“Armiya himoyasidagi” pedagoglar va kichik biznes uchun soliq islohoti - hafta dayjesti

5 kunlik dam olish bilan o‘tgan haftaning O‘zbekiston hayotiga oid ayrim mavzulari – Kun.uz dayjestida.

O‘quvchi va o‘qituvchi janjali: faqat bir tomon jazo oldi

Maktablarda so‘nggi qo‘ng‘iroq chalingan hafta qiziq bir voqea bilan yodda qoldi. Toshkentdagi maktabda 9-sinf o‘quvchisi va o‘qituvchi o‘rtasida yuzaga kelgan janjal – nafaqat jamiyatda, balki eng yuqori rasmiy doiralarda ham pedagoglarning obro‘si haqidagi muhokamalarni keltirib chiqardi va yakunda davlat to‘liqligicha o‘qituvchi tomonda ekanini e’lon qildi.

Voqea Mirzo Ulug‘bek tumanidagi 275-maktabda ro‘y bergan. Kamera yozuvlariga qaraganda, sinfdagi ikki yigit darsga xalal berib, bir-biriga suv sepa boshlagan. O‘qituvchi ularni xonadan tashqariga chiqarmoqchi bo‘lganida, o‘quvchilardan biri “qo‘lingni ol” deya sensiragan, erkak muallim bu gapni ko‘tarolmay, bolaga shapaloq tortib yuborgan. O‘quvchi ham bunga javoban ustoziga qo‘l ko‘targan va ikki o‘rtada mushtlashuv boshlanib ketgan.

Rasmiy reportajdan ma’lum bo‘lishicha, bu ikki yigitchaning xulqi avvaldan yaxshi bo‘lmagan, ular ishtirokida bir necha marta janjallar ro‘y bergan va ota-onalari maktabga chaqirtirilgan. Xususan, oxirgi voqeadan ikki hafta oldin ulardan biri ayol o‘qituvchini ham sensirab, hatto so‘kkan. “20 yillik stajimda hali biron marta bironta o‘quvchi so‘kib haqorat qilmagan”, deydi voqeani ko‘zda yosh bilan so‘zlab bergan muallima.

Bolalarning ustoziga hurmatsizlik qilishi birinchi marta emasligi, voqea videosi internetda keng tarqalib ketgani kabi omillardan kelib chiqib, rasmiy doiralar: “O‘rtada butun mamlakatdagi pedagoglarning mavqeyi turibdi” degan to‘xtamga keldi va o‘qituvchini aybsiz deb e’lon qildi. Toshkent shahar IIBB boshlig‘i Ravshan Sultonxo‘jayev maktabda o‘tgan yig‘ilishda pedagogga nisbatan ochilgan jinoyat ishi tugatilganini ma’lum qilarkan, maktab jamoasi bu qarorni olqishlar bilan qabul qildi.

“Har bitta o‘qituvchiga nisbatan ko‘tarilgan qo‘l, haqorat javobsiz qolmaydi. Farzandning tarbiyasiga bevosita ota-ona javobgar. Ustoz Zokir Omonovga nisbatan qo‘zg‘atilgan jinoyat ishi batamom tugatildi”, – degan Sultonxo‘jayev.

Ichki ishlar vazirining birinchi o‘rinbosari Rustam Jo‘rayev yig‘ilishdagi nutqida respublikadagi barcha o‘qituvchilarga murojaat qildi:

“Butun respublikaning o‘qituvchilari eshitishi kerak: sizlar muhtaram prezidentimiz, administratsiya rahbariyati himoyasidasizlar. Butun O‘zbekistonning o‘qituvchilari, ota-onalar, o‘quvchilar bilishi kerak bu narsani! Sizlarning orqalaringizda armiya bor, pogonlilar bor, generallar bor!”

Jinoyat ishi tugatilganini izohlovchi rasmiy xabarda “muallim dars jarayonini va o‘z kasbiy sha’nini qonuniy doirada himoya qilgani” aytiladi. Intizomni buzgan o‘quvchilarning ota-onalari esa ma’muriy javobgarlikka tortilgan.

Davlat bunday pozitsiya bildirish orqali pedagoglarning yosh avlod oldidagi avtoriteti haqida qayg‘urgani, hozirgi davrimizning erka bolalari va ayrim ota-onalar qarshisida o‘qituvchini namoyishkorona himoya qilgani – jamiyatning katta qismi tomonidan iliq qabul qilindi. Lekin bu o‘rinda vaziyatga berilgan rasmiy baho bahsli ekanini aytmaslik – noxolislik bo‘lur edi.

