Иккинчи жаҳон уруши якунланганидан сўнг собиқ иттифоқда ёзувчи аталганларнинг аксарияти мемуар ёзишга киришиб кетган экан. Табиийки, неча киши бундай асар ёзса, шунча талқин юзага келади, тарих ҳақиқатлари тахмин, нуқтаи назар ва энг ёмони ёлғон таъсирида кўмилиб кетади. Шунда ҳукумат ҳаммасига чек қўйиб, бундай асарлар чоп этилишини тўхтатиб қўйган, чуқур ўрганишлар ва назоратдан кейингина айримларига рухсат берган экан.
Тарих шундайки, унда кечган жараёнларга, айниқса маълум шахслар фаолиятига дарҳол баҳо бериш тўғри бўлмайди. Охирги пайтларда сўз эркинлиги эпкинларидан руҳланибми, ёки бу мавзу оммабоплигидан илҳомланибми, биринчи президентимиз Ислом Каримов фаолиятига баҳо бериш, унинг ислоҳотларини таҳлил қилиш, у қолдирган давлатнинг ҳар бир тизимини тарозига солиб кўриш урф бўлди.
Албатта, ҳар бир давлат раҳбари фаолияти кўп йиллар, ҳатто асрлар муҳокама қилинади, давр синовларида турлича баҳоланаверади. Аммо юзаки қараш, шошма- шошарлик билан қиёслаш, айниқса вазиятни тушунмай хулоса чиқариш дуруст эмас.
Келинг, ҳатто сиёсатдан узоқ бўлган оддий инсон ҳам таҳлил қилиши мумкин бўлган айрим жиҳатларни ёдга оламиз.
1. Мустақилликка эришган йилларимизда ўспирин ёшда эдим. Нарх-наво шиддат билан ўсиб борар, инсон жон сақлаши учун зарур бўлган озиқ овқатлар танқислиги юзага келганди.
Нон учун соатлаб навбатда турардик, кечаси бориб тонгда нон сотиб олган пайтларимиз бўлган. Ота-оналаримиз бизнинг қорнимизни тўйдириш учун нима қилишни билмай бир-бирларига тикилиб қолганларининг гувоҳи бўлганмиз. Кейинчалик ун сотилмай қолди, ҳамма буғдой тортиб нон ёпа бошлади. Тегирмон кўпайди. Қишлоқлардаги олди-сотдида пул ўрнига ғалла ишлатила бошланди.
Шундай кунларда бир аёлнинг буғдой олиш учун комбайнга яқинлашиб янчилиб кетганини эшитиб, даҳшатга тушгандим. Бу воқеа аслида бўлганми, йўқми, билмайман. Лекин ҳар бир таъсирли воқеани баҳолашда албатта давлат раҳбарларини айблаш менда ҳам бўлган. «Бечора аёл болаларини боқиш учун парча-парча бўлиб кетсая. Юқоридагиларда инсоф борми?..» Аммо барибир бу масалада қатъий турилди, ҳар бир бошоқ дон давлат назоратига олинди ва ниҳоят ғалла мустақиллигига эришилди. Бугун, яратганга шукр, нон муаммоси йўқ. Албатта, баҳо бергувчилар наздида бу жуда оддий ютуқ туйилиши мумкин, аммо бутун бир халқнинг очлик чангалига тушиб қолмай ўзини ўзи эплаб кетганини, бунинг учун тўғри йўл танлаб олинганини тушунганлар тушунади.
2. Бу воқеага 20 йилдан ошди. Бир инсонни танирдим, жуда хушмуомала, кўнгли очиқ одам эди. Бир тўйда нима жин урадию ичиб олади. Ёнида ўтирган бир рус йигит билан гап талашади ва аччиқ устида стол устидаги пичоқни олиб қорнига санчади. Бу бир қарашда оддий маиший жиноят туйилар, аммо акамиз ўзини билмай катта хато қилиб қўяди: миллат номини айтиб «Сенларнинг ҳаммангни қириш керак» деб юборади. Жароҳатланган йигит тузалиб кетди, ҳатто ўзи ва оиласи даъво аризасидан воз кечди. Аммо суд жиноят қилганни кечирмади ва 14 йил жазо тайинлади. Ахир бир қарашда бу жуда қаттиқ жазо эди, 14 йил унинг хотини ва ёш болалари нима қилишади?
