Eronning yana bir “kuzir”i - Afrika va Osiyoni ajratib turgan Bob al-Mandab bo‘g‘ozi haqida

Joriy yil fevral oxirida AQSh va Isroil Eronga raketa zarbalari bera boshladi. Forslar ham bunga javoban Arab ko‘rfazi davlatlarida joylashgan AQSh harbiy bazalariga, infratuzilma obektlariga raketa va dronlar yo‘llay boshladi. Bu orada Eron Ho‘rmuz bo‘g‘ozini yopib oldi va bir necha marta Qizil dengizda joylashgan Bob al-Mandab bo‘g‘ozini ham to‘sish bilan tahdid qildi. Xo‘sh, Eron uni qanday to‘sib qo‘yishi mumkin?

May oyi oxirlari va iyun oyi boshlarida jahon OAVlarida AQSh va Eron kelishuvga yaqin ekani haqida xabarlar tarqaldi. Bu kelishuv imzolanmadi.

Aksincha, Isroilning Livanga hujumi tufayli Eron AQSh bilan hech qanday kelishuv imzolamasligini, Ho‘rmuz bilan birga Bob al-Mandab bo‘g‘ozini ham yopib olishini aytib chiqdi.

Eronning Ho‘rmuzni yopib olgani mantiqan to‘g‘ri, bu bo‘g‘oz Eron bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri chegaradosh. Biroq Erondan ancha uzoqda bo‘lgan Bob al-Mandab bo‘g‘ozini Eron qanday nazoratiga olishi mumkin? Hozir shu haqda gaplashamiz.

Bob al-Mandab bo‘g‘ozi haqida

Bob al-Mandab bo‘g‘ozi Osiyo va Afrikani ikkiga bo‘lib turgan Qizil dengizning janubiy qismida joylashgan bo‘lib, uning eng tor joyi 30, eng keng joyi 90 kilometrni tashkil etadi.

Bo‘g‘ozning g‘arbiy qismida Afrikaning Eritreya va Jibuti davlatlari, sharqiy qismida Osiyoning Yaman davlati hududi joylashgan.

Bob al-Mandab bo‘g‘ozi Qizil dengiz va Arab dengizidagi Adan ko‘rfazini bog‘lab turadi. Bo‘g‘ozda dengizning eng chuqur joyi 182 metrni tashkil etadi.

Turli ma’lumotlarga ko‘ra, Bob al-Mandab bo‘g‘ozining shakllanganiga 70-130 ming yil bo‘lgan. Ya’ni taxminan 60-70 ming yillar avval Hind okeani sathi hozirgidan 50-80 metr pastroq bo‘lgan. Osiyo va Afrika qit’asi tutashgan hudud ham hozirgidan kattaroq bo‘lgan.

O‘sha paytda bo‘g‘oz zanjirsimon tarzda – bir joyda sayoz suv, bir joyda quruqlik, yana bir joyda chuqurroq bo‘lgan. Uzoq yillardan buyon Arabiston yarimoroli plitasi Afrika plitasidan 2 sm uzoqlashgani hisobidan bo‘g‘oz ham kichik farq bilan kengayib bormoqda.

Bob al-Mandab bo‘g‘ozining sharqiy qismida Yamanga tegishli Mayun deb nomlangan orol bor. Bu orol bilan Yamanning quruqlikdagi qismi o‘rtasidagi kichik bo‘g‘oz Iskandar bo‘g‘ozi deb ataladi.

Bo‘g‘ozning janubiy-g‘arb qismida esa Jibutiga tegishli Sab’a orollari joylashgan.

Bob al-Mandab bo‘g‘ozining jahon savdosidagi roli

Bob al-Mandab bo‘g‘ozining ahamiyati Ho‘rmuz bo‘g‘ozinikidan ancha katta. Ho‘rmuz bo‘g‘ozidan asosan neft tashilsa, Bob al-Mandab bo‘g‘ozidan neft bilan birga boshqa tovarlar ham o‘tadi.

Ya’ni Yaponiya, Xitoy, Hindiston, Arab ko‘rfazi va Janubiy-Sharqiy Osiyo davlatlari hamda Avstraliya Yevropa bilan savdo aloqalarini asosan shu bo‘g‘oz orqali amalga oshiradi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, Bob al-Mandab bo‘g‘ozidan bir sutkada 65-70 ta yuk kemalari o‘tadi. Umumiy hisobda bo‘g‘ozdan bir sutkada 8-10 mln barrel neft olib o‘tiladi. Bu jahon bo‘ylab tashilayotgan neftning 10-12 foizi demakdir.

Bo‘g‘ozdan xalqaro savdo tovarlarining 12 foizi, tashilayotgan konteynerlarning esa 30 foizi o‘tadi. Shuningdek, Bob al-Mandabdan suyultirilgan gazning asosiy qismi olib o‘tiladi.

2021 yil martda Misrdagi Suvaysh kanaliga Tayvanning Evergreen Marine kompaniyasiga qarashli Ever Given supertankeri tiqilib qoldi.

Kanal vaqtincha yopildi va kemalar Bob al-Mandab bo‘g‘ozidan emas, Afrika janubidan aylanib o‘tishga majbur bo‘ldi. O‘shanda Suvayshning bir haftaga yopilishi jahon iqtisodiyotiga bir necha yuz milliard dollar zarar keltirdi.

Xuddi shuningdek, mabodo Bob al-Mandab bo‘g‘ozi ham qandaydir sabablar bilan yopilsa, jahon iqtisodiyoti qisqa vaqtda yuz milliardlab dollar zarar ko‘radi.

