“Qora qit’a”ni qutqarmoqchi bo‘lgan Rayan - afrikaliklar uchun quduq qazib bergan 6 yoshli bola

2003 yilda dunyodagi bolalarga beriladigan World of Children Awards mukofoti kanadalik 11 yoshli Rayan Herlyakka beriladi. Bola bu nufuzli mukofotni bejizga olmagandi. U 6 yoshidan boshlab pul to‘plab Afrikadagi qishloqlarga suv chiqarib berishga hissa qo‘shib kelayotgandi.

Ha, dunyoning qaysidir chekkasida olti yoshli bolalar ota-onasiga arzimagan narsa uchun xarshaxa qilib yurganda Rayan Herlyak o‘zi ishlab topgan pullarni afrikaliklar uchun quduq qazishga bergandi.

Barchasi 1998 yilda Rayan birinchi sinfda tahsil olib yurgan paytida o‘qituvchisining Afrika haqidagi hikoyalarini tinglashdan boshlanadi.

O‘qituvchi ayol bolalarga Afrikada toza ichimlik suvi yetishmasligi, millionlab odamlar loyqa suvlarni ichishga majbur bo‘lishi, ularning bir qismini bolalar tashkil etishi va oqibatda aholi orasida turli kasalliklar kelib chiqishi haqida hikoya qilib beradi.

Ustozining hikoyalari o‘sha paytda 6 yoshda bo‘lgan va toza suvga mo‘l Kanadada yashayotgan Rayan Herlyakka juda qattiq ta’sir qiladi.

O‘shanda u avvaliga hayron qoladi. Oddiy bir jo‘mrakni ochsa suv tushadi-ku, afrikaliklar nega shunday qilmaydi deb o‘ylaydi.

Shunda o‘qituvchisi unga Afrikada suv Kanadada bo‘lgani kabi serob emasligini, qit’aning juda katta hududida ichimlik suvi tanqisligini, shu sababli uylarda jo‘mrak yo‘qligini tushuntiradi.

Shundan so‘ng Rayan afrikaliklarga yordam berishga qaror qiladi. U so‘rab surishtirib, Kanadada tashkil etilgan WaterCan tashkiloti afrikalik bolalar uchun 70 dollar evaziga quduq qazib berishi haqida eshitadi.

Shundan so‘ng Rayan ota-onasi bilan maslahatlashadi. Onasi unga pul yig‘ish uchun ishlash kerakligini aytadi va agar uy ishlarida yordamlashsa bu uchun pul to‘lashini ta’kidlaydi.

Rayan onasiga uy ishlarida yordam beradi. Keyin qo‘shnilarga ham yordam berib pul ishlaydi. Shuningdek, ota-onasi maktabda ishlatish uchun bergan pullarni yig‘a boshlaydi.

Rayan to‘rt oyda 70 dollar pul yig‘adi va WaterCan tashkilotiga aloqaga chiqadi. Tashkilot xodimlari unga 70 dollarga quduq qazib bo‘lmasligini, bu ish uchun kamida 2 ming dollar kerak bo‘lishini aytadi.

Bola tushkunlikka tushmaydi va sabr bilan pul yig‘ishda davom etadi. U qo‘shnilarning yumushlarini bajarib, avvalgidan ham ko‘proq ishlay boshlaydi. Sinfdoshlari pul yig‘ishda yordamlashadi

Nihoyat Rayan bir yil deganda 2 ming dollar yig‘adi va 1999 yil yanvarda pullarni afrikaliklarga quduq qazib berayotgan WaterCan tashkilotiga yuboradi.

Tashkilotdagilar Rayan yuborgan pullar Uganda shimolidagi Angolo nomli qishloqda joylashgan maktabda quduq qazish uchun ishlatilishini ma’lum qilishadi. Ko‘p o‘tmay WaterCan tashkiloti o‘sha maktabda quduq qazib beradi.

2000 yilda WaterCan tashkiloti Rayanni u yig‘gan pullarga qazilgan quduqni ko‘rsatish uchun bolani Ugandaga olib boradi. Rayan Angolo qishlog‘idagi maktabga boradi va u yerda qilingan ishlarni ko‘radi.

Shundan so‘ng Rayan to‘xtab qolmaydi va Afrikada quduq qazdirish uchun pul to‘plashda davom etadi. Bu paytga kelib bolaning bu ishi u yashab kelgan Ontario provinsiyasidagi Kemptvillya shahrida shov-shuv bo‘ladi va odamlar unga pul yubora boshlaydi.

Shu tariqa Rayan ikki yilda 61 ming dollar to‘laydi va Afrikada ko‘plab quduqlar qazilishiga sababchi bo‘ladi.

O‘sha paytda Rayanning ishi haqida xabar topgan Kanada xalqaro rivojlanish agentligi bola yig‘gan har bir dollar yoniga ikki dollardan qo‘shishini ma’lum qiladi.

