«Tropikdagi Tramp» yutqazdi, uning tarafdorlari yöllarni tösmoqda
|16:59 / 02.11.202215 39510 min
Braziliyadagi saylovlarda amaldagi prezident, aşaddiy konservator Jair Bolsonaruni sobiq prezident, avvaliga korrupsiya uçun qamalib, keyin ozodlikka çiqqan sotsialist Lula da Silva mağlub etdi. Bu butun dunyodagi liberallar uçun ğalaba hisoblanadi.
Foto: ReutersFoto: Reuters
Braziliyada 30 oktyabr kuni prezidentlik saylovlari bölib ötdi, unda mamlakatni 2003-2010 yillarda ham boşqargan va ayni vaqtda 77 yoşda bölgan Luis Inasiu Lula da Silva ğalaba qozondi. U öz raqibi — mamlakatning amaldagi prezidenti Jair Bolsonaruni atigi 1,8 foizlik farq bilan ortda qoldirgan. Lula da Silvani ğalaba bilan köplab mamlakatlar rahbarlari, jumladan AQŞ prezidenti Jo Bayden, Fransiya prezidenti Emmanuel Makron, Germaniya kansleri Olaf Şols hamda Kanada boş vaziri Jastin Tryudo tabrikladi. Argentina prezidenti Alberto Fernandes esa Lula da Silvaning ğalabasini «Lotin Amerikasida yangi davr boşlanişi» deb atadi.
Lula da Silva Braziliyadagi prezidentlik saylovlaridagi ğalabadan keyin. San-Paulu, 2022 yil 30 oktyabr
Mauro Horita / Getty Images
Lula da Silva öz siyosiy faoliyatini 1970-yillarda işçi-metallurglar kasaba-uyuşmasi yetakçisi sifatida boşlagan, 1980 yilda Mehnatkaşlar partiyasi asosçilaridan biriga aylangan. Da Silva 1994 va 1998 yillardagi prezidentlik saylovlarida şu partiyadan nomzodini ilgari surgan. U faqat 2002 yilga kelib prezidentlik poygasida ğolib çiqişga muvaffaq böladi, 2006 yilda esa ikkinçi muddatga qayta saylanadi.
Uning prezidentligi xomaşyoga global talab ösişi natijasida yuzaga kelgan iqtisodiy ösiş davriga töğri keldi va The Washington Post naşriga köra, uning boşqaruv davri millionlab odamlarni qaşşoqlikdan qutqargan keng kölamli ijtimoiy qöllab-quvvatlaş dasturlari bilan yodda qoladi. Lula da Silvaning prezidentlik muddati yakunida reytingi 85 foizdan oşardi.
2014 yilda Braziliyada «Avtomoyka» amaliyoti boşlanadi, u mamlakat tarixidagi eng yirik korrupsion mojaroga aylanadi. Tergov figurantlari hokimiyatning yuqori eşelonlari vakillari edi. Tergov davomida qariyb 300 kişi hibsga olinadi va 278 ta ayblov hukmlari çiqariladi. 2017 yilda Lula da Silva korrupsiyada aybdor deb topilib, töqqiz yarim yil muddatga ozodlikdan mahrum etiladi. Keyinroq Oliy sud uning muddatini 12 yilu bir oyga oşiradi. 2019 yil fevralida esa sud Lula da Silvani 12 yilu 11 oylik qamoq jazosiga hukm qiladi.
Sobiq prezident 580 kunni qamoqda ötkazadi. U 2019 yil noyabrida ozodlikka çiqadi, 2021 yilda esa Oliy sud protsessual qonunbuzarliklar tufayli Lula da Silvaga qarşi barça sud jarayonlarini bekor qiladi.
Bu korrupsion mojaro 2011-2016 yillarda Braziliyaga prezidentlik qilgan Dilma Russefning iste’fosi sabablaridan biri bölgandi. Uning örnini Mişel Temer egallaydi. 2017 yilda esa prokuratura Temerni ham korrupsiyada ayblaydi, ammo Braziliya parlamenti prezidentga qarşi ayblovni Oliy sudga oşirişdan boş tortadi. The New York Times naşriga köra, bu vaqtga kelib Temerning reytingi 7 foizni taşkil etardi va u 2018 yilgi prezidentlik poygasida iştirok etmaslikka qaror qiladi.
