O‘zbek startaplarining katta kompaniyalarga aylanishiga nimalar to‘sqinlik qiladi?

O‘zbekiston venchur bozori shakllanishining dastlabki bosqichini boshdan kechirmoqda. Ilk fondlar paydo bo‘lmoqda, akseleratorlar tanlovlar o‘tkazmoqda, startaplar pitch-sessiyalarga chiqmoqda. Ammo hozircha tizimli yutuqlar kam: aksariyat loyihalar birinchi yildan o‘ta olmaydi, yashab qolganlari esa kamdan-kam hollarda mamlakat chegarasidan tashqariga chiqadi.

Kun.uz venchur investori, Sug'urta Bozor sug‘urta marketpleysi asoschisi va venchur fondining sobiq direktori Azizbek Qurbonov bilan suhbatlashdi. Suhbat davomida o‘zbek startaplarining odatiy xatolari va mahalliy ekotizim rivojlanishiga nimalar yetishmayotgani haqida so‘z bordi.

Birinchi muammo: tajribaga ega bo‘lmasdan startap boshlash

Eng keng tarqalgan xatolardan biri shuki, asoschilar o‘zlari hech qachon ishlamagan sohada startap boshlashadi. Logistikada tajribasi yo‘q odam yetkazib berish xizmatini ochadi. Ishlab chiqarish jarayonlarini tushunmaydigan jamoa zavodlar uchun ERP-ttizim ishlab chiqadi.

«Odamlar bu sohada hech narsa qilmagan, hech qayerda ishlamagan, lekin aynan shu tarmoq uchun mahsulot ishlab chiqarishga qaror qilishadi. Buning ustiga, jamoada tegishli tajribaga ega maslahatchi ham bo‘lmaydi. Ish bunday bo‘lmaydi», — deydi Qurbonov.

Rivojlangan bozorlarda ishlaydigan yechimlar allaqachon bir necha bor sinovdan o‘tgan. Interfeys dizayni, mahsulotlarni ishga tushirish tartibi, monetizatsiya modellari: bularning barchasini xorijlik raqobatchilar misolida o‘rganish mumkin. Ammo sohaning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunmasdan turib shunchaki nusxa olish samara bermaydi.

Ikkinchi muammo: asoschilar orasidagi nizolar

Venchur bozori statistikasi shuni ko‘rsatadiki, asoschilar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar startaplarning erta bosqichdayoq yopilib ketishiga olib keluvchi asosiy sabablardan biridir. Biznesda sheriklik madaniyati endigina shakllanib borayotgan O‘zbekiston sharoitida bu muammo ayniqsa keskin hisoblanadi.

Asoschilar har kuni 10–12 soat vaqtni birga o‘tkazadilar. Birgalikda pulsiz davrlarni boshdan kechirishadi, investitsiyalar jalb qilishadi, murakkab qarorlarni birgalikda qabul qilishadi. Qadriyatlar yoki ishga yondashuvda o‘zaro mos kelmaslik juda tez namoyon bo‘ladi va ko‘pincha loyiha yakunlanishiga olib keladi.

Sug'urta Bozor sug‘urta marketpleysi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Loyiha Asoschilarning operatsion vazifalarga shaxsan o‘zlari kirishishlari tufayli bir million dollarlikdan ortiq o‘n minglab polislar sotishga erishdi: ular Yandeks.Metrika orqali foydalanuvchilar xulqini tahlil qildilar, sessiyalar yozuvlarini o‘rgandilar va konversiyani bosqichma-bosqich yaxshilab bordilar. Natija: konversiya 1–2%dan 25%ga o‘sdi.

Uchinchi muammo: boshidanoq yirik jamoa

Ilgari korporatsiyada ishlaganlar ko‘pincha o‘zlari o‘rganib qolgan boshqaruv modelini startapga ko‘chirishadi: katta jamoalarni yollashadi, iyerarxiya tuzishadi, bo‘limlar tashkil etishadi. Lekin startap korporatsiya emas. Dastlabki bosqichda xodimlar soni emas, balki o‘zaro hamkorlikning tezligi va sifati muhim.

«Gap odamlar sonida emas, balki ularning sifati va bir-birlari bilan qanday hamkorlik qilishida. Shunchaki zo‘r mutaxassislarni bir xonaga to‘plab natija kutish mumkin emas», — deydi Qurbonov.

Amaliyotning ko‘rsatishicha, loyiha boshida ikki-besh kishilik jamoalar samaraliroq ishlaydi. Kelishuvlar kamroq, qarorlar tezroq, muloqot esa soddaroq bo‘ladi. Jamoani kengaytirish faqat ish beradigan mahsulot topilganidan va talab tasdiqlanganidan keyingina ma’noli bo‘ladi.

