“Zamonaviylaşayotgan” narkotik savdosi va iste’moli: xavotirli raqamlar
|19:40 / 06.03.202412 4989 min
Özbekistonda 2023 yilda giyohvand vositalari bilan qölga olingan 30 yoşgaça bölgan şaxslarning 97 nafarini talabalar taşkil qilgan. Sönggi 5 yilda respublikada narkotik moddalar savdosi uçun javobgarlikka tortilgan şaxslar orasida yoşlar 74 foizga oşgan. Ösmirlarni bu xavfdan qanday himoyalaş mumkin? Ota-onalar nimalarga e’tibor berişi kerak? Kun.uz muxbiri IIV Tezkor-qidiruv departamenti matbuot kotibi, kapitan Şokirjon Hoşimov bilan şu haqida suhbatlaşdi.
Sönggi yillarda giyohvand moddalar savdosi şakllarining yangiça usullari paydo bölyapti: an’anaviy narkotiklar örniga ulardan-da kuçli, ammo tarqatiş qulay bölgan dorilar, psixotrop moddalar muomalaga kirib keldi. Avvallari yoşlarni faqat qurbon sifatida öz domiga tortgan jinoyatçilar endi ularni narkotik savdosiga ham jalb qila boşlamoqda.
Giyohvand, psixotrop va psixofaol moddalarni iste’mol qiliş Özbekistonda sönggi beş yilda keskin oşgan. Xususan, narkologik hisobga olingan 14 yoşdan 30 yoşgaça bölgan giyohvandlik vositalari iste’molçilari 60 foizga köpaygan.
— Ma’lumotlarga köra, sönggi beş yilda respublika hududida giyohvand, psixotrop va kuçli ta’sir qiluvçi vositalar noqonuniy muomalasi uçun javobgarlikka tortilgan şaxslar orasida yoşlar 74 foizga, şu jumladan, talabalar 21 foizga, maktab öquvçilari 6 barobarga oşgan. Vaziyatga aynan qanday omillar sabab bölyapti?
— Bunga asosiy sabab sönggi yillarda butun dunyoda giyohvandlik vositalari savdosining deyarli töliq internetga köçib ötganligidir. Bugungi kunda giyohvandlik va psixotrop vositalar qölma-qöl savdo orqali yetkazilmayapti, barça jarayonlar internet orqali hal qilinyapti: buyurtma onlayn kelişuv bilan jönatilyapti va internet orqali tölov qilinyapti. Jarayonda “tovar”ni bir şaxs kelişilgan manzilga yaşirib ketadi, oluvçiga lokatsiya haqida xabar beriladi va xaridor uni öşa joydan olib ketadi. Bunday holatda sotuvçi va oluvçi özaro duç kelmasligi sababli “savdo” xavfsizligi ta’minlanadi.
Tabiiyki, internetdagi asosiy kontingent yoşlar hisoblanadi. Hatto hali maktabga bormaydigan bolalar ham telefondan, internetdan foydalanişni yaxşi biladi. Giyohvand moddalar va kuçli ta’sir etuvçi vositalar ortidan mömaygina daromad topaman, deb xomxayolda yurganlar esa yoşlarning internetni yaxşi bilişidan foydalanib, ularni öz töriga ilintirişi holatlari köp uçrayapti. Ötgan 2023 yilda bu borada voyaga yetmaganlar bilan boğliq 23 ta holatda jinoyat işi qözğatilgan va 56 nafar şaxs tergovga jalb etilgan. Bundan taşqari, giyohvand vositalari savdosi bilan şuğullaniş talabalar örtasida ham köpayib bormoqda. Xususan, ötgan yilda giyohvand vositalari bilan qölga olingan 30 yoşgaça bölgan şaxslarning 97 nafarini talabalar taşkil qilgan.
Mavzuga oid
Hozirgi kunda şprits yoki ilgari biz bilgan uslubdagi giyohvand vositalari emas, balki sintetik, psixotrop hamda kuçli ta’sir qiluvçi dori vositalari köpayganini ham bir omil sifatida körsatiş mumkin. Çunki bunday dori vositalari u qadar qimmat turmaydi, ularni izlab topiş ham murakkab emas.
— Bolaning narkotik iste’mol qilayotganini körsatuvçi belgilar qanday namoyon böla boşlaydi?
— Ota-onalar e’tibor berişi kerakki, bolaning telefonida turli notaniş çatlar, botlar, pana-pastqam joylar, ya’ni odam kam yuradigan yölaklar, daraxtzorlar, bolalar maydonçalarining suratlari va lokatsiyalar çiqa boşlaydi. Narkotik iste’mol qilayotgan bola narsalarini doimiy yaşirişga intiladi, xonasini qulflab oladi. Köp pul söraydi. Uydan narsalar yöqolişni boşlaydi. Bola doim birov ta’qib qilyapti, degan xavotirda bölişi kabi belgilar kuzatiladi.
Şuningdek, bolaning yonidan kuyiş alomati bölgan pipetka, öralgan pul kupyurasi, yaltiroq qoğoz, izolenta, zip-paketlar singari noodatiy narsalar köp çiqadi. Ösmirning döstlari özgaradi, jargonga xos sözlaşuv uslubi paydo böladi. Ular narkotik moddalarni öz nomi bilan emas, boşqaça sözlar bilan nomlab oladi. Bundan taşqari, bola köp terlaydi, terda öta notaniş hid hamda butun tanada yoriqlar paydo böladi, soçlar sinuvçan bölib qoladi, köz qoraçiği sezilarli darajada kengayadi. Iştahaning yöqolişi, doimiy çanqoq holati, uyqusizlik kuzatiladi. Narkotik va psixotrop moddalar terining şilliq qavatiga zarar yetkazişi sababli, tez-tez burun qonaşi ham yuzaga kelişi mumkin.