Tergov xulosasi qanaqaligidan qat’i nazar, fakt faktligicha qoladi: bu voqeada birinchi bo‘lib o‘quvchi emas, o‘qituvchi qo‘l ko‘targan, tan jarohati olgan bolani shifoxonaga olib borishga to‘g‘ri kelgan. Voyaga yetmagan shaxsga shapaloq tortish va u bilan yoqalashib ketish – na huquqiy, na pedagogik mezonlarga mos keladi. Shu bois rasmiy izohdagi “kasbiy sha’nini qonuniy doirada himoya qilgan” degan jumlaning “qonuniy doirada” degan qismiga qo‘shilib bo‘lmaydi. Qonuniy doirada fikrlasak, tarbiyasi og‘ir bolalarga nisbatan eng yumshoq ta’sir choralaridan boshlab, to tarbiya koloniyasiga joylashtirishgacha bo‘lgan tizimli choralar bosqichma-bosqich ishlashi kerak.

O‘qituvchilarning mavqeyiga kelsak, ularning ijtimoiy statusi shak-shubhasiz ko‘tarilishi lozim. Lekin xulqi yomon yoki qoni qaynoq o‘smir yigitchalar bilan to‘qnashuvlarda ustozning tarafini olish bilangina, bunga erishib bo‘lmaydi. Oxirgi yillarda pedagoglar obro‘sini oshirish, erkak o‘qituvchilarni maktablarga qaytarish uchun bir qator choralar ko‘rilganiga qaramay, amalda o‘qituvchilik haligacha eng kam maosh to‘lanadigan kasblar qatorida qolyapti. Yoki bo‘lmasa, maktab ta’miriga budjetdan yetarlicha pul ajratilmasligi oqibatida, ko‘p hollarda ustozlar hamon ota-onalardan pul yig‘ib yurishga majbur.

Qolaversa, o‘qituvchi sha’nini oyoqosti qilayotgan mansabdorlar ham tez-tez uchrab turibdi va ularning hammasiga ham jazo muqarrar bo‘layotgani yo‘q. Oxirgi misollardan biri – Jarqo‘rg‘on tumani hokimi o‘rinbosari Anvar Rajabov, u fevral oyida o‘qituvchilardan noqonuniy pul yig‘gan, bu qilmishi oshkor bo‘lib qolganidan keyin ishdan olingan edi. Lekin ko‘p o‘tmay, endi hokim darajasidagi amaldor o‘qituvchilar sha’nini oyoqosti qildi, lekin unga biror bir jazo bo‘lgani yo‘q. Yodingizda bo‘lsa, mart oyida Karmana tumani hokimi Shohrux Boltayev bitta maktab o‘qituvchilarini avtobusga chiqarib, hokimlikka olib borgan va u yerda jazo tariqasida salkam 1 soat tik oyoqda turg‘izib qo‘ygan edi. Bunday kamsitish uchun hokimga nisbatan javobgarlik masalasi ko‘rilganmi-yo‘qmi, shu paytgacha ma’lum emas.

Kichik biznesga keng ko‘lamli soliq erkinliklari e’lon qilindi

Hayit arafasida, aksariyat tadbirkorlar uchun yoqimli yangiliklar e’lon qilindi. Gap – soliq siyosatidagi muhim burilish haqida ketyapti. Prezident farmoniga ko‘ra, 1 iyundan e’tiboran umumiy soliq rejimiga o‘tish chegarasi 1 mlrd so‘mdan qariyb 5 mlrd so‘mgacha oshiriladi. Xuddi shu sanadan e’tiboran savdo va xizmat ko‘rsatish sohasidagi tadbirkorlar uchun 6 foizlik QQSni nazarda tutuvchi yangi tartib kuchga kiradi.

Bu yangiliklarni soliq siyosatidagi katta burilish, deya ta’riflaganimiz bejiz emas. 2018-2019 yillardagi qizg‘in muhokamalardan keyin qabul qilingan yangi Soliq kodeksi, o‘z mohiyatiga ko‘ra, vaqt o‘tishi bilan borgan sari ko‘proq korxonalarni umumiy soliq rejimi bilan qamrab olishni, bu orqali qo‘shilgan qiymat zanjiriga asoslangan shaffof iqtisodiyot qurishni ko‘zda tutar edi. Shuning uchun ham aylanmadan olinadigan soliq rejimidan QQS va foyda solig‘i to‘lovchisiga o‘tishdagi 1 mlrd so‘mlik chegarani oshirish avvalboshdan reja qilinmagandi. Amalda esa, QQS bilan bog‘liq muammolar girdobi – 1 mlrd so‘mlik aylanmaga borib qolishni kichik biznesning eng katta qo‘rquviga aylantirib qo‘ydi. Yillar davomida to‘planib borgan inflatsiya sababli, 2024-2025 yillarga kelib bu qo‘rquv ro‘yobidan qochib qutulishning iloji bo‘lmay qoldi. Natijada hukumat rasmiylari bilan muloqotlarda kichik biznes so‘raydigan eng asosiy narsa – chegarani oshirish bo‘lib qolgandi.

