Eronda yangi Oliy rahbar, Putinning Trampga takliflari va harbiy kemalarini safarbar qilgan Fransiya – kun dayjesti

O‘tgan kun davomida jahonda ro‘y bergan eng asosiy voqea va yangiliklar sharhi bilan kundalik xabarnomada tanishtiramiz.

Eronda yangi Oliy rahbar va Trampdan bayonotlar

9 mart kuni Eron xavfsizlik kuchlarida ta’sirga ega Mujtaba Xominaiy otasi Ali Xominaiyning o‘rniga Oliy rahbar etib tayinlandi. Otasi nazoratidagi ulkan biznes tarmoqlarini boshqargan Mujtaba Xominaiy 88 ruhoniydan iborat Ekspertlar kengashi tomonidan o‘tkazilgan ovoz berish jarayonida asosiy nomzod sifatida ko‘rilayotgandi.

Eron qurolli kuchlari va Islom inqilobi muhofizlari korpusi Mujtaba Xominaiyga sodiqlik qasamyodini qabul qildi. Eron xavfsizlik kengashi rahbari Ali Larjoniy xalqni yangi rahbar atrofida birlashishga chaqirdi. Ushbu lavozim Mujtabaga Islom Respublikasidagi barcha davlat masalalarida so‘nggi so‘zni aytish huquqini beradi.

Isroil esa ushbu e’londan oldin kim saylanishidan qat’i nazar, uni nishonga olish bilan tahdid qilgandi. AQSh prezidenti Donald Tramp esa Eronga qarshi urushni «deyarli yakunlangan» deb hisoblamoqda. U o‘zi rejalashtirgan dastlabki 4-5 haftalik muddatdan «ancha ilgarilab ketganini» bildirdi.

«Menimcha, urush deyarli tugadi. Ularda na harbiy dengiz floti, na aloqa tizimi va na harbiy havo kuchlari qoldi», dedi Tramp SBC News nashriga.

Hormuz bo‘g‘ozi haqidagi savolga javob berar ekan, Tramp hozirda kemalar u yerda harakatlanayotganini, u bo‘g‘ozni «egallash haqida o‘ylayotganini» aytdi.

Eronning yangi Oliy rahbari Mujtaba Xominaiy haqida so‘ralganida esa, Tramp: «mening unga aytadigan gapim yo‘q», deb javob berdi. Tramp Eronni boshqarish uchun o‘zining nomzodi borligini aytdi, biroq aynan kimligini ochiqlamadi.

Urushning og‘ir oqibatlari esa davom etmoqda. Xususan, AQSh va Isroil hujumlari natijasida Eronda 1,3 mingdan ortiq tinch aholi halok bo‘lgan, yana minglab kishilar yaralangan. Livanda Isroil hujumi qurbonlari soni ham qariyb 500 nafarga yaqinlashdi. Eronning bir hafta oldingi qarshi hujumida yaralangan yettinchi amerikalik harbiy ham vafot etdi.

Kengayib borayotgan urush neft savdosiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Bir haftalik urushi fonida neft narxi bir barreli uchun 100 dollardan oshib ketdi.

Yakshanba kuni Tehron osmonini qora tutun qopladi. Isroil neft omborlarini nishonga oldi. Eron buni «urush jinoyati» va mojaroning «xavfli yangi bosqichi» deb atadi.

Saudiya Arabistoni Ar-Riyoddagi diplomatik kvartalni nishonga olgan dronni urib tushirdi. AQSh – Qatar, Kuvayt, Iordaniya va Bahrayndagi elchixonalari xodimlarini ham qisman evakuatsiya qilmoqda.

Fransiya harbiy kemalarini safarbar qilmoqda

Fransiya Yaqin Sharqdagi mojaro tufayli xavf ostida qolgan ittifoqchilarni mudofaa jihatidan qo‘llab-quvvatlamoqchi. Buning doirasida O‘rta Yer dengizi, Qizil dengiz va ehtimoliy Hormuz bo‘g‘oziga o‘ndan ortiq harbiy kemalar yubormoqda.

O‘tgan haftada Kipr tomon yo‘nalgan dronlar urib tushirilgan edi. Shundan so‘ng Fransiya prezidenti Emmanuel Makron O‘rta Yer dengizining sharqiy qismiga yetib kelgan «Sharl de Goll» aviatashuvchi kemasiga tashrif buyurishidan oldin kiprliklarga birdamlik bildirdi. «Kiprga hujum qilinishi, bu — Yevropaga hujum qilinishidir», dedi Makron.

Yaqin Sharqdagi yuk tashish yo‘llariga zarar yetishi va neft narxining oshib ketishi ortidan Yevropa davlatlari o‘z manfaatlarini qanday himoya qilish masalasi ustida bosh qotirmoqda.

Makronning ma’lum qilishicha, Fransiya mintaqaga jami 8 ta harbiy kema, 1 ta aviatashuvchi zarbdor guruhi va 2 ta vertolyot tashuvchi kema safarbar etadi. Ushbu kuchlar savdo kemalarini qo‘riqlash uchun Hormuz bo‘g‘ozigacha borishi mumkin.

