Oyga osilgan bayroq (Şarof Raşidovni xotirlab)

***

80-yillar Toşkentdagi hayotim boşlandi. Toşkentda adabiy muhit qaynab yotar edi. Hamma göyo ulkan inqilobga şiddat bilan hozirlik körayotgandek edi. Qaysi şoir yo yozuvçiga uçramang özining yuzlab adabiy personajlariga, obrazlariga, dunyoqaraşlariga, yeru-kökka siğmas fe'lu-atvorga ega qahramonlari bilan besaranjom, şovqin-söron, baqir-çaqir ovozlari bilan yaşar, talab qilar, taltayar, ölik sukunatni buzgisi kelardi. Abdulla Oripovning “Tilla baliqça” şe'ri bosilib çiqqaç, qattiq tanqidlarga uçragan, gazetalarda Abdulla aka haqida “Sovet davlat”ini sassiq kölmakka öxşatdi deya ayyuhannos solib, qamaş darajasigaça borişgan, faqat birgina Şarof Raşidovning kömagi tufayli omon qolgan va Abdulla aka “Najot qal'asi” kitobini Şarof Raşidovga bağişlagan, dovyurak yozuvçi Mamadali Mahmudovning “Ölmas qoyalar” romani “Şarq yulduzi” jurnalida ketma-ket bosilib çiqqan, roman tanqidga uçrab, boş muharrir işdan ketgan, jurnal ijodkorlari tarqatilib yuborilgan, jurnalning özi yiğib olinib, gulxanda yoqilgan, Mamadali aka tazyiqda qoçib yurgan, nihoyat qamalib ketmasin deb, Şarof Raşidov uni Moskva etagidagi Butunittifoq Yozuvçilarining Peredelkinodagi boğiga qoçirib yuborgan, boşidan qaro kunlar, zulmatli lahzalar arimay qolgan Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” romanini Moskvada ikki yuz ming nusxada rus tilida çop etib, ajdarhoning komidan eson-omon asrab qolgan Şarof Raşidov haqida, qahramonligi, samimiyligi, dilkaşligi, yuksak insoniy fazilatlari haqida gap borardi. (Albatta, Şarof Raşidov haqidagi gaplar bir maqolaga yoki bir kitobga siğmaydi. Baholi qudrat kiçkina bir maqola bilan çeklanaman, xolos.)

Toşkentni öziga kelsak, asr boşida 30000 aholiga ega Toşkent ikki million aholi yaşaydigan, AQŞ poytaxti Vaşingtondan tört barobar katta gigant şaharga aylangandi. 1966 yilgi zilziladan söng xorij matbuoti Toşkentni qayta tiklaş uçun tört yuz yil kerak deb yozgan ekan. Unday bölmadi. Tört yilni içida Toşkentni ikki barobar katta qilib qaytadan bunyod etişdi. Çilonzor, Yunusobod, Qoraqamiş, Yangiobod, Talabalar şaharçasi singari daha va tumanlar paydo böldi. Dunyodagi eng katta teleminoralardan biri qurildi. Keyinçalik Hindistonda, Misrda, Pokistonda yöq metro işga tuşdi. Yana yuzlab, yana minglab bunyodkorlik işlari amalga oşirildi, bularning hammasining son-sanoği yöq, bularning hammasi bugun xalqimiz xizmatida, bu bunyodkorlik, obodonlaştiriş işlarining hammasi xalqimiz köz öngida qad rostlab turibdi. Bu ulkan zafarlarning barçasining boşida Şarof Raşidov turardi. Ammo bularni inkor etuvçilar ham bor ekan. Ularni ham kördik, tuppa-tuzuk ijodkorlar razolat va jaholat botqoğiga botişi mumkin ekanligiga guvoh böldik. Odamzot qay darajada tubanlaşişi mumkinligiga aqlimiz yetdi.

***

Davrimizning zabardast yozuvçisi, ustoz Abdusaid Köçimov şunday bir qiziqarli, ibratli hikoyani sözlab bergan edi: “Men Şarof Raşidov qizini uzatayotgan töyda qatnaşganman. 30-40 kişilik çoğroq davra edi. Hamma ötiribdi. Bir payt Şarof aka keldi va Xursandoy onani yoniga ötirdi, biroz ötirgaç, turib kelin-kuyovning şarafiga ikki oğiz söz aytdi: “Avvalombor mehnatkaş bölinglar. Mehnatkaş bölsalaring hamişa bir burda nonlaringni topib yeysizlar. Tillaring heç kimdan qisiq bölmaydi. Ikkinçidan halol bölinglar. Halol bölsalaring, yuzlaring doimo yoruğ böladi, birovdan közlaringni olib qoçmay yaşaysizlar”. Söng köp ötirmay turib ketdilar.

