uşlab turgandi, bu esa xorijiy teleradiokompaniyalarni öziga jalb qildi.
2016 yilda translatsiya huquqini Digiturk sotib oldi (Qatarning BeIN Spors kompaniyasi bölimi). Şartnomaga köra, qatarliklar Turkiya Superligasiga yiliga 500 million dollar tölaşdi – juda katta mablağ.
Şu bilan birga Superligaga pulning yarmi dollarda, yarmi turk lirasida tuşar edi. 2019/20 mavsumidagi kovid tanaffusi va böş stadionlarda ötkazilgan öyinlar tufayli şartnoma 340 millionga qisqartirildi. Ötgan mavsumda Superliga 410 million dollar oldi, ammo barça tölovlar turk lirasida amalga oşirildi. U esa inqiroz tufayli qadrsizlanişda davom etmoqda.
2022 yilda mediaşartnoma muddati tugadi, ammo yangisini imzolaş çözilib ketdi. Buning sababi – BeIN Spors va «Fenerbahçe» örtasida yuzaga kelgan ziddiyat edi. Istanbul grandi teleradiokompaniyani fitnada aybladi, göyoki ularning öyinlarida şarhlovçilar boşqa klublarni qöllab-quvvatlagan. Translatsiya paytida esa «Fener» muxlislarini haqoratlovçi qöşiqlar eşitilib turgan. Klub manfaatiga oid bahsli holatlarning takroriy videolavhalari berilmagan.
Oqibatda «Fenerbahçe» futbolçilari va murabbiylari BeIN Spors kompaniyasiga boykot e’lon qilişdi, tanaffus vaqtida va öyindan keyin intervyu berişdan boş tortişdi.
Mart oyidagi birinçi tenderda BeIN Spors şartnoma uçun yiliga 150 million dollar taklif qildi – bu avvalgisidan uç baravar kam edi. Turkiya federatsiyasi bu taklifni rad etdi, asabiy savdolar boşlandi.
Nihoyat yangi şartnoma iyul oyida imzolandi, uning qiymati mavsumiga 370 million dollar atrofida böldi. Muddati avvalgisidan uç barobar qisqa – faqat ikki mavsumga möljallangan edi. Ammo bundan ham battarroq bölişi mumkin edi.
Turk futbolida budjetdan pul oladigan klublar, siyosiy loyihalar va daromadiga yaraşa xarajat qilmaydigan klublar bor
Turkiyaning köplab mahalliy klublari budjet pullariga kun keçiradi - Sozcu gazetasi ularning soni 21 ekanini hisoblab çiqqan.
Turkiyada bundan norozilar bor. Nufuzli futbol mulozimlaridan biri, «Fenerbahçe» klubining sobiq prezidenti Aziz Yildirim davlat faqat havaskorlar futboliga homiylik qilişi mumkinligini, aks holda qonunbuzarlik sodir bölişini aytdi.
Biroq, muammo heç qanday tarzda hal etilmadi, çunki davlat subsidiyalarisiz klublar yöqolib ketadi. Rasmiylar xususiy sektorda investorlarni topişga va’da berişadi, lekin ular heç qaçon topilmaydi.
Xususiy investorlarga ega klublarda ham vaziyat yaxşi emas. Turk muxlislari luğatida «siyosiy loyiha» sözi bor yoki yöqligi noma’lum. Lekin muvaffaqiyati eng yuqori darajada oldindan belgilab qöyilgan klublar Superligada bor.
Asosiy siyosiy loyiha, albatta, 2019/20 mavsumi çempioni – «Istanbul Boşoqşehir». Dastlab Istanbul şahri meriyasiga tegişli kamtarona klub «Istanbul Buyukşehir Belediyespor» nomi bilan quyi ligalarda öynagan. Ammo 2013 yildagi hukumatga qarşi namoyişlarda Istanbulning eng yirik klublari muxlislari iştirok etganidan söng, hukumat futbolni tartibga solişga qaror qildi. Ular klubni Istanbulning ğarbiy çekkasidagi Boşoqşehir tumaniga köçirişdi – birinçidan, bu yerda Superligada iştirok etadigan klub yöq edi, ikkinçidan, bu hudud aholisi har bir saylovda Erdöğanning partiyasiga faolroq ovoz berdi.
Klub Göksel Gumuşdoğ boşçiligidagi hukmron Adolat va taraqqiyot partiyasiga yaqin sarmoyadorlar guruhi tomonidan xususiylaştirildi. U Erdöğanning yaqin qarindoşlaridan biri edi. Klub nomi özgartirildi, yangi stadion qurildi. Uning oçilişida şaxsan prezidentning özi iştirok etdi. Yuqori martabali amaldorlar va professional futbolçilar iştirok etgan örtoqlik öyinida Erdöğan het-trik qayd etdi.
