O‘z kelajagi – bolalarini "iste’mol" qilayotgan jamiyat yuzini ochmoqda / 5 daqiqa

So‘nggi bir necha hafta davomida Epshteyn mojarosi dunyo jamoatchiligini o‘z domiga tortdi. Yashirin olam haqida ko‘plab ma’lumotlar yuzaga chiqmoqda. Zamonaviy jahon adabiyoti vakili Mo Yanning “Musallas mamlakati” romani ham bizga shunday rasvo dunyo haqida xabar beradi. Bugun “5 daqiqa”da kannibalizm, ya’ni odam go‘shti, aniqrog‘i, o‘z bolalarini tanovul qilayotgan jamiyat haqida gaplashamiz.

Asarda hamma narsa aniq vazifadan boshlanadi: prokuratura tergovchisi Ding Gouerga maxfiy tizimni fosh etish topshirig‘i beriladi. Go‘yoki provensiyada odamning aqliga sig‘maydigan ishlar bo‘lyapti, deyiladi. U yerda bolalar go‘shtidan taom tayyorlanib, ziyofatlarda yedirilayotgani haqida aytiladi.

Ding Gouer “Musallas mamlakati” tomon ketarkan, ko‘mir tashuvchi yuk mashinasida g‘adir-budur yo‘llardan chayqalib boradi. Uni boshqarayotgan yosh haydovchi qiz bilan o‘rtasida hazil, haqorat, shahvoniy lavhalar yuzaga keladi. Bu sahna tergovchining ichki zaif nuqtasini ilk lahzalardayoq ochib beradi: tergovchi qat’iyatli davlat xodimi bo‘lishi kerak, ammo u ham tanasi, istagi, kayfiyati bilan yashaydigan odam.

Ding Gouerga xushomad va ziyofatlar taklif qilinadi. Tergovchini kutib olgan posbonlar uning oldiga musallas qo‘yishadi, keyin yana musallas. Bu ichirish shunchaki ziyofat emas, nazorat usuli edi. Tergovchining ongi loyqalasha borgani sayin, savol berish qiyinlashadi. U muhitga moslashtiriladi.

Nihoyat, Ding Gouer kon direktori va partiya qo‘mitasi kotibi bilan yuzma-yuz turadi. Muallif ularni ataylab bir xil qilib tasvirlaydi. Ikkalasi ham ellik yoshlar atrofida, qorin qo‘ygan, istarali, qo‘l berish me’yori ham juda silliq. Ular hatto egizakdek ko‘rinadi. Bu obraz o‘quvchiga muhim signalni beradi: bu joyda shaxslar almashib turadi, biroq tizimning yuzi o‘zgarmaydi. Ding Gouer kim bilan gaplashayotganini aniq ajrata olmasligi – tergovning kelajakda qanday qiyinlashishidan darak berardi.

Direktor va kotib tergovchini “o‘z odami” qilib olishga harakat qiladi. Bu yerda shantaj ham, tahdid ham shart emas. Ular uni qadah ko‘tarishga chaqirishadi, “biz bir oilamiz” degan iltifot bilan qonun emas, “qarindoshchilik” tuyg‘usini ishga solishadi. Qarshilik qilish qo‘pollikka aylantiriladi, rozi bo‘lish – adolatdan uzoqlashtiradi. Mo Yan shu tarzda jamiyatdagi eng xavfli usulni ko‘rsatadi: odamni buzish uchun uni sindirish shart emas, unga xushomad qilib, erkalatib ham yengish mumkin.

Mast bo‘lgan tergovchi o‘zi nafratlanib turgan jamiyat va odamlarning biriga aylanib boraveradi.

Hushini deyarli yo‘qotgan tergovchining oldiga do‘mboqqina bolakayni olib kelishadi. Bu inson emas, faqat inson shaklidagi taom, boshqa masalliqlardan tayyorlangan, deb ishontirishadi. Tergovchi har safar bunday detallar bilan to‘qnash kelganida o‘zining asl maqsadi - adolatni eslab qoladi. Biroq yana bir qadam ortga tashlashga, o‘zligini yo‘qotishga majbur bo‘laveradi. Ularga qo‘shilib o‘sha taomni ist’yemol qiladi.

Bola go‘shti shu yerda ramzga aylanadi. U to‘g‘ridan to‘g‘ri oshxonadagi taom emas, balki jamiyatning kelajagiga ishora edi. Bola – ertangi kun. Agar tizim manfaat uchun har narsani qurbon qilaversa, u ertani ham qurbon qiladi. Musallas jamiyatdagi unuttirish vositasiga aylanadi. Musallas bor joyda xotira zaiflashadi, uyat susayadi, mas’uliyat unutiladi. Shuning uchun Ding Gouerning tergovi ham, uning ichki dunyosi ham asta-sekin parchalanib boradi.

Mo Yan romanda hamma sirlarni sizga ochib bermaydi, ayrim eshiklar yopiq qoladi, kalitni o‘zingiz izlaysiz. Chunki asarda bunday rasvo ishlarning kim tomonidan qilinayotgani, nega bu holatlar sodir bo‘layotgani muhim. Agar jamiyatda inson qadri arzonlashsa, agar manfaat axloqdan ustun kelsa, unda dahshat faqat mish-mish emas, haqiqatga aylanadi.

***

Mo Yan shu mazmundagi asarlari uchun Nobel mukofotiga loyiq ko‘rilgan. Xususan, “Musallas mamlakati” ham go‘daklar va yosh qizlarni qurbonlikka tayyorlagan epshteynlar jamiyatining qanday barpo bo‘lishi haqidagi achchiq ma’lumotlarni beradi.