Qaroqchilar muammosi

Uzoq yillar davomida Bob al-Mandab bo‘g‘ozidan o‘tayotgan kemalarni somalilik qaroqchilar talab kelishdi. Somalining sohilbo‘yi hududlarida markaziy hukumat nazoratining sustligi bu yerda o‘rnashib olgan qaroqchilarga qo‘l kelardi.

Qaroqchilar yuk kemalarini egallab ekipajni garovga olar, so‘ng ular doxil bo‘lgan davlatlardan millionlab dollar tovon puli talab qilardi.

Aksariyat hollarda qaroqchilar o‘z maqsadiga yetardi va o‘zlari egallagan kema hamda uning ekipajini ozod qilish evaziga talab qilgan pullarini olishga muvaffaq bo‘lardi.

Keyinchalik bir nechta davlatlar Jibuti bilan kelishib, bu davlatda dengiz qaroqchilariga qarshi kurash markazini tashkil etishdi va bu yerga o‘z harbiy kemalarini yuborishdi.

Ana shu kemalar bo‘g‘ozda patrullik qilib, qaroqchilar hujumiga uchragan kemalarga tezkorlik bilan yordam bera boshladi. Bu xatti-harakatlar tez orada natijasini ko‘rsatdi.

2012 yildan boshlab somalilik qaroqchilarning hujumlariga qisman chek qo‘yildi va yuk kemalari Bob al-Mandabdan bexavotir o‘ta boshladi.

Biroq 2023 yilga kelib vaziyat o‘zgardi. Endi Bob al-Mandab bo‘g‘oziga oddiy kichik qayiqlar va avtomat o‘t ochish quroliga ega bo‘lgan somalilik qaroqchilar emas, Yamandagi xusiylar xavf sola boshladi.

Xusiylar turli o‘lchamdagi kemalar bilan birga, dronlar va raketa qurilmalariga ham ega. Xo‘sh, ularni bunday turdagi qurollar va kemalar bilan kim ta’minlayapti?

Eron qay tarzda Bob al-Mandab bo‘g‘ozini ta’sir doirasiga oldi?

Bir paytlar somalilik qaroqchilar Bob al-Mandabda kemalarning yo‘lini pul uchun to‘sgan bo‘lsa, so‘nggi yillarda bu bo‘g‘oz endi siyosiy vaziyat tufayli yana xavfli hududga aylandi.

Endi bo‘g‘ozdan o‘tayotgan kemalar Yamanning g‘arbiy qismida yashovchi xusiylar hujumlariga duch kelmoqda. Ma’lumki, xusiylar shia yo‘nalishiga tegishli oqim hisoblanadi.

Ular ancha yillardan buyon Yamanda markaziy hokimiyatga bo‘ysunmasdan keladi va o‘zlari yashayotgan hududlarni o‘zlari boshqaradi.

O‘tgan yillar mobaynida Yaman Saudiya yordamida isyonkor xusiylarni bo‘ysundirish uchun bir necha marta harbiy amaliyotlar o‘tkazdi. Biroq ularni jilovlab bo‘lmadi. Negaki, xusiylarning ortida kuchli Eron turibdi.

Bundan bir necha yil avval Isroil va AQSh Eronga raketa zarbalari bera boshlagach forslar xusiylarni qurollantirib, ular yordamida Bob al-Mandab bo‘g‘ozida notinchlik yuzaga keltirdi.

Bugun xusiylar foydalanayotgan dronlar, raketa qurilmalari va boshqa qurollarning barchasi Eron tomonidan yetkazib berilgan.

Qisqa va lo‘nda qilib aytganda Yamanning xusiylar yashaydigan hududlari de fakto Eron nazorati ostida qolmoqda. AQSh va Isroil Eronga raketa zarbalari bergan zahoti xusiylar Isroilga raketa yo‘llash bilan birga Bob al-Mandabdagi kemalarni nishonga ola boshlaydi.

Isroil va AQSh ham bunga javoban har-har zamonda xusiylarning pozitsiyalariga raketa zarbalari bermoqda. Biroq hozircha buning nafi bo‘lmayapti va Bob al-Mandab bo‘g‘ozi xusiylar tufayli notinch bo‘lib turibdi.

Shu o‘rinda yana bir faktni ta’kidlash kerak, xusiylar nafaqat bo‘g‘ozdan o‘tayotgan kemalarni raketa va dronlar bilan nishonga olmoqda. Balki xuddi somalilik qaroqchilarga o‘xshab, yirik yuk kemalarini egallab olib, ular uchun yirik miqdorda pul undirishga ham muvaffaq bo‘lmoqda.

Shuningdek, so‘nggi yillarda bo‘g‘oz qisman xusiylar nazoratiga o‘tgach somalilik qaroqchilar ham faollashib qolishdi va yana kemalarga hujum qila boshlashdi.

2024 yilda ular Mozambikdan BAAga ko‘mir olib kelayotgan Bangladeshning “MV Abdullah” yuk kemasini qo‘lga olishadi. Bir muddat davom etgan muzokaralardan so‘ng kema va undagi 23 nafar ekipaj a’zosi 5 mln dollar evaziga qo‘yib yuboriladi.

Qisqasi, bugun Bob al-Mandab bo‘g‘ozi qisman Eron nazoratida. Agar rasmiy Tehron tomonidan buyruq berilsa Erondan qurol-yarog‘ va boshqa yordam olib turgan xusiylar bo‘g‘ozda notinchlik yuzaga keltira oladi. Bu esa Eronning foydasiga ishlaydi va shu uchun ham so‘nggi paytlarda forslar Ho‘rmo‘z bilan birga Bob al-Mandabni ham to‘sib qo‘yishini aytib po‘pisa qilmoqda.