Mavzuga oid
Aynan doimiy korrupsion mojarolar fonida 2019 yilda Braziliyada hokimiyat tepasiga öta öng siyosatçi, «Tropikdagi Tramp» laqabini olgan Jair Bolsonaruni olib kelinadi. Saylanişidan ança oldin Amerika matbuotida unga «ayollardan nafratlanuvçi dunyodagi eng yirik siyosatçi» deb nom berilgan, Avstraliya naşrlari — «dunyoning eng nafratga sazovor siyosatçisi», Britaniya naşrlari esa — «diniy millatçi», «öng demagog» va «diktatura maddohi» deb ataşgan.
Bolsonaruning siyosiy faoliyati 1988 yilda boşlangan, öşanda uni Rio-de-Janeyro şahar kengaşiga saylaşgan, ikki yil ötib esa Braziliya kongressining quyi palatasiga saylangan va bu yerda keyingi 27 yil mobaynida işlagan.
Bolsonaruning prezidentligi koronavirus pandemiyasiga töğri keldi. U oxiriga qadar bölayotgan hodisalarning jiddiyligini rad etdi va samarasi tasdiqlanmagan preparatlardan foydalangan holda faol taşviqot olib bordi, dalillar keltirmagan holda vaksinalarni tanqid qildi, şuningdek ijtimoiy masofa saqlaş va niqob taqiş qoidalarini inkor etdi. 2021 yilda Braziliya Federal senatining hukumatning pandemiyaga qarşi kuraşdagi faoliyatini tekşiriş böyiça komissiyasi mamlakat prezidentini kasallik tarqalişiga olib kelgan va 700 mingga yaqin kişi ölimiga sabab bölgan qator jinoyatlar sodir etişda aybladi.
Prezidentlik lavozimida ekanida Bolsonaru tropik örmonlarni kesiş sur’atlarini oşirgan, şuningdek öqotar qurol sotib olişni soddalaştirgandi. Braziliya esa bungaça ham qasddan sodir etilgan qotilliklar körsatkiçi böyiça dunyoda yetakçi davlatlardan sanalardi. BBC hisoblariga köra, 2018 yildan buyon qurol uçun ruxsatnomalar berilişi qariyb 500 foizga oşgan.
CNN xabariga köra, sönggi tört yilda Braziliyada ijtimoiy tengsizlik darajasi ham ösgan — bu davrda töqqiz milliondan ortiq kişi qaşşoqlik çegarasida yaşagan, savodlilik va maktabga boriş darajasi sezilarli darajada pasaygan. 2020 yilda OCCRP Jair Bolsonaruni jinoyatçilik va korrupsiyani rağbatlantirişga qöşgan hissasi böyiça «yil odami» deb topdi.
Sönggi yil davomida Bolsonaru bir neça bor Braziliyadagi saylov tizimini tanqid qildi. Öz çiqişlari, intervyulari va ijtimoiy tarmoqlarda qoldirgan postlarida u mamlakatda saylovlar natijalari soxtalaştirilişi haqida doimiy ravişda aytib keldi. 2022 yilgi saylovlar arafasida u bir neça bor saylovdagi mağlubiyatni tan olmasligiga işora qildi.
Tan olmadi, lekin hokimiyatni topşiradi
Jair Bolsonaru saylovdagi mağlubiyatidan ikki kun ötibgina omma oldida köriniş berdi, u mağlubiyatini töğridan töğri tan olmadi, lekin saylov natijalari böyiça bahslaşmaydigan böldi, uning apparati rahbari esa Bolsonaru hokimiyatni topşiriş jarayonini boşlaşga topşiriq berganini ma’lum qildi.
Saylovlardan oldin Jair Bolsonaruning muxoliflari u mağlubiyatga uçragudek bölsa, Trampdan örnak olgan holda natijalar soxtalaştirilganini aytişi va mamlakatda fuqarolar ikki lagerga ajralib, mojaro boşlanişidan xavotirlanayotgandi.
Bolsonaruning saylovlardan oldingi ritorikasi şunday xavotirlar uyğotardi, uning saylovlardan keyin uzoq vaqt sukut saqlaşi esa asabiylikni yanada oşirgandi.
Ammo seşanba kuni keçqurun mağlubiyatga uçragan prezident kameralar qarşisida qisqagina bayonot bilan çiqdi, u özi uçun ovoz bergan öng liberal qaraşlarga ega vatandoşlariga minnatdorçilik bildirdi hamda qonunga rioya qilişga va’da berdi.
