Kasallanganlarning o‘lim ko‘rsatkichi 90 foizgacha yetishi mumkin: insoniyatni xavotirda ushlab turgan 10 ta virus

Bugun odamlar va boshqa tirik mavjudotlar orasida, tanasida ko‘plab viruslar yashamoqda. Ularning ayrimlari juda xavfli bo‘lib, agar keng tarqalsa, ko‘plab insonlar nobud bo‘lishi mumkin. Boshqalari esa yuqumli bo‘lsa-da, unchalik xavfli hisoblanmaydi.

Masalan, Yer yuzi bo‘ylab gripp, gerpes (uchuq) kabi bir nechta viruslar keng tarqalgan. Biroq ular inson hayoti uchun xavfli emas. Shuningdek, 2020 yilda butun dunyoni xavotirga solgan Covid-19 virusi ham mutatsiyaga uchradi va uning inson salomatligiga xavfi birmuncha kamaydi.

Ammo ebola, parranda grippi, “Qrim-Kongo gemorragik isitmasi” kabilar kam uchrasa-da, insoniyat uchun anchayin xavfli viruslar sanaladi. Hozir insoniyatni xavotirda ushlab turgan 10 ta virus haqida gaplashamiz.

Quturish

Xavfli viruslar ro‘yxatining eng tepa qismida tirik jonlarning quturishiga sabab bo‘ladigan virus joylashgan. Bu virus juda xavfli bo‘lib, tanada uning simptomlari paydo bo‘lgach, o‘lim ehtimoli 100 foizga yaqinlashadi.

Bu virus odamlarga asosan u bilan kasallangan hayvonlardan, asosan itlardan yuqadi. Tanasida quturish virusi bo‘lgan itlarning tishlashi, tirnashi, so‘lagi va u bilan bo‘ladigan boshqa muloqotlar oqibatida virus odam tanasiga tez o‘tadi.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, har yili dunyoda 59 ming odam quturishdan vafot etadi. O‘limlarning 95 foizi Afrika va Osiyo davlatlarida sodir bo‘ladi. Afsuski, ularning orasida O‘zbekiston ham bor.

O‘zbekiston quturish kasalligi bo‘yicha tabiiy o‘choqli hudud hisoblanadi. Mamlakatimizda har yili bu kasallik sanoqli sonlarda o‘z vaqtida tibbiyot muassasalariga murojaat qilmaslik oqibatida qayd etiladi.

B virusi

Bu virusni “Herpes B” deb ham atashadi va uning tashuvchisi asosan makaka maymunlari hisoblanadi. B virusi ilk bor 1932 yilda aniqlangan.

Kanadalik yosh shifokor Uilyam Brebner 29 yoshida vafot etadi. Uni poliomiyelit bo‘yicha tadqiqot olib borayotganida makaka maymuni tishlab oladi.

Maymun tishlaganidan so‘ng shifokor avvaliga sog‘lom yuradi. Ma’lum vaqt o‘tgach Uilmyada isitma boshlanadi va ko‘p o‘tmay u asab to‘qimalari ishdan chiqishi tufayli vafot etadi.

Oradan bir yil o‘tgach, boshqa bir shifokor Albert Sabin Uilyam Brabnerning o‘limiga sabab bo‘lgan yangi virusni kashf etadi. Shundan so‘ng bu virus “B virusi” deb ataladi.

1932 yildan 2020 yilgacha B virusi bilan kasallanganlar soni 50 nafar bo‘lgan. Virus yuqtirganlarning qariyb yarmi halok bo‘lgan. Boshqalari og‘ir asoratlar olgan.

Lujo

Lujo Afrikaning janubiy qismida uchraydigan, odamlarda og‘ir, gemorragik isitma keltirib chiqaruvchi xavfli virus hisoblanadi.

Kalamush va sichqonlar bu virusning asosiy tashuvchilari hisoblanadi. Ya’ni kemiruvchilarning siydigi, so‘lagi yoki najasi bilan ifloslangan narsalar Lujo virusining yuqishiga sabab bo‘ladi.

Shuningdek, kasallangan bemor bilan yaqin muloqot qilinganda odamdan odamga ham yuqishi mumkin.

Hozirgi paytda Lujo virusiga qarshi maxsus vaksina mavjud emas. Uni davolash asosan simptomlarni yengillashtirishga qaratiladi.

Lujo virusi ilk bor 2008 yilda Janubiy Afrika Respublikasida qayd etilgan. O‘shanda u 5 kishida aniqlangan. Bemorlarning 4 nafari vafot etgan.

Nipah

Nipah — yangi zoonoz virus bo‘lib, kasallangan hayvonlarning so‘lagi, siydigi, najasi yoki qoni orqali yuqadi. Shuningdek, u ifloslangan oziq-ovqatlar orqali va odamlar o‘rtasida bevosita muloqot tufayli ham yuqishi mumkin.