Ketar oldi, barçamiz bilan birma bir qöl berib xayrlaşdilar. Şarof aka, böylari baland, yuzlaridan nur yoğilib turadigan, avliyosifat inson edi. Mana oradan qirq yil ötdi. U kişi aytgan sözlar xotiramdan heç qaçon kötarilmadi, qöllarining tafti kaftimdan  ketmadi”.

***

Şarof Raşidovning könglini, qalbi qandayligini biliş heç qiyin emas. Buning uçun u zot qoldirgan badiiy asarlarni öqiş kifoya. Raşidov asarlari qahramonlari hayotga intiluvçan, yaşaşni sevuvçi, yaxşilik va ezgulik tarqatişni oliy burç deb biladigan, köngli oçiq, dilkaş, samimiy va saxiy odamlar. Ya'ni har bir boş qahramonning içki qiyofasida Şarof Raşidovning özini köriş mumkin. Asardagi qahramonlar heç kimga heç qaçon yomonlik istamaydi. Faqat yaxşilik qiladi. Kişilarni halol mehnatga undaydi, muvaffaqiyatlarga erişişga, odamlar orasida hurmat  qozonişga, mehru-muhabbat bilan yaşaşga çorlaydi. Asarlarida saxovatli va mehridaryo ijodkorning yurak urişi eşitilib turadi. Öqigan kişining qalbida yaşaşga, hayotga, Vatanga, millatga muhabbati ortadi. Özingizni yanada kuçli va qudratli inson his qilasiz. Odatda mard va dovyurak odam bilan sözlaşsangiz, kuçingizga kuç qöşiladi, hayotga mardona nazar taşlaysiz. Raşidov biografiyasini öqir ekanman, hali Stalin tirikligi vaqtida, uning zolimona xukmronligi ostida Şarof aka çiqargan va butun Özbekiston hayotini özgartirib yuborgan, tarixda ijobiy buriliş yasagan bir xujjatga közim tuşdi. Şarof Raşidov hayoti va tarixini birmunça örgangan keksa olim, filologiya fanlari doktori Anqaboy Quljonov Özbekiston Oliy Kengaşi Hay'ati Raisi Ş. Raşidovning Özbekiston Kompartiyasi Markaziy Kengaşi kotibi N. A. Muhiddinovga yöllagan maktubini Oliy Kengaş xujjatlari içidan topib e'lon qilgan. Hujjat hajmi katta bölganligi tufayli, ayrim qismlarinigina e'tiboringizga havola etaman:

“...Özbekistonda mavjud bölgan köpgina masjidlar, mozorlar, diniy obidalar xarob holatda va ular mayda ehtiyojlar uçun foydalanilmoqda. Masalan, Toşkent islom bilim yurtini oçişga möljallangan Baroqxon madrasasining çap qanoti ta'mirlanmoqda, bu yerda esa Toşpromtorgning kerosin dökoni joylaşgan. Tilla Şayx markaziy jom'ye masjidi saroy hududida joylaşgan va diniy boşqarmaga qaraşli bino 23-maktabning fizkultura zali bilan band. Masjid hovlisiga esa bu bino derazasi orqali çiqiladi.

Eski şahar maydonidagi Markaziy jom'ye masjidi yaqinida, bevosita madrasaga aloqador joyda qudratli reproduktor – karnay örnatilgan, uning ovozi nomozxonlarning ibodat qilayotgan paytida qöyiladi va namoz öqiyotganlar ovozi böğib turiladi. 

Imom Qaffol Şoşiy masjidi mozori atrofini esa avtomaşina maktabi talabalari yotoqxonasi egallagan. Bu masjid gumbazidagi yarim oy şaklidagi islom dini timsoliga Qizil bayroq örnatilgan, Zayniddin Şayx Jom'ye masjidi yonidagi mozor esa me'morçilik boşqarmasi ixtiyoriga berilgan, qulf osib qöyilgan. Oqibat natijada musulmon ulamolari uşbu mozorni çet ellik mehmonlarga körsata olmadi, çunki qarovul kalitni özi bilan olib ketgan, qorovulni har qança izlaşsa ham topişning iloji bölmadi, çet ellik mehmonlar oldida, noqulaylik vujudga keldi.