Ko‘p o‘tmay Rayanning xayrli ishlariga AQSh va boshqa davlatlar OAVlari e’tibor qaratadi, u haqda gazetalarda maqolalar beriladi. Ko‘rsatuvlar suratga olinadi. Hatto Rayanni AQShda mashhur boshlovchi Opra Uinfri olib boradigan shou dasturga taklif etishadi.

2001 yilda Rayan Herlyak Afrikada odamlarga toza ichimlik suvi chiqarib berishda bevosita qatnashish uchun “Rayan quduqlari” (Ryan‘s Well Foundation) deb nomlangan xayriya fondini tashkil etadi.

Rayanning keyingi faoliyati

Rayan o‘rta maktabni bitirgan paytida u tashkil etgan xayriya fondi ancha kengaygan va juda ko‘p joylarida muhtojlarga quduqlar qazib berayotgandi.

Masalan, birgina 2015 yilning o‘zida Ryan‘s Well Foundation Afrikadagi bir qancha davlatlarda 900 ta quduq qazib beradi va 800 mingdan oshiq odamning toza ichimlik suvi bilan ta’minlanishiga hissa qo‘shadi.

Rayan tashkil etgan xayriya fondi avvaliga Afrika davlatlarida quduq qazigan bo‘lsa, keyinroq uning geografiyasi kengayadi va boshqa qit’alarga ham kirib boradi.

Shuningdek, fond qurg‘oqchilik hukm suradigan davlatlarda quduq qazib bergan bo‘lsa, yog‘inlar ko‘p tushadigan davlatlarda yomg‘ir suvlarini yig‘adigan sig‘imlar o‘rnatib beradi.

Jumladan, Hindiston, Karib dengizi havzasidagi Gaiti, Gvatemala kabi davlatlarda shunday qilingan va ularda aholi suvga muhtoj joylarga yomg‘ir suvlarini yig‘adigan sig‘imlar barpo etilgan.

Rayanning xayrli ishlari bir qator taniqli shaxslarning e’tiborini tortadi va ular xayriya fondining faol targ‘ibotchisiga aylanadi.

Masalan, AQShda taniqli boshlovchi Opra Uinfri, Britaniya qiroli Charlz Uchinchi, taniqli Hollivud aktyori Mett Deymon, angliyalik antropolog Jyeyn Gudoll shular jumlasidan.

So‘nggi yillarda Rayanning fondi har yili millionlab dollar yig‘moqda va u bu pullarga dunyoning turli burchaklarida toza ichimlik suvi chiqarish uchun quduq qazimoqda.

Xayriya fondi ma’lumotlariga ko‘ra, birgina 2025 yilda dunyoning 17 ta davlatida 1800 ta quduq qazilgan va natijada 1,6 mln nafar odam toza ichimlik suvidan bahramand bo‘lgan.

Hozirgi paytda Rayanning fondi 12 davlatda hamkorlarga ega. Ular toza ichimlik suviga eng muhtoj bo‘lgan hududlarni aniqlaydi va bu haqda xayriya fondiga ma’lum qiladi.

Fond ular bergan ma’lumotlar asosida quduq qazuvchilarga buyurtma beradi va shu yo‘l bilan odamlar toza suv bilan ta’minlanadi.

2019 yilda Rayan Ryan‘s Well Foundation xayriya fondining ijrochi direktoriga aylanadi va hozirgacha u shu vazifada ishlamoqda.

Shuningdek, u dunyoning turli davlatlarida bo‘lib ma’ruzalar o‘qiydi, o‘z tajribalari bilan o‘rtoqlashadi. Ichimlik suvi muammo bo‘lgan hududlarda masalani qanday oson va tez yechish bo‘yicha o‘z maslahatlarini beradi.

Rayanning mukofotlari

Yuqorida aytib o‘tdik, Rayan ilk nufuzli mukofoti – World of Children Awards mukofotini 2003 yilda 11 yoshda ekanida oladi.

2004 yilda u AQSh taniqli huquqshunosi Pol Xarris nomidagi stipendiyaga sazovor bo‘ladi. 2010 yilda Rayan My Hero Projekt loyihasi sovrini bilan taqdirlanadi.

Shuningdek, unga Ontario provinsiyasining oliy mukofoti Ontario ordeni, Kanadaning “Xizmatlari uchun” medali, Britaniyaning “Gersog Edinburgskiy oltin mukofoti, xalqaro “Volf” mukofoti, JARning Nelson Mandela nomidagi mukofotlari beriladi.

Rayanning faoliyati haqida bir nechta hujjatli film suratga olingan, ko‘plab ko‘rsatuvlar tayyorlangan.

Rayan hech qachon xayriya fondi ofisida o‘tirmaydi. U doimo ishlar qanday ketayotganini bilish maqsadida turli davlatlarda aylanib yuradi. Rayanni hali u davlatda, hali bu davlatda suvga muhtoj odamlar va maktab o‘quvchilari qurshovida ko‘rish mumkin.

Rayan Herlyak hozir 33 yoshda va o‘z xayriya fondi bilan dunyo bo‘ylab quduqlar qazishda va yomg‘ir suvlarini to‘plash uchun sig‘imlar tayyorlab berishda davom etmoqda.