Ğarb Ukrainani tokaygaça qöllab-quvvatlaydi: NATO sammitidan köp narsa kutmayotgan Kiyev
|15:52 / 11.07.202328 34010 min
Bugun Vilnyusda NATO sammiti oçiladi. Undagi asosiy masala Ukrainadagi uruş bölişi tabiiy. Biroq, Volodimir Zelenskiy sammitda iştirok etişga ikkilanayotgandi.
Bryussel. 2023 yil 7 iyul. NATO boş qarorgohi oldida Ukrainani tezlaştirilgan tartibda alyansga a’zo qilişni qöllab uyuştirilgan piket. Foto: IMAGO / Philip Reynaers
Şu kunlarda ommaviy axborot vositalarida AQŞ Markaziy razvedka boşqarmasi rahbari Uilyam Byornsning Kiyevga xufiyona taşrifi, u yerda Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy ikkisi Rossiya bilan sulh kelişuvini muhokama qilgani haqidagi xabarlar paydo böldi. Bu haqdagi axborotni 30 iyun kuni The Washington Post naşri çop etdi, şundan söng uni ayrim ukrain naşrlari köçirib e’lon qilgan.
AQŞ naşridagi maqolaning mohiyati şundan iboratki, Ukraina Donbassning qandaydir qismi, Şimoliy Qora dengiz böyi va Azov dengizi sohillarini qaytarib olib, Rossiyaning okkupatsiya ostidagi Qrim bilan «quruqlikdagi yölagi»ni uzib, şundan söng muzokaralar uçun tayyor böladi.
Byornsning Kiyevga taşrifi va Zelenskiy bilan muzokaralari haqidagi xabar oşkor bölişi Ukraina prezidentini jahllantirdi va u OAVda bunday xabarlar paydo bölganidan «taajjubda» ekanini ta’kidladi. CNN telekompaniyasiga bergan intervyusida u şunday dedi: «Mening MRB rahbari bilan aloqalarim doimo parda ortida bölişi kerak».
Zelenskiyning jahlini çiqargan narsa Byornsning taşrifi oşkor bölganigina emas, muzokaralarning Ukraina jamoatçiligi uçun oşkor etilişi lozim bölmagan detallari ham sizdirilgani böldi.
Kiyevning rasmiy pozitsiyasiga köra, uruş Ukrainaning 1991 yilgi qonuniy e’tirof etilgan çegaralariga çiqiş bilan yakunlanişi kerak. Şu sababli Zelenskiy yana bir bor ta’kidladi: «Toki Qrim rossiyaliklarning okkupatsiyasi ostida qolar ekan, bu faqat bir narsani bildiradi: uruş hali tugamaganini».
Biroq, körinib turibdiki, Ukraina Qrimni öz harbiy salohiyati Rossiyaning harbiy salohiyatiga teng bölsagina okkupatsiyadan xalos etişga qodir böladi, deb yozadi jurnalist Aleksandr Jyelenin.
Ha, bugun Rossiya qurol-yaroğ va öq-dori işlab çiqarişda katta muammolarga duç kelmoqda. Buyuk Britaniya qurolli kuçlari qömondoni admiral Toni Radakin
naşriga bergan intervyusida «Rossiya öz armiyasining jangovar qudratining yarmini yöqotgani»ni ta’kidlagan: «2022 yilda Rossiya 10 mln artilleriya snaryadi işlatgan, biroq eng yaxşi holatda ularning örnini töldiriş uçun yiliga 1 mln snaryad işlab çiqarişi mumkin. Rossiya 2500 ta tankidan ayrilgan, eng yaxşi holatda yiliga 200 ta tank işlab çiqara oladi».
Ehtimol, admiral haqdir, balki vaziyat şundaydir. Lekin şu holatda ham Ukraina Rossiyadan bir qator asosiy, birinçi navbatda hujumkor qurol-yaroğlar borasida ortda qolmoqda. Bu qurol-yaroğlarsiz, birinçi navbatda harbiy samolyotlar va havo hujumidan mudofaa tizimlarisiz, u albatta uzoq vaqt uruş olib borişi mumkin, lekin 2022 yilning 24 fevraligaça nazorati ostida bölgan hududlarni ham qaytarib olişga qodir bölmaydi. Qrim va Şarqiy Donbassni-ku, qöyaturing.