«Maqsad — mojaroning eng keskin pallasi tugashi bilan, konteyner tashuvchi kemalar va tankerlarning xavfsizligini ta’minlash orqali Hormuz bo‘g‘ozini bosqichma-bosqich qayta ochishdir", deya qo‘shimcha qildi Makron tafsilotlarni ochiqlamasdan.

Putin va Tramp muhokamalari

Rossiya prezidenti Vladimir Putin dushanba kuni AQSh prezidenti Donald Tramp bilan telefon orqali muloqot qilib, Eron atrofidagi mojaroni tezroq hal qilish bo‘yicha o‘z takliflarini bildirdi. Bu haqda Kremlning tashqi siyosat bo‘yicha yordamchisi Yuriy Ushakov ma’lum qildi.

Ushakov jurnalistlarga ikki davlat rahbarlari Ukraina mojarosini ham muhokama qilganini aytdi. Uning aytishicha, Moskva o‘zining frontdagi yutuqlari Kiyev muzokarachilarini kelishuvga undashi kerakligini qayd etgan.

U butun suhbatni «juda mazmunli» deb ta’rifladi va bu muloqot «ikki davlat o‘rtasidagi kelgusi ishlar uchun amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi ehtimoli yuqori» ekanini bildirdi.

Ushakovning so‘zlariga ko‘ra, Putin Eron mojarosiga tezroq siyosiy va diplomatik yechim topishga qaratilgan bir qator fikrlarni ilgari surgan. Jumladan:

• Fors ko‘rfazi davlatlari yetakchilari bilan o‘tkazilgan muloqotlar;
• Eron prezidenti bilan bo‘lgan aloqalar;
• Boshqa davlatlar rahbarlari bilan olib borilgan muzokaralar natijalari muhokama qilingan.

Donald Tramp esa, o‘z navbatida, AQSh va Isroilning Erondagi harbiy operatsiyasi rivoji bo‘yicha o‘z bahosini bergan. Ushakov bu borada «shubhasiz foydali va mazmunli fikr almashinuvi bo‘lib o‘tganini» ta’kidladi.

Shuningdek, ikki prezident global neft bozorlari kontekstida Venesueladagi vaziyatni ham ko‘rib chiqqan.

Nyu York meri qarorgohi yaqinida namoyishlar

Nyu York shahri meri Zohran Mamdani qarorgohi oldida o‘tkazilgan tartibsiz islomofobik namoyishda — qo‘lbola bombalarni portlatishda ayblanayotgan ikki yigit IShIDdan ilhomlanganini aytgan. Dushanba kuni ularga nisbatan federal darajadagi terrorizmga oid ayblovlar e’lon qilindi.

Reutersʼning yozishicha, 18 yoshli Emir Balat va 19 yoshli Ibrohim Kayumi shanba kuni Pensilvaniyadan Manhettenga xavfli qo‘lbola portlovchi qurilmalar bilan kelishgan.

Nyu Yorkda esa bu vaqtda Zohran Mamdanining uyi oldida bir guruh o‘ng qanot xristian faollari mer va musulmonlarga qarshi namoyish o‘tkazayotgandi.

Videotasvirlarda yigitlardan biri kichik qo‘lbola portlovchi qurilmani yoqib, namoyishchilarga qarata otgani, so‘ngra ikkinchi qurilmani ham yoqib, yerga tashlagani muhrlangan. Politsiya tutab turgan ushbu qurilmalarni o‘z vaqtida zararsizlantirishga ulgurgan. Hech kim jarohatlanmagan.

Zohran Mamdani zo‘ravonlikni qoraladi U namoyishchilarning fikridan nafratlansa ham, ular o‘z fikrini bildirish huquqi ega ekanini bildirdi.

Turkiya Eronning yana bir raketasini tutib qoldi

Dushanba kuni Turkiya NATO havo mudofaa tizimlari mamlakat havo hududiga kirgan Eronning ikkinchi ballistik raketasini urib tushirganini ma’lum qildi. NATO matbuot kotibi alyans raketani tutib qolganini tasdiqladi va ittifoqchilarni himoya qilishga shay ekanini ta’kidladi.

O‘tgan haftadagi raketadan farqli o‘laroq, bu galgi raketa bevosita Turkiya havo hududiga kirib ulgurgan. Uning parchalari g‘arbdagi Injirlik aviabaza va sharqdagi radar bazasi o‘rtasidagi hududga tushgan. Ushbu ikkala obektdan ham AQSh va NATO foydalanadi. Hodisa oqibatida qurbonlar yo‘qligi aytildi.

Prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘an Eron raketa hodisasidan keyin zaruriy ogohlantirishlar olganini aytdi. «Eron noto‘g‘ri va provokatsion qadamlar tashlashda davom etmoqda», dedi Erdo‘g‘an.

Unga ko‘ra, Turkiya qo‘shimcha choralar ko‘rishda davom etadi. Dushanba kuni ertalab Shimoliy Kiprga oltita F-16 qiruvchi samolyoti joylashtirildi. Erdo‘g‘anning ta’kidlashicha, Turkiyaning asosiy maqsadi — mamlakatni Eron urushi «olovidan» uzoqda tutishdir.

Eron hodisa bo‘yicha hozircha izoh bermadi. Biroq avvalroq mintaqa davlatlari bilan urush qilmayotganini va Turkiyani nishonga olmaganini bir necha bor ta’kidlagan edi.