Poytaxtda uy qurilishi ko‘paydi, infratuzilma talab darajasidami? – mutaxassis vaziyatga izoh berdi

Toshkentda qurilish sur’ati oshar ekan, asosiy masala endi “qancha bino qurildi?” emas, “qanday shahar muhiti yaratilmoqda?” degan savolga borib taqalmoqda. Shaharni “eniga” yoyib borish infratuzilma, transport va ijtimoiy xizmatlar yuklamasini keskin oshirayotgan bir paytda, mutaxassislar ilgari surayotgan eng maqbul yechim mavjud hududlar doirasida “bo‘yiga” o‘sish, ya’ni ixcham va funksional rivojlanish modeliga o‘tishdir.

Buning uchun qurilishlar parcha-parcha emas, yagona konsepsiya asosida kompleks tarzda rejalashtirilishi, yirik loyihalar esa bosqichma-bosqich xususiy sarmoya jalb etgan holda amalga oshirilishi lozim. Davlat esa moliyalovchi emas, balki shaffof qoidalarni belgilovchi va sifatni qat’iy nazorat qiluvchi regulyator sifatida ishtirok etishi kerak.

Kompleks yondashuvning ustunligi: natija tez, sifat barqaror, infratuzilma muvozanatli

Yaxlit qurilish va obodonlashtirish loyihalari shahar boshqaruvi nuqtai nazaridan eng to‘g‘ri va samarali yondashuv hisoblanadi. Chunki bunday loyihalar doirasida:

— turar joy binolari qurilishi transport yechimlari bilan bir vaqtda rejalashtiriladi;

— maktab, bog‘cha, poliklinika, sport va madaniyat obektlari oldindan loyihalanadi;

— muhandislik tarmoqlari (suv, kanalizatsiya, elektr, issiqlik) yuklama hisob-kitobi bilan moslashtiriladi;

— yashil hududlar, sayr maydonlari va jamoat makonlari qurilishning ajralmas qismi sifatida belgilanadi.

Natijada shahar nafaqat “uy-joy fondi” bo‘yicha, balki yashash sifati, qulaylik va xavfsizlik jihatidan ham tizimli ravishda yuksaladi. Eng muhimi, kompleks yondashuv shahar infratuzilmasiga tushadigan ortiqcha bosimning oldini oladi va rivojlanishning boshqariladigan modelini yaratadi.

Kompleks qurilishni asosiy belgilab beruvchi tayanch hujjat bu master-plan va bosh plan hisoblanadi. Ushbu hujjatlar mukammal ishlab chiqilishi va ularga qat’iy rioya qilinishi yuqoridagi masalalarning kompleks yechimi bo‘lib xizmat qiladi.

Xorij tajribasi: rivojlangan shaharlar kompleks qurilishga tayanadi

Dunyo amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, yirik shaharlarda barqaror rivojlanishning asosiy mexanizmi aynan kompleks rejalashtirish va aralash funksiyali hududlarni shakllantirishdir.

Singapur tajribasida yangi turar joy massivlari faqat uylar bilan emas, ijtimoiy xizmatlar, jamoat transporti, yashil hududlar va servislar bilan birgalikda “tayyor shahar bo‘lagi” sifatida barpo etiladi. Bu yondashuv infratuzilmaning uzluksiz ishlashini ta’minlaydi va aholining kundalik ehtiyojlarini hududning o‘zida qondirishga xizmat qiladi.

Hongkong va bir qator yirik Osiyo megapolislarida shahar rivojlanishi “transportga tayangan rejalashtirish” tamoyiliga asoslangan: ommaviy transport yo‘laklari atrofida zich, xizmatlarga boy va iqtisodiy faolligi yuqori hududlar shakllantiriladi. Bu esa tirbandlikni kamaytiradi, logistika xarajatlarini pasaytiradi va shahar harakatini tartibli qiladi.

Xususiy investorlarning ishtiroki

Toshkentda yirik qurilishlarni barqaror rivojlanish omiliga aylantirish uchun xususiy investorlar ishtirokini faqat turar joy qurilishi bilan cheklab qo‘yish to‘g‘ri emas. Aksincha, shahar amaliyotida “kompleks loyiha” standarti qat’iy qoida bo‘lishi kerak: investor faqat bino emas, shu hududning to‘liq yashash muhitini yo‘l-transport yechimlari, muhandislik infratuzilmasi (suv, kanalizatsiya, elektr, issiqlik), jamoat transporti bekatlari, piyodalar yo‘laklari, yashil hududlar, shuningdek, maktab, bog‘cha va poliklinika kabi ijtimoiy obektlarni ham bir paketda barpo etishi lozim.

