Eron prezidentining halokati: birlamchi mulohazalar

1979-89 yillar davomida davlat rahbari – oliy imom oyatulloh Ruhulloh Humayniy edi. 1989 yildan buyon davlat rahbari – Ali Xominaiy. O‘zbekiston davlatchiligi misolida aytadigan bo‘lsak, Erondagi prezidentlar – bizdagi bosh vazir maqomiga yaqin keladi. Ya’ni Eronda xavfsizlik, tashqi ishlar, ichki siyosatdagi eng muhim yo‘nalishlarning barchasini davlat rahbari – Imom Xominaiy belgilab beradi, prezident esa ijrochi shaxs hisoblanadi. Oliy qarorlarni imom Xominaiy qabul qiladi, prezident ularning ijrosini ta’minlaydi va imomga, diniy kengashga va parlamentga hisobot beradi.

Qolaversa, Ibrohim Raisiy – konservator siyosatchi edi. U bilan Imom Xominaiy hamda Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi o‘rtasida tirashuvlar, to‘qnashuvlar kuzatilmagan edi.

Shundan kelib chiqib, Eronda prezidentning o‘limi – davlat siyosatini tubdan o‘zgartirmaydi. Tashqi kuchlar yaxshi biladiki, Eron prezidentining o‘limi – Eronning tashqi siyosati o‘zgarishiga olib kelmaydi. Misol uchun, Eron prezidentining o‘limi ba’zi maqsadlarga erishish imkonini berganda ham, bu ishni qilgan davlatlar – agarki shunday davlatlar bo‘lsa, tarixiy mas’uliyatdan va yomon tamg‘adan qochib qutula olmaydi.

Tabiiyki, Eron prezidenti va boshqa qudratli shaxslarning o‘limi sababli, juda kuchli tekshiruv komissiyasi tuziladi. Bu komissiya – xalqaro kuzatuv ostida bo‘ladi. Va komissiya, bir tomondan juda malakali bo‘ladi, ikkinchi tomondan bor haqiqatlarni yashira olmaydi. Demak, aslida nima bo‘lgani yaqin oylar ichida ma’lum bo‘ladi. Agar ichki yoki tashqi kuchlar aralashgan bo‘lsa, bu ma’lum bo‘lmasdan qolmaydi.

Demak, asosiy versiya shundan iboratki, Eron prezidentining o‘limi – Eron davlat siyosati o‘zgarishiga olib kelmaydi. Davlatni oliy rahbar – Imom Xominaiy boshqaradi. Shu sabab, Eron prezidentining o‘limi, juda katta ehtimol bilan, baxtsiz hodisa bo‘lishi kerak.

Siyosat – juda murakkab soha. Bunday hodisalar uyushtirilgan bo‘lishi ehtimolini to‘liq istisno qilib bo‘lmaydi. Va agarki kimdir bunday ishga qo‘l urgan bo‘lsa, ular o‘z izlarini juda chuqur yashirishga harakat qiladi. Lekin, yuqorida aytilganidek, Eron prezidentining o‘limi ichki siyosatda ham, tashqi munosabatlarda ham biror muammoga yechim bermaydi, aksincha, noaniqliklarni oshiradi.

Eron Islom Respublikasi – O‘zbekistonning muhim qo‘shnilaridan biri. Ikki davlat o‘rtasida geografik nuqtayi nazardan faqat Turkmaniston bor. Tarixan, O‘zbekiston va Eron halqlari bir madaniy makonning tarkibiy qismlari bo‘lgan. Keyingi yillarda O‘zbekiston va Eron aloqalari juda ijobiy dinamika holatiga kirib kelgan edi. Eronning keyingi prezidenti ham xuddi Ibrohim Raisiy kabi ikki davlat aloqalarini ijobiy shaklda davom ettirishiga umid qilib qolamiz.

Kamoliddin Rabbimov,
siyosatshunos