To‘rtinchi muammo: tegishli tajribaga ega yetakchilar tanqisligi

O‘zbekistonda startapning boshidan to uni kengaytirishgacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tgan boshqaruvchilar yetishmaydi. Tajribali menejerlarning ko‘pchiligi qaror qabul qilishning butunlay o‘zgacha mantig‘i amal qiladigan korporatsiyalar yoki davlat tuzilmalaridan chiqqan.

Shu bilan birga, o‘sib borayotgan kompaniyada aynan erta bosqichda ishlash tajribasi biznesni noldan qanday qurishni tushunish imkonini beradi. Besh kishidan ellik kishigacha o‘sgan startapda bir yil ishlash barqaror tuzilmada uch yil ishlashdan ko‘ra ko‘proq tajriba beradi.

«Hozir hamma “eks-Google”, “eks-Yandeks” deb yozadi. Lekin agar kimdir katta kompaniyaga bir yil avval kelgan bo‘lsa, u kompaniyaning qanday o‘sganini ko‘rmagan. U tizim yaratish emas, balki tizimda ishlash tajribasiga ega», — deya ta’kidlaydi investor.

O‘zbekiston va Qozog‘iston: besh yillik farq

Qozog‘iston venchur ekotizimini rivojlantirishni avvalroq boshladi. «Astana» xalqaro moliya markazi (MFsA) kompaniyalarga inglizcha huquq bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tish imkonini beradi, bu esa xorijiy investitsiyalarni jalb etishni osonlashtiradi va xalqaro fondlar uchun tushunarli.

Qozog‘istonda Google for Startups, 500 Startups kabi xalqaro akseleratorlar avvalroq paydo bo‘ldi. Ko‘plab texnologik kompaniyalarning mintaqaviy shtab-kvartiralari Olmaota yoki Ostonada joylashgan.

O‘zbekistonda taqqoslanadigan infratuzilma shakllanishi kechroq boshlangan, biroq vaziyat tez sur’atlarda o‘zgarib bormoqda. 2025 yilda mamlakatda Enterprise Uzbekistan markazi ishga tushirildi va uning rezidentlari ingliz huquqi asosidagi faoliyat yuritishi mumkin. Bu xorijiy investorlar bilan ishlashni soddalashtirishi va xalqaro fondlar ishonchini oshirishi kutilmoqda. Shu bilan birga, xalqaro tajribaga ega mutaxassislar qaytmoqda, dastlabki mahalliy fondlar paydo bo‘lmoqda va professional hamjamiyat shakllanmoqda.

«O‘zbekistonga besh yil vaqt bering va natijani ko‘rasiz. Kerakli odamlar qaytib kelmoqda, startaplar yaratmoqda, muhim mavqeni egallamoqda. Biz endi boshlamoqdamiz», — deydi Qurbonov.

Ekotizimga nimalar kerak

Bozor qatnashchilari rivojlanish uchun bir nechta omillarni ajratib ko‘rsatishadi.

Ishtirokchilarning ko‘pligi. Startaplar, fondlar va akseleratorlar orasidagi sog‘lom raqobat sifatga ta’sir ko‘rsatadi. Ishtirokchilar kam ekan, bozor «issiqxona» bo‘lib qolaveradi.

Ishtirokchilar orasidagi aloqalar. Startaplar investorlarga chiqishi kerak, investorlarga sifatli loyihalar kerak, har ikki tarafga davlat tomonidan belgilangan qoidalar tushunarli bo‘lishi zarur.

Tezlik madaniyati. «Biznesda hamma narsani tez amalga oshirish kerak. O‘ylaydigan ko‘p, lekin tez bajaradiganlar sanoqli», — deydi Qurbonov.

Muvaffaqiyatsizliklarga toqat qilish. Rivojlangan bozorlarda startapning inqirozga uchrashi tadbirkorlikning bir qismi hisoblanadi. O‘zbekistonda muvaffaqiyatsizlik hali ham shaxsiy inqiroz deb qabul qilinadi, bu esa tavakkalchilikni susaytiradi.

Xulosalar

O‘zbekiston venchur bozori shakllanish bosqichida turibdi. Birinchi startaplar allaqachon ishga tushirishdan kengayishgacha yoki yopilishgacha bo‘lgan davrdan o‘tdi, tahlil qilish mumkin bo‘lgan mahalliy tajriba paydo bo‘ldi.

Odatiy xatolar (tajribasiz ish boshlash, Asoschilarning kelishmovchiligi, jamoani erta kengaytirish) dunyodagi barcha yosh bozorlarga xos. Bularni tushunish tadbirkorlarning keyingi avlodi uchun vaqt va resurslarni tejashga yordam beradi.

Asosiy savol shuki, ekotizim ishtirokchilar sonini oshira oladimi va qo‘shni bozorlarga mos keladigan infratuzilmani yarata oladimi? Ilk natijalarni kelgusi uch-besh yil ichida ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi.

Asal Ravshanova suhbatlashdi.