Mazkur “bir paket” yondashuvining sifat mezonlari oldindan belgilanmasa, kompleks qurilish tushunchasi qog‘ozda qolib ketishi mumkin. Shu sabab kompleks qurilish loyihalarida shaharsozlik standartlari qat’iy bajarilishi shart. Xususan, har bir yirik loyiha doirasida hududning kamida 25 foizi ko‘kalamzor bo‘lishi talab etiladi. Ushbu yondashuv prezidentning “Yashil makon” tashabbusi doirasidagi me’yorlar hamda shahar bo‘yicha tasdiqlangan bosh reja talablari bilan uyg‘un bo‘lib, yangi qurilishlar hisobiga yashil hududlar qisqarib ketishining oldini oladi.

Bundan tashqari, maktab va bog‘chalar maxsus ajratilgan uchastkalarda, aholiga transport yo‘llarini kesib o‘tmasdan piyoda yetib borish mumkin bo‘lgan masofada joylashtirilishi kerak. Quvvat demografik hisob-kitoblarga tayangan holda belgilanadi: umumiy me’yor bo‘yicha har 1 000 aholiga 180 o‘rin ko‘zda tutiladi. Yer ajratish talablari ham aniq: bolalar muassasalari uchun har bir bola hisobiga 35-40 kv.m, maktablar uchun esa o‘quvchilar sonidan kelib chiqib 21-50 kv.m maydon ajratiladi.

Eng muhim tamoyil shuki, ijtimoiy infratuzilma va yashil zonalar uy-joy qurilishidan keyin “qo‘shiladigan” boshidan uy-joy bilan bir paketda rejalashtirilishi lozim. Aynan shu yondashuv yashil maydonlarni kengaytirish, eski va yangi tumanlarda turmush sifatini bir maromda yaxshilash hamda hududlar o‘rtasidagi tafovutni kamaytirishga xizmat qiladi.

Bunday yondashuv shaharga ikki tomonlama foyda beradi. Birinchidan, yangi turar joy massivlari infratuzilmaga “osilib qolmaydi”, ya’ni tarmoqlar zo‘riqib, maktab va poliklinikalar yetishmay qoladigan holatlarning oldi olinadi. Ikkinchidan, loyihaning o‘zi iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan “to‘liq sikl”ga ega bo‘ladi: hududda xizmatlar shakllanadi, transport oqimi boshqariladi, odamlar kundalik ehtiyojlarini uzoqqa bormasdan qondira oladi. Xususiy sarmoyani jalb etish va loyihalarni bosqichma-bosqich amalga oshirish liberal iqtisodiyot sharoitida eng maqbul model hisoblanadi.

Tizimdagi ruxsat va nazorat tizimini yanada kuchaytirish kerak emas. Chunki hozirgi normativlarda qurilishni topshirish jarayoni keragidan ortiq kuchli, lekin reglamentlarda noaniqlar bor, ya’ni «o‘yin qoidalari» mavhum. Aksincha, xar bir ishtirokchi uchun tushunarli, shaffof, aniq mezonlar bilan belgilangan optimal va qulay tizim shakllanishi lozim.

Bunda davlatning asosiy vazifasi:

— shaffof shaharsozlik qoidalarini belgilash;

— sifat, xavfsizlik va ekologik talablarni qat’iy ta’minlash;

— investorlar uchun barqaror, oldindan tushunarli tartiblarni yaratishdan iborat bo‘ladi.

Bunga “Toshkent City” kabi yirik loyihalar misol bo‘la oladi: xususiy sarmoya ishtirokidagi qurilishlar to‘g‘ri me’yorlar bilan olib borilsa, shahar infratuzilmasini “og‘irlashtirmaydi”, aksincha, xizmatlar sifatini oshirish va hududni zamonaviylashtirish uchun resurs yaratadi.

Aziz Qasimov

O‘zbekiston yosh arxitektorlari uyushmasi vakili,

“Parallel architecs” arxitektura byurosi asoschisi