Ўзбекистон президентининг АҚШга ташрифи арафасида ушбу ташрифни ёритувчи журналистлар билан бирга океан ортига йўл олган журналист, Халқаро пресс-клуб раҳбари Шерзод Қудратхўжаев фейсбукдаги саҳифасида Америка сафари таассуротлари билан бўлишмоқда.
Нега Америка Беруния деб аталмайди?
Америкадаги илк таассуротларим бўйича постимдан сўнг кўплаб фикр ва таклифлар олдим. Саволлар ҳам кўп бўлди. Эътибор ва муносабат учун раҳмат. Бугунги постимда шу саволларнинг баъзиларига жавоб берсам. Баъзан бу оламнинг минглаб ришталар билан боғлиқлиги ва бир-биридан узоқдек туюлган оламлар қанчалик яқинлигини тасаввур қилиш кишини ҳайратга солади. Масалан, Америка ва Ўзбекистон оралиғини қарийб 11 000 километр масофа ҳамда тубсиз ва чексиз океан ажратиб турсада, гуёки, бизга ҳар сафар Америка янгидан кашф этилгандек туюлаверади.
Тарихдан яхши хабардор кишилар яхши биладики, Америка қитъасининг борлиги ҳақида Колумбдан олдин ўзбек олими айтганди. Американинг очилиши расман 1492 йилнинг 12 октябри деб ҳисобланади. Ўша куни машҳур европалик жаҳонгашта денгизчи Христофор Колумб янги олам соҳилларига лангар ташлайди. Энди яна ўзбек олимига қайтамиз. 973 йилда Хоразм ҳудудида туғилган Абу Райҳон Берунийнинг бугунги замонавий кашфиётларни яралишида анчагина меҳнати сингган. Беруний Ер сайёрасининг ўлчовини аниқлик билан ўлчаган дунёдаги биринчи олимдир. Беруний ўлчами бугунги олимларнинг ҳисоб-китобларидан (компьютерда ҳисоблаганда албатта) атиги 17 километрга фарқланади. