Alyaska, Florida, Luiziana: AQSh tarixidagi eng katta xaridlar

Quyida bu qanday kechgani haqida qisqacha to‘xtalib o‘tamiz.

Luiziana xaridi (1803): mamlakatni ikki barobar kattalashtirgan bitim

AQSh tarixidagi eng yirik yer bitimi Napoleonning Yevropadagi muvaffaqiyatsizliklari fonida tuzilgan. 1803 yilda prezident Tomas Jyefferson Fransiyaga 15 million dollar to‘lashga rozi bo‘lib, Luiziana deb atalgan ulkan hududni sotib olgan. Bu xarid yosh davlat hududini deyarli ikki barobar kengaytirdi va G‘arbga tomon keyingi siljishga poydevor bo‘ldi. Missisipi daryosidan Qoyatosh tog‘larigacha cho‘zilgan yerlar keyinchalik 15 ta hozirgi shtat tarkibiga to‘liq yoki qisman kirgan.

Floridani sotib olish shartnomasi (1819)

Oradan o‘n yildan sal ko‘proq o‘tib, AQSh diqqati janubga qaratildi. Adams—Onis shartnomasiga ko‘ra, Ispaniya Floridani AQShga berdi, Amerika hukumati esa o‘z fuqarolarining Ispaniya tojiga qo‘ygan da’volari bo‘yicha taxminan 5 million dollar to‘lash majburiyatini o‘z zimmasiga oldi. Bitim strategik ahamiyatga ega hudud ustidan nazoratni ta’minlagani barobarida, chegaralarni ham aniqlab, ikki sobiq kolonial davlat o‘rtasidagi keskinlikni pasaytirgan.

Meksika tsessiyasi (1848)

Meksika—Amerika urushi 1848 yilda Gvadelupe-Idalgo shartnomasi bilan tugadi. Natijada Meksika hozirgi Kaliforniya, Nevada, Yuta, Arizona, shuningdek Kolorado, Vayoming va Nyu-Meksikoning ayrim qismlarini o‘z ichiga olgan ulkan hududlarni bergan. Rasman bu “xarid” hisoblanmasa-da, AQSh 15 million dollar to‘lagan va bir qator majburiyatlarni o‘z zimmasiga olgan. Ko‘lami jihatidan bu AQSh tarixidagi eng katta hududiy kengayishlardan biri bo‘lgan.

Gadsden xaridi (1854)

Janubiy transkontinental temiryo‘l qurish va Meksika bilan chegara bahslariga nuqta qo‘yish maqsadida AQSh diplomatlari Gadsden bitimini tuzdi. 10 million dollar evaziga AQSh hozirgi Arizona va Nyu-Meksiko janubiy hududlarida joylashgan 77 ming km² dan ortiq yerni sotib oldi va qit’aviy AQSh chegaralari yakuniy shakllandi.

Alyaska xaridi (1867)

Eng mashhur va dastlab tanqid qilingan bitimlardan biri — Alyaska xaridi. 1867 yilda AQSh Rossiyadan 1,72 million km² hududni atigi 7,2 million dollarga sotib olgan — taxminan har akr uchun ikki sentdan. Zamondoshlar buni “Syuardning ahmoqligi” deb atagan, ammo keyinchalik bu yerning resurs va strategik qiymati ulkan ekani tasdiqlanib, Alyaska AQShning 49-shtatiga aylangan.

Virgin orollari (1917)

AQShning xaridlari qit’adan tashqarida ham yuz bergan. Birinchi jahon urushi avjida, 1917 yilda AQSh Daniyadan Daniya Vest-Indiyasini (hozirgi Amerika Virgin orollari) 25 million dollar oltin evaziga sotib oldi. Bu xarid AQShga Karib dengizida muhim harbiy-dengiz tayanch nuqtasini berdi va mamlakatning so‘nggi yirik hududiy xaridi bo‘lib qoldi.

Bu bitimlar tarixi shuni ko‘rsatadiki, AQSh xaritasi faqat jang maydonlarida emas, balki muzokara stollari atrofida ham — shartnomalar, imzolar va katta pullar yordamida shakllangan.