«30 oktyabr kuni menga ovoz bergan 58 million braziliyalikka rahmat aytmoqçiman», - dedi siyosatçi. Öz tarafdorlarining saylovdan keyingi noroziliklarini izohlar ekan, Bolsonaru bu namoyişlar «ğazab va saylov jarayonining taşkil etilişiga nisbatan adolatsizlik tuyğusi natijasi» deb ta’kidladi.
«Men respublika prezidenti bölsam ham, uning fuqarosi ekanimda ham konstitutsiyaning barça talablariga rioya etaman. Men kabi iqtisodiy erkinliklar, diniy e’tiqod va söz erkinligi, adolat va bayroğimiz ranglarini himoya qilayotgan millionlab braziliyaliklar yetakçisi böliş men uçun şaraf», degan Bolsonaru.
Uning çiqişidan söng prezident apparati rahbari Çiru Nogeyra hokimiyatni topşiriş jarayoni boşlanişini aytdi va yakşanba kungi saylovlarda ustun kelgan Luis Inasiu Lula da Silvani yangi saylangan prezident deb atadi.
«Jair Mesiaş Bolsonaru menga qonun asosida hokimiyatni ötkaziş jarayonini boşlaşni topşirdi. Mehnat partiyasi prezident Lula nomidan kelayotgan payşanba kuni yangi vitse-prezident Jyeraldu Alkminaning inauguratsiyasini rasmiylaştiradi. Biz qonunga rioya etiş uçun bu rasmiylaştiruvni kutamiz», degan Nogeyra.
Yuk maşina haydovçilari aksiyasi
Bolsonaruni qöllab-quvvatlagan yuk maşina haydovçilari saylovlardan keyin darhol butun mamlakat böylab yöllarni yopa boşladi va bu eng zarur mahsulotlar yetkazib berilişida jiddiy muammolarga olib keldi. Haydovçilarning lavozimini tark etayotgan prezidentga simpatiyasi şu bilan izohlanadiki, uning ma’muriyati dizel yonilğisini pasaytirilgan narxlarda sotişga buyruq bergandi.
Sobiq prezident tarafdorlari orasida yuk maşinalari haydovçilari köp. Foto: Reuters
Duşanba kuni keçqurun holatiga köra yöl politsiyasi yöllarda 342 ta şunday tirbandlik holatlarini qayd etişgan, bu holatlar asosan mamlakat janubida qayd etilgan. Oliy sud sudyasi Aleşandru de Moraeş namoyişçilarni tarqatib yuborişni buyurgani va buyruqqa rioya qilmagan haydovçilar blokadaning har bir soati uçun 100 000 rial (20 ming dollar atrofida) miqdorida jarimaga tortilişi xavfi yuzaga kelganidan keyin politsiya bir qança tirbandliklarni bartaraf etgan.
Bolsonaru özining qisqa nutqida namoyişga çiqqan tarafdorlarini qoralamadi va ularni tarqalişga çaqirmadi, faqat ularni begonalarning mulkiga zarar yetkazmaslik va fuqarolarning erkin harakatlanişiga xalal bermaslikka çaqirdi.
Braziliyadan BBC muxbiri Keti Uotsonning xabar berişiça, u yerdagilarning heç biri u jangsiz taslim bölişini kutişmagan, çunki u doimo öz lavozimidan faqat yaratgan ketkaza olişini ta’kidlab kelardi.
Saylovlargaça ham u köp bor mamlakatdagi saylov tizimiga şubha bilan qaraşini takrorlab kelgan.
Braziliya yöl politsiyasi duşanba kuni keçqurun mamlakat hududidagi avtomagistrallarda 342 ta joyda qasddan tirbandlik hosil qilinganini qayd etgan. Foto: Reuters
Ammo hozirça uning eng qat’iy tarafdorlari öz sözini aytişmoqda. Natijada ikki ştatdan boşqa barça hududlarda yöllar tösilganiça qolmoqda va hatto San-Paulu xalqaro aeroporti ham ayrim reyslarni bekor qilişga majbur bölgan.
Saylov ğolibi esa saylov natijalari e’lon qilinişi bilanoq omma oldida çiqiş qilgan va saylov kampaniyasi davrida ikki lagerga ajralgan jamiyat tomonlarini yaraşişga çaqirgan.
«Mamlakatimiz tinçlik va birlikka muhtoj. Odamlar kuraşişdan çarçadi», degan Lula.
Yangi prezident faqat öziga ovoz berganlar emas, barça braziliyaliklar manfaatlarini ifoda etmoqçi ekanini bildirgan. U Bolsanaruning reaksiyasini kutmasdan ötiş davri jamoasini şakllantirişga kirişgandi.