Nipah virusi ilk bor 1999 yilda Malayziyadagi Nipah daryosi atrofida yashovchi cho‘chqaboqar fermerlar orasida kasallik tarqalgan paytda aniqlangan. O‘shandan beri Janubiy Osiyoda bu virus yana 12 marta avj olgani kuzatilgan.

Keyinroq Nipah virusi Hindistonda tarqala boshladi. Jumladan, 2018 yilda Hindistonning Kerala shtatida bu virus tarqalishi oqibatida 17 kishi vafot etadi.

2021 yilda yana 11 kishida Nipah virusi alomatlari aniqlanadi. So‘nggi marta joriy yil yanvarda yana Hindistonda bu virus tarqalayotgani xabar qilindi.

Virus keltirib chiqaradigan infeksiya klinik jihatdan turlicha namoyon bo‘ladi: umuman belgisiz o‘tishi ham, og‘ir nafas yo‘llari infeksiyasi yoki o‘limga olib keluvchi ensefalit shaklida ham kechishi mumkin.

Uning qo‘zg‘atuvchisi bosh miya va markaziy asab tizimi to‘qimalarida keng tarqalgan maxsus inson retseptoridan foydalanadi, shu sababli bemorlarda nevrologik alomatlar kuzatiladi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, aniqlanganidan boshlab hozirgacha Nipah virusi tufayli 600 dan oshiq odam vafot etgan.

Hendra

Hendra — bu hayvonlardan odamlarga yuqadigan, kam uchraydigan, lekin juda xavfli va o‘lim darajasi yuqori bo‘lgan virus. U Henipavirus avlodiga mansub bo‘lib, Nipah virusi bilan bir turdosh hisoblanadi.

Bu virus birinchi marta 1994 yilda Avstraliyaning Brisben shahri chekkasidagi Hendra mavzesida joylashgan otxonada aniqlangan.

O‘shanda Hendra tufayli 13 bosh ot va ularning murabbiyi bo‘lgan shaxs vafot etadi. Keyinchalik bu virus Avstraliyaning boshqa hududlarida ham aniqlanadi.

Hendra virusining tashuvchisi asosan otlar hisoblanadi. U odamlarga odatda virusga chalingan otlar bilan yaqin muloqotda bo‘lganda ularning so‘lagi, qoni yoki peshobi orqali yuqadi.

Kasallik odamlarda grippga o‘xshash alomatlar tarzida kuzatiladi. Og‘ir holatlarda miya yallig‘lanishi yoki pnevmoniya sodir bo‘ladi. Virus bilan kasallangan otlarning 75-80 foizi, odamlarning 60 foizi vafot etadi.

Ebola

Bu virusni ilk bor 1976 yilda kongolik olim, mikrobiolog Jan-Jak Muyembe-Tamfum aniqlagan. Virusga Kongodagi Ebola daryosi nomi berilgan.

Asosiy tashuvchisi ko‘rshapalak va priimat turidagi maymunlar bo‘lgan. Ebola kasallanganlar tanasidan ajralayotgan suyuqliklar orqali tarqaladi. Ya’ni uning havo orqali tarqalishi qayd etilmagan.

2014-2015 yillarda G‘arbiy Afrikada ebola keng tarqaladi va 11 mingdan oshiq odamning vafot etishiga sabab bo‘ladi. 2019 yilda bu virusga qarshi muvaqqat vaksina ro‘yxatdan o‘tkazilgan.

Marburg

Marburg virusi Ebola bilan bitta oilaga mansub va klinik jihatdan undan katta farq qilmaydi. U ham og‘ir va tez-tez o‘limga olib keladigan gemorragik isitmani keltirib chiqarishi mumkin.

Maymunlar va mevaxo‘r ko‘rshapalaklar ushbu virus tashuvchisi hisoblanadi. Maymunlar virusni yuqtirganidan keyin uzoq yashamaydi.

Bu virus 1967 yilda Germaniyaning Marburg shahrida aniqlangan va unga shu shahar nomi berilgan. Virus Ugandadan laboratoriya tadqiqotlari uchun keltirilgan Afrika yashil maymunlarini yorib ko‘rish paytida qon va tana a’zolaridan yuqqan.

Keyinroq Germaniyaning Frankfurt, Serbiyaning Belgrad shaharlarida ham kasallanish holatlari qayd etilgan. O‘shandan buyon bu virus dunyoning juda ko‘p davlatlariga kirib bordi. Bir necha marta ommaviy tarqalish hodisasi yuz berdi.

Hozirgacha rekord darajadagi eng katta epidemiya 2005 yilda Angolada sodir bo‘lgan. Unda 374 kishi virusni yuqtirib, ularning 329 nafari o‘lgan.