Prezidentning sevimli klubi ranglari kök va jigarrangga özgartirildi, uning partiyasi ham şunday ranglarga ega.
Turk futbolining yana bir siyosiy loyihasi – Istanbulning «Qosimpoşo» klubidir. Kamtarona jamoa 2012 yilda, Erdöğanning maşhurligi ortişi ortidan Superligaga yöl oldi. Gap şundaki, Turkiyaning hozirgi prezidenti şu hududda ulğaygan. Uning bolaligida töp tepib, katta bölgan joyida yangi stadion qurildi.
Top-klublar muxlislardan transferlar uçun pul söraşyapti
Turkiyaning eng yirik klublari – «Beşiktoş», «Galatasaroy» va «Fenerbahçe» badavlat korporatsiyalarga emas, balki yuz minglab muxlislarga tegişli. Aynan ular moliyaviy va sport boşqaruvi bilan şuğullanadigan menejyerlarni yollaşadi. Turli ijtimoiy sörovlarga köra, Turkiyadagi muxlislarning 80 foizi özini «katta uçlik» klublaridan birining fanati deb biladi.
Biroq, amaliyot bunday formatda «yaşirin bomba» borligi körsatdi va bu turk futbolining dolzarb muammolaridan biriga aylandi.
Turkiya qonunlariga köra, «xalq klublari» davlat tomonidan iqtisodiy jihatdan deyarli nazorat qilinmaydi, çunki ular jamoat taşkilotlari sifatida rasmiylaştirilgan. Moliyaviy boşqaruvga muxlislar vakillari tomonidan saylangan prezident javob beradi. Qoidaga köra, ular yirik turk biznesi vakillari bölib, «Katta uçlik» klubidan biriga rahbarlik qilişi elita olamidagi «kerakli eşiklarni» oçadi.
Turkiyaning top-klublarida prezidentlik muddati 2-3 yildan oşmaydi. An’anaga köra, nomzodlar saylovçilar qalbini zabt etiş uçun yulduzlarni olib kelişni va’da qiladilar va faxriy futbolçilar bilan şartnoma imzolaş uçun mablağ ayamaydilar.
Ötgan yigirma yil içida Turkiyada qaysi futbolçilar töp tepdi? Uesli Sneyder, Dide Drogba, Lukas Podolskiy, Radamel Falkao («Galatasaroy»); Roberto Karlos, Nikolya Anelka, Robin van Persi («Fenerbahçe»), Guti, Pepe, Kuarejma, Mario Gomes («Beşiktoş»), röyxatni davom ettiriş mumkin.
Legionerlarga aqlbovar qilmas darajada katta mablağ beriladi. Masalan, turk matbuotining yozişiça Drogba va Sneyder yiliga 7,5 million dollar olgan.
Klublar faoliyati ustidan moliyaviy nazoratning yöqligi korrupsiya haqida gap-sözlarga sabab bölmoqda. Muxlislar orasida futbol mulozimlari yirik transferlar va qimmat futbolçilarning rekord darajadagi maoşidan uluş olişi haqidagi miş-mişlar tarqalgan.
Ammo asosiy muammo şundaki, yillar davomida klublar kredit hisobiga «bazm» qilişgan.
2016 yilda Turkiyada iqtisodiy inqiroz boşlandi va bugungi kungaça davom etmoqda. 20 yil içida Superliga klublarining qarzi 60 million dollardan 2,3 milliard dollarga oşgan. Şundan 1,7 milliarddan ortiq qarz katta uçlik klublariga töğri keladi. 2021 yil boşida «Fenerbahçe»ning qarzi 714 million dollarni, «Galatasaroy»niki 494 million dollarni, «Beşiktoş»niki 536 million dollarni taşkil qilgan.
Futbol klublarining qarzi Turkiyada butun boşli politsiya kuçlarini saqlaş uçun zarur bölgan yillik xarajatlardan köproq va Izmirdagi vayronkor zilzila oqibatlarini bartaraf etiş xarajatlaridan esa tört barobar köp.
Lira qiymati tuşib ketişi oqibatida qarzlarni qaytarişning iloji yöq. Çunki klublar asosiy daromadni qadrsizlanayotgan milliy valutada olişadi va futbolçilar maoşiga qiymati oşib borayotgan dollar yoki yevroda sarflaşadi.
Pul yetişmasligi şaroitida kulgili holat yuzaga kelmoqda – deyarli barça klublar muxlislardan transfer uçun mablağ söraşadi. Masalan, ötgan mavsumda «Fenerbahçe» muxlislari Özilning transferiga pul yiğişgan edi.
Har qanday Yevropa ligasida bunday qarzi bölgan klub bankrot deb topilib, quyi divizionga tuşirib yuborilardi. Ammo Turkiyada bu xavfli – millionlab mahalliy muxlislarning noroziligi tartibsizliklarga sabab bölişi mumkin.