Qolaversa, telefon yoki kompyuterda “TOR” brauzeridan foydalanganlik holatlari kuzatiladi. Uşbu brauzer darknet tizimidan (ingl. darknet – “yaşirin tarmoq”) foydalaniş imkonini beradi. Bu tizimda kiruvçi va çiquvçi xabarlar qaysi IP-manzildan kelayotganini bilib bölmaydi. Aynan şuning uçun jinoyatçilar bolalar pornografiyasi, qurol va narkotik moddalar savdosida uşbu tizimdan foydalanadi.
— Bolaning narkotik va psixotrop moddalar savdosi bilan şuğullanayotganini körsatuvçi belgilarni qanday aniqlasa böladi?
— Bola tungi vaqtda xiyobon yoki daraxtzorga köp qatnab qoladi. Uning yonida besabab katta miqdorda pul, boşqa odamlar nomidagi bank kartalari, qimmat buyumlar, kiyimlar paydo böla boşlaydi. Telefonda suratga manzil koordinatalarini tuşiriş imkonini beruvçi maxsus ilovalar, xususan, “ViPole”, “Jabber”, “Wechat”, “Signal” kabilar örnatilgan böladi.
“Zakladka” usulida tarqatiladigan sintetik turdagi giyohvandlik vositalari odatda 1 gr miqdorda taqsimlanadi va skotç yoki izolenta bilan qadoqlanadi. Agar şunday buyumlar bolaning sumkasidan çiqsa, bunga giyohvandlik vositalari savdosiga aralaşgani şubhasi sifatida qaraş mumkin.
— Farzandi giyohvand yoki psixotrop moddalar iste’mol qilayotgani, tarqatayotgani haqida şubhalanayotgan ota-onalar nima qilişi lozim?
— Birinçi navbatda, bola bilan oçiqdan-oçiq gaplaşiş kerak. Agar ota-onaning kuçi yetmasa, psixolog yordamidan foydalaniş zarur. Bola bunday moddalarga ruju qöyganini tan olsa, darhol narkolog mutaxassisga murojaat qiliş tavsiya etiladi.
Agar bola bunday moddalar savdosi bilan şuğullanayotganini tan olsa, dastlab advokat bilan uçraşib, ota-ona va bola javobgarlik, söroq, tergov, tintuv jarayonlari haqida aniq tasavvurga, yöl-yöriqqa ega bölişi lozim. Mamlakatimizda voyaga yetmaganlar himoyasi davlat advokati tomonidan bepul amalga oşiriladi.
Şu bilan birgalikda, içki işlar organiga ham murojaat qiliş kerak. Huquqni muhofaza qiluvçi organlar bilan faol hamkorlik javobgarlikni yengillatişi, hatto bola butunlay javobgarlikdan ozod bölişi ham mumkin. Bunday holatda bolaning şaxsi töliq himoyaga olinadi: uning şaxsiy ma’lumotlari sir saqlanadi, sud majlislarida iştiroki kamaytiriladi, alohida qöriqlanadi. Jinoyat kodeksi 276-moddasining birinçi qismida nazarda tutilgan qilmişlarni sodir etgan şaxs öz ixtiyori bilan aybini böyniga oliş töğrisida hokimiyat organlariga arz qilsa va giyohvand vositalari, ularning analoglari yoki psixotrop moddalarni topşirsa, jazodan ozod qilinadi.
Jinoyat kodeksining 276-moddasiga köra, giyohvand vositalari, ularning analoglari, psixotrop moddalarini ötkaziş maqsadini közlamay, ularni qonunga xilof ravişda tayyorlaş, saqlaş, egallaş, taşiş yoki jönatganlik uçun BHMning 50 barobarigaça jarima yoki 360 soatgaça majburiy jamoat işlari yoki 3 yilgaça axloq tuzatiş işlari yoxud 1 yildan 3 yilgaça ozodlikni çeklaş yoki 3 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş jazosi qöllaniladi. Öşa qilmişlar köp miqdorda, ilgari giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravişda muomala qilişdan iborat jinoyatni sodir etgan şaxs tomonidan amalga oşirilgan bölsa, 3 yildan 5 yilgaça ozodlikni çeklaş yoxud 3 yildan 5 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Aynan voyaga yetmagan şaxslarni giyohvand vositalarini iste’mol qilişga jalb qilgan şaxslar uçun Jinoyat kodeksining 274-moddasida jinoiy javobgarlik belgilangan. Giyohvand vositalari, ularning analoglari, psixotrop yoki şaxsning aql-idrokiga ta’sir etuvçi boşqa moddalarni har qanday şaklda iste’mol qilişga jalb etiş — 3 yilgaça axloq tuzatiş işlari yoki 1 yildan 3 yilgaça ozodlikni çeklaş yoki 3 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Qonunçilikka köra, bunday moddalarni tarqatiş, taşiş, sotiş uçun 16 yoşdan jazo belgilangan. Uşbu qilmişni sodir etgan bola 1 yildan 3 yilgaça ozodlikni çeklaş yoki 3 yilgaça ozodlikdan mahrum qilinişi mumkin.
Jamoat joyida narkotik moddalar ta’siri ostida böliş uçun javobgarlik belgilanmagan. Agar şunday holat aniqlansa, öşa şaxs majburiy davolanişga yuborilib, reabilitatsiya işlari olib boriladi. Agar bola 16 yoşga tölmagan bölsa, farzand tarbiyasiga mas’uliyatsizlik uçun ota-ona ma’muriy javobgarlikka tortiladi.
Diyoraxon Nabijonova suhbatlaşdi
Operator va montaj ustasi: Şerzod Egamberdiyev