Uruş boşlanganidan bir yarim yil ötib, Amerika isteblişmenti vakillari uzoq sukut va töğridan töğri rad etişlardan söng Ukrainaga 1970-yillar oxirida işlab çiqarila boşlagan törtinçi avloddagi F-16 qiruvçi samolyotlari berilişini va’da qilişdi. Ukrainalik uçuvçilarni tayyorlaş iyun oyida boşlanişiga ham kelişildi. Biroq, bu muddatga ham rioya qilinmadi. Tayyorlaşni öz zimmasiga olgan Yevropa davlati (dastlabki ma’lumotlarga köra, bu önlab F-16 samolyotlarini beşinçi avloddagi körinmas F-35 samolyotlariga almaştirayotgan Daniya) keçikişni texnik sabablar bilan tuşuntirgan. Göyoki, nimaningdir hisobini öz vaqtida olişmagan.
LBC radiosiga bergan intervyusida NATOning harbiy qömitasi rahbari admiral Rob Bauer ham şunga öxşaş gapni aytgan. Uning sözlariga köra, «pilotlarni öqitiş, texnikalarga örgatiş, samolyotlarning safda bölişini ta’minlovçi moddiy-texnika ta’minotini taşkillaştirişni qarşi hujum tugaguniga qadar amalga oşirib bölmaydi».
Ukrainlar sabablar siyosiy emas, çindan texnik ekanidan umid qilişmoqda. Ukraina harbiylari esa Byornsni kuzgaça Qrim çegaralariga çiqişlariga işontirişgan. Lekin osmondan qöllov bölmagani şaroitida minalar bilan töldirib taşlangan oçiq makonda olğa ilgarilaş, raqibning eşelonlangan mudofaasini qadamba-qadam yorib ötiş Ukraina katta yöqotişlarga duçor bölişiga olib keladi.
Afsuski, ikkinçi variantni ham inobatdan soqit qilmaslik kerak. Qiruvçi samolyotlarning Ukrainaga öz vaqtida yetkazilmayotgani sababi texnik emas, siyosiy bölişi ham mumkin. Siyosat deganlari «bir joyga jamlangan iqtisodiyot»ni bildirişini unutmaslik kerak.
Kiyevning NATO böyiça ayrim asosiy ittifoqçilari, eng avvalo asosiy homiy — Vaşington vakillarining bayonotlari şunday öylaşga undaydi.
Masalan, AQŞ prezidenti Jo Bayden 16 iyun kuni NATO boş kotibi Yyens Stoltenbergning a’zolik böyiça reja deb ataluvçi uzoq yölni çetlab ötib, Ukrainaga NATOga soddalaştirilgan yöl bilan a’zo bölişni taqdim etiş ğoyasini qöllab-quvvatlamasligini aytib ötdi. Ertasi kuniyoq Ukrainaning NATOga a’zo bölişini yengillaştirişga roziligi borasidagi jurnalist savoliga javob berar ekan, Bayden şunday dedi: «Yöq. Buning uçun Ukraina zarur standartlarga javob berişi kerak. Şu sababli buni osongina amalga oşira olmaymiz».
NATO böyiça ittifoqçilar orasida Ukrainani alyansga qabul qiliş borasidagi ikkilanişlar Zelenskiyni şu qadar xafa qildiki, 3 iyul kuni (Byornsning Kiyevga taşrifidan bir neça kun ötib) u Vilnyusda ötadigan «tarixiy» sammitga borsammi-bormasammi deya omma oldida aytib yubordi. «NATOning ayrim davlatlari Rossiyadan şu qadar qörqişadiki, ular Ukrainani blokda körişga ham tayyor emas. Agar bizni u yerda körişni xohlaşmasa, Vilnyusda bu borada biror işora berişmasa, Ukrainaning bu sammitda qiladigan işi yöq, deb hisoblayman», — degan Ukraina yetakçisi.
Ukraina mudofaa vazirligi Boş razvedka boşqarmasi rahbari Kirill Budanov ham bu borada skeptik kayfiyatda. «Men oddiy bir sabab bilan NATO sammitini yuqori baholay olmayman: bizning jamiyatimizning kutilmalari qanoatlantirilmaydi. Bilaman, qandaydir sözlar aytiladi, lekin undan ortiq emas. Men gap nimalar haqida borişini bilaman, nutqlarning qoralamalarini kördim», — degan u.