Zangi ota masjidi va mozori Toşkent viloyatining Yangiyöl tumanida joylaşgan, unga körlar jamiyatining arqon tayyorlaşga moslaşgan korxonasi örnatilgan.
Eslatilgan barça masjid va mozorlar nafaqat me'morçilik yodgorliklarining bebaholigini tasavvur etişga imkon beradi, ayni çoğda xorijiy Şarq mamlakatlari musulmonlariga “Muqaddas joy” sifatida juda maşhur. Özbekistonga safar qilayotgan çet elliklarda, ayniqsa, musulmon mamlakatlaridan taşrif qilayotgan vakillarda bu muqaddas joylar katta qiziqiş uyğotmoqda, ular bunday joylarni borib körişga intilmoqdalar.

Masjid va qabristonlarni nobop asraş va foydalanişda keltirilgan bu xildagi faktlar Xudoga işonuvçilar va nomozxon kişilarda norozilik tuyğusini yuzaga keltiradi, ayni vaqtda, xorijiy mehmonlarda noxuş taassurotlar uyğotadi va bu hol xorijda salbiy sado beradi. Bularning barçasi amerika-ingliz imperialistlariga ğarazli maqsadlarda bizning sovet tuzumimizga qarşi tuhmat qilişda foydalaniş uçun qöl keladi.

Bu işga Özbekiston KPMK rayosatining aralaşuvini zarur deb hisoblayman.

Qaror loyihasini taqdim etaman.

Ş. Raşidov”.

Ş. Raşidov tayyorlagan qaror loyihasi qabul qilindi.

Yerdagi odamni xörlaş uning kökdagi himoyaçisini inkor etişdan boşlanadi. Sovet davlati, Xudo yöq, din – inson uçun zahar der edi va millionlab dindorlarni öldirib yuborgandi. Özbekistonday musulmonlar yurtida birorta ham odamga nomoz öqişga, musulmonlik qilişga ruxsat berilmas, Qur'on öqigan odam yo qamalar yoki otib taşlanar edi. Ayniqsa, Stalin tahorat olgan odamni ham ön beş yil qattiq rejimdagi turmaga taşlar, boğçadan tortib dorilfunungaça hamma-hamma joyda ilohiy hayot yöq, inson öz taqdirini özi öz qöli bilan yaratadi, insonning özini ham insonning özi yaratadi, inson maymundan kelib çiqqan, yagona rahbarlaring kommunistik partiya, sovet rahbarlariga sözsiz, e'tirozsiz itoat etişlaring şart deb örgatar edi. Stalin ham, Xruşçev ham, Brejnev ham tirik Fir'avnlar edi. Mana şunday zulm benihoya avj olib, mustabidlarning qiliçidan qon tomib turgan, qatağon kuçayib, erkinlik istagan oddiygina sözlari uçun Şayxzoda, Şukrullo, Said Ahmad, Şuhratlar yigirma, yigirma beş yillarga qamalgan paytda Oliy Kengaş Raisi Şarof Raşidovning masjidlarni tiklaş, madrasalarni obodonlaştiriş, diniy jurnallarni çiqariş haqidagi qarori Moskvadagi ajdarholarning köziga xanjar suqişday gap edi. Har bir Fir'avn uçun bitta Muso bor deganlari ayni şu edi. Ma'naviy jasorat deganlari ham ayni şu edi. Dinni zahar emas, yagona malham deganlari ayni şu edi. Bir odamning butun boşli qöşinga, minglab saf tortib turgan soldatlarga, yuzlab tanklarga, minglab pulemyotlarga, minglab avtomatli, qurol aslahali qattollarga qarşi jangga otlandi va yengib çiqdi deganlari ayni şu edi. Xudo Şarof otaning bu jasorati uçun özi mukofotlasin, Abu Lays as-Samarqandiy hazratlari “Masjidlarni uluğlaş Allohni uluğlaşdir” degan edilar, yerda Xudoning uyi-masjidlarni obod qilgan muhtaram zotga, Olloh taolo jannat boğçalaridan körkam joylar ato etsin.

***

Suhbatlarimizdan birida Toşkent şahar Boş imom xatibi Anvar qori Tursunov: “Şarof Raşidovning yuzi juda ham nurli, yuzidan mehr balqib turadi, huddi öziga jalb etuvçi xuş ohanrabosi bordek. Xudo bunday nurni faqat nomoz öqigan fariştali odamgagina beradi. Şarof ota keçalari heç kimga bildirmay tahajjud namozlarini öqigan bölsalar kerak, agar bu sözimni Şarof otaning oila a'zolari tasdiqlasalar, men heç ikkilanmay bu tasdiqqa işonaman”, degan edi.