QQSga o‘tish chegarasi aniq summada belgilanmasdan, bazaviy hisoblash miqdoriga bog‘lab qo‘yilgani – o‘yin qoidasining jiddiy o‘zgarishini anglatadi. Bu, bir tomondan, byurokratiya va buxgalteriyadan qochadigan kichik biznes uchun – o‘zi o‘rgangan, ortiqcha dahmazalarsiz, eng oson soliq rejimida qolish va erkin nafas olish imkoniyatini kengaytiradi; 5 mlrd so‘mgacha bo‘lgan aylanmalarning rasmiylashishi hisobiga, iqtisodiyot oqarishi uchun sharoitni yaxshilaydi. Ikkinchi tomondan esa, o‘sish va kengayish yo‘lidagi tadbirkorlar uchun biznesni bo‘laklarga bo‘lishga rag‘bat paydo bo‘ladi.

Farmonda ikki xil soliq rejimi o‘rtasidagi ulkan tafovutni kamaytiruvchi muhim mexanizm ham qo‘zda tutilgan. Unga ko‘ra, 1 iyundan boshlab savdo va xizmat ko‘rsatish sohasi, xususan umumiy ovqatlanish tarmog‘i uchun QQS bo‘yicha soddalashtirilgan tartib kuchga kiradi. Bu tartib doirasida tadbirkor aylanmaga nisbatan 6 foiz QQS to‘laydi, foyda solig‘idan ozod bo‘ladi, soliq hisoboti topshirmaydi. Sanab o‘tilgan yengilliklar evaziga, bu rejimdagi tadbirkor QQSning salbiy farq summasini qaytarib ololmaydi. Boshqacha aytganda, bu soliq rejimini aylanmadan olinadigan hozirgi 4 foizlik soliqning 6 foizlik shakli deyish mumkin. Tadbirkorlar uchun buning plyuslari ko‘p, lekin masalaning yuqorida aytib o‘tganimiz makroiqtisodiy jihatini bu yerda ham ko‘rish mumkin: QQS bo‘yicha soddalashtirilgan tartib yirik korxonalar uchun amal qilmaydi, bu esa o‘rta hajmdagi korxonaning yiriklashish yo‘lida teskari rag‘batni yaratib qo‘yishi mumkin.

Umuman olganda, yangi qoidalar garchi nazariy jihatdan ideal bo‘lmasa ham, soliq masalasida juda ko‘p tadbirkorlar duch kelib turgan muammolarga real yechim berishi shubhasiz.

Farmondagi boshqa yangiliklar ham ancha zalvorli. Xususan, biznes uchun rosa boshog‘riq bo‘lgan QQS to‘lovchisi guvohnomasini to‘xtatib qo‘yish tartibi bekor qilindi. Har qanday importyor majburiy tartibda QQS to‘lovchisiga aylanib qolishi haqidagi qoida ham chiqarib tashlanyapti, ya’ni hatto o‘zini o‘zi band qilgan shaxs sifatida ham rasmiy import bilan shug‘ullanishga yo‘l ochilishi kutilyapti.

1 iyuldan boshlab bankdagi hisobi muzlatib qo‘yilgan tadbirkor soliq organiga tushuntirish yoki tuzatish taqdim etgan taqdirda, uning bank hisobi avtomatik blokdan chiqarilishi kerak. 1 oktyabrdan boshlab esa, soliq xavfi darajasi past holatlarda QQSning manfiy farqi inson omilisiz, avtomatik tarzda qaytarib berilishi nazarda tutilyapti.

Shuningdek, soliqdan qochish gumoni 100 mln so‘mdan kam bo‘lgan holatlarda sayyor soliq tekshiruviga ruxsat berilmaydi. Ya’ni 10 mln, 50 mln yoki hatto 90 mln so‘m soliq yashirilyapti degan gumon bo‘lganda ham, soliq xodimlari kichik biznes egasining do‘koniga yoki omboriga borib tekshiruv o‘tkazilishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Soliq xavfi summasi 500 mln so‘mdan kam bo‘lsa, soliq auditi o‘tkazishga ham ruxsat berilmasligi belgilab qo‘yildi. Soliq tekshiruvlariga oid bunday cheklov 2028 yil 1 yanvargacha amal qiladi.

Bu hafta yana nimalar ro‘y berdi?