Ukraina ittifoqçilarining ikkilanişlari tuşunardi. Ukrainaga qarşi Rossiya oçgan uruş, boz ustiga, bunday keng miqyosdagi uruş — qimmatbaho iş. Biroq ukrainlar Ğarb tomonidan lendliz uçun tölangan yuzlab milliard dollardan ham ortiq narsani tölov qilişdi va qilişmoqda — ön minglab insonlar jonini.
Agar ğarblik ittifoqçilar öz biznesi va Moskvaning yöriğidan yuradigan bölsa, ya’ni Ukrainaga yordamni kamaytirib, uni Kreml bilan muzokara olib borişga majburlaydigan bölişsa, «paydo bölgan realliklardan kelib çiqib» bu nima bilan tugaşini tasavvur etiş qiyin emas.
Birinçidan, bir ozdan söng şunday hujum tahdidi ostida Rossiya atrofidagi kiçik davlatlar — Gurjiston, Armaniston va Belarus qoladi, neft va gazga boy Turkmaniston va Qozoğiston ham qurbon bölişi ehtimolli. Toki Putin hokimiyat tepasida ekan, u töxtamaydi. Qandaydir abstrakt ambitsiyalari tufayli emas, aslo. Şunçaki u yaşab qolişi, hokimiyatini saqlab qolişi uçun uruş kerak. U hokimiyatini faqat elektoratiga qörqmas va muvaffaqiyatli ekanligini isbotlab tursagina saqlay oladi.
Bundan taşqari, Ukrainadagi uruş tugaganidan keyin ham Rossiyadagi iqtisodiy ahvol faqat yomonlaşişda davom etadi. Kreml reparatsiyalar tölaşga tayyor ekaniga şama qildi (Kremlning rasmiy propagandaçisi Margarita Simonyan oğzi bilan), Yevropa bilan neft va gaz savdosini avvalgi hajmlarda tiklaş amalda imkonsiz. Bularning barçasi aholi noroziligi va içki muammolarni faqat navbatdagi uruş bilan hal qiliş mumkinligini bildiradi.
Ikkinçidan, Ukrainani Ğarb tomonidan sulh imzolaşga majburlaş şunaqangi Pandora qutisini oçib yuboradiki, buni hozir tasavvur etiş ham qiyin. Bir qator demokratik bölmagan va kiçik bölmagan davlatlar «şunday qiliş mumkin ekan», degan xulosaga keladi. Ya’ni qöpol kuç bilan öz qöşnilari örtasidagi hududiy bahslarni hal qilib, mamlakat içida öz pozitsiyalarini mustahkamlaşga kirişişadi. Xitoyning Yaponiyaga hududiy da’volari borligini eslaş kifoya. Nafaqat Yaponiyaga nisbatan. Hindiston va Pokiston, Argentina va Buyuk Britaniya va boşqa bir qator davlatlar örtasida hududiy bahslar bor. Ularning bir qismi yadroviy qurolga ega barqudrat davlatlar.
Bularni töğri anglaş boşqaça niyatlarda yoki qörqqanidan Kreml yöriğiga yurib, Ukrainani qöllab-quvvatlaşdan voz keçmoqçi bölganlarni yana bir qur öz harakatlarini öylab körişlariga umid qilişgina qolmoqda. Çunki bunday belgilar sekin-asta böy körsatmoqda.
Nima bölganda ham NATO boş kotibi Yyens Stoltenberg «prezident Zelenskiy bilan Ukrainadagi sönggi voqealar borasida va NATO sammitiga tayyorgarlik köriş tadbirlari haqida juda yaxşi suhbat qurgani, Vilnyusda ittifoqçilar uzoq muddatli istiqbolda qöllab-quvvatlaşni kuçaytiriş, Ukrainani NATOga yaqinlaştiriş böyiça siyosiy aloqalarni mustahkamlaş borasida qarorlar qabul qilişi» haqida ta’kidlab ötgan.
Zelenskiy esa ABS naşriga bergan intervyusida Vilnyusga «şunçaki aylanib keliş uçun» borişni istamayotgani, sammitda Ukraina alyansga taklif olişi, NATO a’zosiga aylangunça bölgan muddatda xavfsizlik kafolatlariga ega bölişini kutayotganini aytib ötgan.