***

Uşbu maqolani yoza turib öz özimga yana bir bor savol berdim. Xöş uşbu maqolani yozişdan maqsadim nima? Nega yozayapman? Avvalambor har bir inson kim haqidadir biror yaxşi gap eşitsa, şu yaxşi gapni yana birovlarga yetkazib qöyişi bu uning insoniy burçi ekanligini bilganim uçundir. Qolaversa, öşa yaxşi odamga toş otilib turgan paytda bu juda muhimdir. Hozir toşlar otilişi tingan payt. Ammo Şarof Raşidov tölaligiça egallaşi lozim bölgan yuksak ehtirom hali maqomiga yetgani yöq. Hali tarixiy haqiqatni tölaligiça tiklaganimiz yöq. Bu ehtiromning endi Şarof Raşidovga balki keragi yöqdir. Ammo öz qadrimizga özimiz yetadigan millat bölişimiz, özimizni millat sifatida tölaqonli şakllantirişimiz uçun tarixiy haqiqatni tiklaş bizning özimizga kerak. Biz qullik psixologiyasidan özimizni xalos etişimiz, “Böladigan el öz bolasini botirim” deydigan, “Yöğini yaşiradigan, borini oşiradigan”, “Beşovlon bitta bölsa, bölmaganni böldiradigan”, “Sulton suyagini xörlamaydigan” maqomga erişişimiz kerak. Qaysi millat özining buyuk millatdoşini oyoq osti qiladi. Albatta, biri ikki bölmaydigan, özini özi yeb bitiradigan, özini özi xörlab, öz oyoğidan özini pastga tortadigan millat şunday qiladi. Yer yuzida begunoh odam yöq. Jorj Vaşingtonni aybi yöqmi? Uning ayblarini bir-bir sanasangiz bir kitob böladi. Buni amerikaliklar ham biladi. Ammo amerikaliklar bu haqda lom-mim demaydi. Agar aytganlarida Amerika bugungi taraqqiyotiga erişmagan bölar edi. Ular Jorj Vaşingtonni buyuk deb uluğlaşdi va Amerika bugungi buyuk taraqqiyotini boşidan keçirmoqda. Jorj Vaşingtonni misol tariqasida aytayapman. Kennedini, Franklinni, yoyinki Napoleonni, Şarl de Gollni, Margarit Tetçerni, Çerçillni ham misol qilib keltiriş mumkin. Amerika ötgan Prezidentlaridan hali birortasini şu paytgaça yomonlab çiqqani yöq. Sababi, Prezidentlarini yomonlaşsa, ular özlarini yomonlaşgan böladi. Prezidentlarini yomonlaşsa, millatning içiga rahna tuşadi. Millatning buyukligiga şubha oralaydi. Millatning içida bir-biriga işonçsizlik paydo böladi. Birlik, ahillik yöqoladi. Qullar heç qaçon bir biriga işonmaganidek, porakandalik boşlanadi, duşman millatni parçalaydi, bölingan millatni esa bosib olib egalik qiliş esa osonlaşadi.

Raşidov vafotidan söng ham şu voqea sodir böldi. Raşidovni ayblaşdi. Bunga rozilar topildi. Ayblangandan söng, yuz minglab odam söroqqa tutildi, ön minglab odam qamaldi, tonna-tonna Özbekiston oltinlari taşib ketildi. Yuqori lavozimlarni özga yurt vakillari egalladi. Özbek xalqi ularning xizmatkoriga aylandi. Agar biz bugun Şarof Raşidovni faqat qoğozdagina emas, qalbimizda ham oqlamasak bu holat, boşimizga tuşgan va tuşadigan ana şunday körguliklarga hali hamon rozi ekanligimizni anglataveradi. Bunday holdan bizni Xudo asrasin. Dunyo hamjamiyatining oldida Özbekiston kiçkina davlat, kiçkina millat. Şu kiçkina millat birlaşsa qudratli kuçga, qudratli davlatga aylanişi mumkin. Buning uçun buyuklarimizni buyuk deyişga, bir-birimizni esa buyuk bölişga da'vat etişni, bir-birimizni qöllab-quvvatlaşni, bir-birimizga oqibatli bölişni, bir-birimizning qadrimizga yetişni örganişimiz kerak. Men özim esa albatta şunday bölişiga işonaman. Şarof bobomizning muqaddas ruhlari esa boşimiz uzra abadul abad mağrur va mamnun parvoz etib yurajak !

Muhammad Ismoil