Muammoni hal qiliş uçun Turkiya futbol federatsiyasi (TFF) Turkiya bankirlar uyuşmasidan 2 milliard dollar kredit oliş böyiça kelişuvga erişdi. Amalda bu kreditni söndiriş uçun yangi kredit olinişini anglatar edi. Futbolni qutqariş rejasi muxolifat tomonidan tanqid qilindi va ular sportga emas, qiynalgan fermerlarga yordam talab qilişdi.
Bundan taşqari, yana bir çora işlab çiqildi. TFF moliyaviy feyr-pleyga öxşaş çeklovni joriy qildi: ötgan mavsumlarning transfer balansidan kelib çiqqan holda klublarning transfer xarajatlari çegarasi örnatildi. Masalan, 2020/21 mavsumining birinçi yarmi uçun «Galatasaroy»ga 43 million, «Beşiktoş»ga 29 million, «Fenerbahçe»ga esa atigi 15 million yevro kvota «ajratildi».
«Fenerbahçe» buni ham yana bir fitna sifatida kördi. Ammo yakunda klub bir qator yangi futbolçilar bilan şartnoma imzoladi va qandaydir tarzda kvota çegarasidan çiqmadi. Qanday qilib bunga erişganini heç kim aniq tuşuntira olmaydi.
Turkiyaning kelajagi - Superligaga aloqasi yöq futbolçilar
Turk futbolidagi inqirozning boşqa tomoni – xorijlik futbolçilar soniga qöyilgan çeklov. 2022/23 mavsumida röyxatga 12 nafar xorijlik futbolçini kiritiş mumkin, ulardan faqat 7 nafari bir vaqtning özida maydonga tuşişga haqli.
Prezident Erdöğan limitni izohlar ekan, turkiyalik yoş futbolçilar mahoratli xorijliklar bilan birga öynab, katta tajriba orttirişi mumkinligini aytgan.
Amalda esa boşqaçaroq edi: asosiy tarkibga köpinça xorijlik legionerlar kiritilar, mahalliy yoşlar esa zaxira örindiğida ötirişardi. Asosiy tarkibda tuşadiganlari esa katta maoş söray boşladilar.
2017 yilda terma jamoa boş murabbiyi Mirça Luçesku uşbu muammoga e’tibor qaratdi. U klublarda zaxira örindiğida ötirgan futbolçilar bilan tarkibni yoşartira olmasligini aytdi. Oradan beş yil ötsa-da, vaziyat hamon özgarmadi.
«Superliga Turkiya terma jamoasiga öyinçilar tayyorlamaydi», - dedi jurnalist Alp Çolak. - Yevropa çempionatida iştirok etgan futbolçilarning atigi ikki nafari Superligada 75 foizdan ortiq köproq vaqt öynagan - darvozabon Çaqir (95 foiz) va Özon Töfon (75 foiz)».
Turkiya iqtisodiyoti va futbolidagi inqiroz vaziyatni biroz özgartirdi. Qimmatbaho legionerlar mamlakatdan çiqib keta boşladi. Masalan, 2020 yilda Maks Kruze va Loris Karius maoşlar keçiktirilayotgani bahonasida mos ravişda «Fenerbahçe» va «Beşiktoş» bilan şartnomani bekor qilişdi. «Beşiktoş»ning 35 yoşli sardori, butun faoliyatini vatanida ötkazgan Burak Yilmaz «Lill»ga ötdi. U ötgan mavsumda Turkiyada «deyarli maoş olmaganini» aytdi.
Turkiya Superligasi klublari transferlarini 15 yil oldingisi bilan taqqoslab bölmaydi. Joriy mavsumda amalga oşirilgan eng katta transferlarga Lukas Toreyra («Arsenal»dan «Galatasaroy»ga 6 million yevroga) va Jyedson Fernandeş («Benfika»dan «Beşiktoş»ga 6 million yevroga) transferini kiritiş mumkin.
Sönggi mavsumlarda bir futbolçi uçun 2-3 million yevrodan ortiq mablağni faqat «katta uçlik» klublari va «Trabzonspor» sarflay olgan xolos. Kuçli törtlikdan taşqari eng katta xaridni «Istanbul Boşoqşehir» amalga oşirdi – Leo Duarte uçun «Milan»ga 2 million yevro töladi.
Bu jarayonlarning natijasi ölaroq, Turkiya milliy jamoasi tarkibida yo mamlakatni yoşligida tark etgan (Jyengiz Under, Özon Qoboq, Demiral) yoki umuman Turkiyada öynamagan futbolçilar – asosan Germaniyadan kelgan turk emigrantlari avlodlari köpayib bormoqda. (Hoqon Çalhonöğli, Mert Muldur, Kaan Oyxon). Va ular heç qaçon öz vataniga qaytmasa kerak.