Ko‘mir narxini davlat tomonidan belgilash amaliyoti bekor qilinadigan bo‘ldi. Bu haqdagi takliflar seshanba kungi yig‘ilishda davlat rahbari tomonidan ma’qullandi. Unga ko‘ra, 2026 yil 1 iyundan boshlab ko‘mir ijtimoiy tovarlar ro‘yxatidan chiqariladi va uning narxi birjada, talab va taklifga qarab shakllanadi. Bozor mexanizmlariga o‘tishda ehtiyojmand aholini qo‘llab-quvvatlash maqsadida ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalar mycoal.uz portali orqali ko‘mir sotib olganda, joriy yilda 600 ming so‘mgacha bir martalik moddiy yordam ajratiladi. Shuningdek, import ko‘mir sifati bo‘yicha talablar oshirilib, yangi standartlarga mos kelmaydigan import ko‘mirga taqiq qo‘yilishi kutilmoqda.

Oliy attestatsiya komissiyasini 10 yildan ko‘proq boshqargan Ahmadbek Yusupov lavozimidan olindi. U ilmiy kadrlar malakasini tasdiqlash sohasiga uzoq 2015 yil noyabr oyidan beri rahbarlik qilib kelayotgan edi. Avvalroq Fanlar akademiyasi prezidenti Shavkat Ayupov ilmiy ishlarda plagiat ko‘payib ketgani, O‘zbekiston “qaroqchi” ilmiy jurnallardagi maqolalar soni yetakchiga aylanib qolganini aytib, OAK faoliyatini tanqid qilgan, komissiya esa unga raddiya bergan edi. Yusupovning iste’fosi – Ayupov va boshqa mas’ullarning davlat rahbari huzuridagi taqdimotidan keyin ro‘y berdi. 26 may kuni imzolangan prezident farmoni bilan ko‘ra, OAK Fanlar akademiyasi tizimiga o‘tkazildi va 2027 yil 1 yanvardan boshlab ilmiy daraja berishdagi qator talablar bekor qilinadigan bo‘ldi. Komissiyaning yangi raisi hozircha ma’lum emas.

Toshkent–Samarqand pulli avtomobil yo‘li qurilishi iyul oyida boshlanadi. Bu haqda transport vaziri Ilhom Mahkamov davlat rahbari huzuridagi taqdimotdan keyin ma’lum qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, poytaxtni Samarqand bilan bog‘lovchi pulli trassa qurish bo‘yicha tenderda Xitoy kompaniyasi g‘olib deb topilgan. 282 kilometrlik loyiha qiymati 2 mlrd 185 mln dollarga baholanyapti. Asosiy moliyalashtirish manbasi Xitoy banklari bo‘lishi kutilmoqda. Shavkat Mirziyoyevning topshirig‘iga ko‘ra, loyiha hujjatlarini ekspertizadan o‘tkazish va qurilish ustidan sifat nazoratini olib borish uchun xalqaro kompaniya jalb etilishi ko‘zda tutilmoqda.

Toshkent bilan bog‘liq yana ikkita pulli yo‘l loyihasi ilgari surildi. Poytaxt hokimligi xabariga ko‘ra, shahar atrofida qariyb 100 kilometrlik pulli halqa avtomobil yo‘lini qurish masalasi ko‘rib chiqilyapti. Bu taklif hokim Umrzoqovning Xitoyga tashrifi davomida muhokama qilingan. Halqa yo‘lidan tashqari, yangi xalqaro aeroportni shahar markazi bilan bog‘lovchi pulli yo‘l qurilishi varianti ham bor. Bundan tashqari, xitoylik investorlar bilan Toshkent shahridagi drenaj tizimini yaxshilash uchun 400 mln dollarlik kelishuvga erishilgani xabar qilindi. Investorning xarajatlari va foydasi uzoq istiqbolda shahar budjetining yangi daromad manbalari hisobidan qoplab berilishi ko‘zda tutilgan.

Ertaga, 1 iyundan e’tiboran gaz va elektr energiyasi tariflari oshadi. Avvalgi yildagi kabi, bu yil ham aholi oldindan to‘lov qilgan holda, ikki oy davomida eski tariflardan foydalanish huquqiga ega. Ya’ni 1 iyungacha gaz va svet uchun ikki oyga yetadigan oldindan to‘lov qilib qo‘ygan iste’molchilar uchun yangi tariflar amalda 1 avgustdan boshlab kuchga kiradi. Hukumat qaroriga ko‘ra, bu tartib bazaviy me’yor doirasida ham, bazaviy me’yordan ortiq iste’mol uchun amal qilishi kerak. Yuridik shaxslar uchun avans to‘lov evaziga eski tariflardan foydalanish muddati 1 oyni tashkil etadi. Ma’lumot o‘rnida, Jahon meteorologiya tashkiloti 28 may kuni e’lon qilgan prognozga ko‘ra, 2027 yil – kuzatuvlar tarixidagi eng issiq yil bo‘lishi mumkin.

Muallif – Komron Chegaboyev
Boshlovchi – Bobur Akmalov
Tasvir ustasi – Shohruz Abdurayimov
Surdotarjimon – E’zoza Ahmedova