Tilla taqinchoqlar xaridi – oltinga investitsiya degani emas

Yaqinda yaqin qarindoshlarimdan biri eski tilla taqinchoqlarini sotdi. Oʻtgan yillar davomida jahon bozorida oltin narxi ancha oshgan boʻlsa-da, uning buyumlarini juda arzon narxda qabul qilishdi. Bu esa unga juda alam qildi. Keyin u yangi, zamonaviyroq taqinchoq toʻplamini sotib oldi va buning uchun yana ancha miqdorda qoʻshimcha haq toʻlashiga toʻgʻri keldi. Nega?

Chunki taqinchoq sotib olayotganda biz faqat oltinning oʻzi uchun haq toʻlamaymiz. Uning narxiga quyidagilar ham kiradi:

• zargarning mehnati;
• taqinchoq dizayni;
• qimmatbaho toshlar va bezak elementlari;
• sotuvchining ustamasi;
• baʼzan brend va moda.

Ammo taqinchoqni sotish vaqti kelganda, bularning aksariyatining qiymati yoʻqoladi. Taqinchoqni asosan vazni va probasi boʻyicha baholashadi.

Natijada inson avvaliga taqinchoqni tayyorlash, sotish va boshqa barcha xarajatlarni oʻz ichiga olgan qimmat narxda sotib oladi, keyin uni deyarli lom narxida sotadi va shundan keyin yana yangi taqinchoqni xuddi oʻsha ssenariy asosida xarid qiladi. Bu – investitsiya emas. Bu – yuqori xarajatli tilla isteʼmolidir.

Albatta, ayollarimiz taqinchoqlarni estetik, oilaviy va hissiy qadriyati uchun sotib oladi. Yoki ular toʻy, sovgʻa yoki shaxsiy zavq uchun xarid qilinadi. Ammo iltimos, buni tillaga investitsiya deb atamang.

Endi yaxshi yangilik haqida. Bugun Oʻzbekiston aholisi uchun ancha oqilona muqobil variant mavjud – banklar orqali sotib olish va sotish mumkin boʻlgan 999,9 probali tilla quymalari. Jumladan, Oʻzbekistonda bunday imkoniyatni taqdim etayotgan banklardan biri – Hamkorbank. Ularning narxi jahon bozoridagi tilla qiymati asosida shaffof shakllantiriladi, sotish va qayta sotib olish narxlari esa muntazam eʼlon qilib boriladi. Hamkorbankda ham 999,9 probali oʻlchovli tilla quymalarini xarid qilish mumkin. Bankning rasmiy maʼlumotlariga koʻra, 5, 10, 20, 50 va 100 grammli quymalar taklif etiladi. Hamkorbankdagi tilla quymalari haqida batafsil maʼlumot olish mumkin.

Quyma sotib olganingizda asosan tillaning oʻzi uchun haq toʻlaysiz. Hamkorbankda tilla quymalari turli ogʻirliklarda taklif etiladi, bu esa mablagʻ imkoniyati va jamgʻarish maqsadiga qarab mos variantni tanlash imkonini beradi.

Bu yerda keyinchalik sotish paytida qiymati yoʻqolib ketadigan zargarlik ishi, dizayn yoki moda uchun toʻlov yoʻq. Albatta, sotib olish va bankning qayta sotib olish narxi oʻrtasida farq mavjud, ammo u minimal. Bu – shaffof investitsiya xarajati boʻlib, har safar yangi taqinchoq tayyorlashga ketadigan takroriy yoʻqotish emas.

Tillaning narxi qisqa muddatda sezilarli darajada oʻzgarishi, hatto keskin pasayishi ham mumkin. Shuning uchun uni qisqa muddatda foyda olish vositasi sifatida koʻrish toʻgʻri emas. Ammo uzoq muddatli davrda tilla oʻz qiymatini saqlab qolish va inflyatsiya taʼsiridan boylikni himoya qilishda muhim aktivlardan biri hisoblanadi. Tillaning asosiy vazifasi – boylikni tez koʻpaytirish emas, balki uning xarid qobiliyatini uzoq muddatda saqlab qolishdir.

Tilla yana bir muhim ustunlikka ega – yuqori likvidlik. Yaʼni, zarurat tugʻilganda uni nisbatan qisqa vaqt ichida naqd pulga aylantirish mumkin. Koʻplab boshqa aktivlardan farqli ravishda, tillani sotish uchun oylar yoki yillar kutish talab etilmaydi – uni bir necha kun ichida sotib, mablagʻni qayta tasarruf etish mumkin.

Shu sababli tillaga sarmoya kiritishning maqsadi uning narxi qisqa muddatda qancha oshishini kutish emas. Uning asosiy qiymati – boylikni uzoq muddatda saqlash, inflyatsiyadan himoya qilish va zarurat tugʻilganda pulga tezda aylantirish imkonini taʼminlashdadir.