H5N1 – parranda grippi

Parranda grippi bilan kasallanish ilk bor 1997 yilda Hongkongda yuz bergan. O‘shanda bu virus tufayli 6 kishi vafot etgan.

2003 yilda Xitoyda va Hongkongda yana parranda grippi bilan kasallanish holatlari qayd etiladi. So‘ng bu virus dunyo bo‘ylab tarqala boshlaydi.

Masalan, 2003 yildan 2014 yil maygacha 15 ta davlat o‘z hududida parranda grippiga chalinish bo‘yicha 665 ta holat qayd etilganini ma’lum qilgan. Shundan 392 ta holat o‘lim bilan tugagan.

Parranda grippi A(H5N1) virusi keltirib chiqaruvchi o‘tkir yuqumli kasallik bo‘lib, u qaltirash, tana haroratining ko‘tarilishi, mushak, bosh va tomoqdagi og‘riqlar bilan boshlanadi.

So‘ng bemorning ahvoli keskin yomonlashib, 2-3 kundan keyin qon aralash ho‘l yo‘tal, nafas siqishi boshlanadi. Kasallik buyrak, jigar va miyani zararlashi mumkin. Ushbu turdagi gripp juda tajovuzkorligi va o‘limga olib kelishi darajasi yuqoriligi bilan ajralib turadi.

Parranda grippi virus bilan kasallangan tirik yoki o‘lik parranda bilan muloqotga kirishganda yuqadi. Shuningdek, yetarlicha issiqlik ishlovi berilmagan kasal parranda go‘shti yoki tuxumini iste’mol qilish ham kasallikni yuqtirishga sabab bo‘lishi mumkin.

Qrim-Kongo (CCHF) gemorragik isitmasi

Bu virusga chalinganlar ilk bor 1944 yilda Qrimda, so‘ng 1956 yilda Kongoda aniqlangan. Shu sababli unga “Qrim-Kongo gemorragik isitmasi” deb nom berilgan.

Qrim-Kongo gemorragik isitmasi asosan chorva mollarida uchraydi va ularning tanasidagi kanalar orqali insonga yuqadi.

Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligi endemik kasallik bo‘lib, shimoliy kenglikning 50-parallelidan janubdagi Afrika va Osiyo qit’alarida, Bolqon yarimoroli va Yaqin Sharq davlatlarida uchraydi.

Kasallik o‘tkir boshlanib, tana haroratining ko‘tarilishi, terining qizarishi, varaja, mushaklarning og‘rishi, toshma toshishi, milk, burun, oshqozon-ichaklardan qon ketishi, inʼeksiya joylarida qon quyilishlar kabi alomatlar bilan namoyon bo‘ladi. Ba’zida kasallik og‘ir kechib, o‘lim holatlari ham qayd etiladi.

Mazkur kasallik gemorragik belgilarsiz shaklda ham kechishi mumkin. Kasallikning bu shaklida badanda toshmalar toshmaydi, qontalashlar kuzatilmaydi, u asosan isitma va holsizlik alomatlari bilan kechadi.

Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligi bir necha marta O‘zbekistonda ham qayd etilgan. Jumladan, 2019 yilda Buxoro viloyatida 4 kishida shu kasallik viruslari aniqlangandi.

Shuningdek, o‘sha yili Surxondaryoda Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligi bilan og‘rigan homilador ayol vafot etgandi.

Bundan tashqari, 2022 yilda Qashqadaryoda ikki bola Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligidan vafot etgani ma’lum qilinadi.

SARS-CoV va MERS-CoV

SARS-CoV va MERS-CoV viruslari koronaviruslar oilasiga mansub bo‘lib, biri respirator sindromi, ikkinchisi og‘ir respirator sindromi hisoblanadi.

MERS-CoV atamasi Middle East respiratory syndrome (Yaqin Sharq respirator sindromi) so‘zlarining, SARS-CoV esa Severe acute respiratory syndrome (Og‘ir o‘tkir respirator sindromi) so‘zlarining qisqartmasidan olingan.

SARS-CoV virusi dastlab 2002 yilda Xitoyning Guandun muzofotida qayd etilgan. 2003 yilda boshqa davlatlarga tarqalib ketgan. Uing tashuvchisi asosan ko‘rshapalaklar bo‘lgan.

Bu virusni yuqtirib kasallanganlar ko‘rsatkichi past bo‘lgan, atigi 8437 kishi. Ammo o‘lim holatlari 813 ta bo‘lgan va bu jiddiy xavotir uyg‘otadi.

MERS-CoV virusi, uni tuya grippi ham deb atashadi, ilk marta 2012 yilda Saudiya Arabistonida kuzatiladi. 2015 yilda bu virus Yevropa va Osiyoning bir qator davlatlariga tarqaladi.

Hozirgacha SARS-CoV va MERS-CoV viruslarini yuqtirganlarning qariyb yarmi vafot etgan.