Asosiy muammo biz qancha tilla sotib olishimizda emas. Muhimi – uni nima maqsadda, qaysi shaklda sotib olishimiz va nima uchun saqlashimizda. Shu nuqtai nazardan, banklarda taqdim etiladigan standart oltin quymalari, jumladan, Hamkorbankdagi 999,9 probali quymalar, tillani jamgʻarishning amaliy shakllaridan biri boʻlishi mumkin.

Hoziroq qilishga arziydigan uchta ish:

Koʻplab oʻzbek oilalarida tilla bilmasdan turib jamgʻarilgan boylikning 25-50 foizini tashkil qilishi mumkin. Ayniqsa, oila boshqa investitsiya vositalaridan deyarli foydalanmasa. Ammo bu diversifikatsiya emas. Bu – kapitalning bitta aktivda toʻplanishidir.

Bundan tashqari, ushbu kapitalning sezilarli qismi eng xarajatli shakl – zargarlik buyumlari koʻrinishida boʻlishi mumkin.

Agar maqsad goʻzallik, oilaviy anʼana, qizga sovgʻa yoki yaqin inson xotirasi boʻlsa, taqinchoqlar oʻz oʻrniga ega. Ularni saqlang va ularga investitsiya deb qaramang.

Ammo maqsad kapitalning bir qismini aynan tillada saqlash boʻlsa, unda 999,9 probali standart quymalar ancha mantiqiy tanlov hisoblanadi. Oʻzbekistonda bunday quymalarni banklar orqali xarid qilish imkoniyati mavjud, jumladan, Hamkorbankning bank xizmatlari ofislarida ham tilla quymalarini xarid qilish mumkin.

Haqiqiy oʻzgarish 583 probadan 999,9 probaga oʻtish emas. Eng muhim oʻzgarish – hissiy yoki isteʼmol maqsadida taqinchoq jamgʻarishdan, kapitalni ongli ravishda taqsimlashga oʻtishdir.

Investitsion oltinning vazifasi uning egasini quyidagilardan himoya qilishdir:

• inflyatsiya;
• milliy valyutaning qadrsizlanishi;
• geosiyosiy beqarorlik;
• moliya bozorlaridagi inqirozlar.

Ammo oltinning oʻzi pul oqimini yaratmaydi. U ijara haqi, dividend yoki biznes foydasidan ulush toʻlamaydi.

Tilla, avvalo, diversifikatsiya qilingan investitsiya portfelining bir qismi hisoblanadi. Maqsad va tavakkalchilik darajasiga qarab, umumiy boylikning taxminan 5-10 foizini tillada saqlash koʻpincha maqbul deb baholanadi. Oʻzbekistonda investitsion tillaga qiziqqanlar uchun banklar orqali 999,9 probali oltin quymalarini xarid qilish imkoniyati mavjud. Masalan, Hamkorbank orqali ham turli ogʻirlikdagi oltin quymalarini xarid qilish mumkin.

Koʻpchilik oilalar uchun jamgʻarmaning 5-10 foizini tillada saqlash oqilona yondashuv hisoblanadi. 10-15 foizgacha boʻlgan ulushni esa, odatda, tillaga nisbatan qoʻshimcha ehtiyoj yoki aniq maqsad mavjud boʻlgan holatlarda maqbul yuqori chegara sifatida koʻrish mumkin.

Bundan ancha yuqori ulush esa himoya emas, balki joriy daromad keltirmaydigan bitta aktivda kapitalni haddan tashqari jamlashdir.

Hali kapitali katta boʻlmagan yosh oila hech boʻlmaganda minimal oltin zaxirasini shakllantirishi mumkin. Masalan, uni bosqichma-bosqich 50 grammga yetkazish maqsad qilib qoʻyilishi mumkin. Biroq bu universal moliyaviy qoida emas va bunday jamgʻarma xavfsizlik zaxirasi, uy-joy, taʼlim yoki daromad keltiruvchi investitsiyalar hisobidan shakllantirilmasligi kerak.

Bundan ham kattaroq xavf – yana oʻn yil davomida zargarlik buyumlarini investitsiya deb hisoblash, ularni har almashtirganda muntazam mablagʻ yoʻqotish va shu bilan birga oila kapitaliga nisbatan haddan tashqari katta ulushni daromad keltirmaydigan aktivda saqlashdir.

Oʻzingizni tekshirib koʻring:

• Oilangizga haqiqatan qancha tilla tegishli?
• U qaysi shaklda saqlanmoqda?
• U umumiy boyligingizning qancha qismini tashkil qiladi?
• Va bu shakl haqiqiy moliyaviy maqsadingizga mos keladimi?

Ushbu maqolani yaqinlaringiz bilan ulashing.

Tilla taqinchogʻi bilan investitsion oltinni farqlay olish – jamiyatimizdagi moliyaviy savodxonlikning eng muhim boʻshliqlaridan biridir.

Xondamir Nusratxujayev,

Islom moliyasi boʻyicha xalqaro ekspert, AAOIFI kengashining sobiq aʼzosi (2016–2023), Xalkaro islom bankchiligi eksperti, mufeed moliya kanal muallifi.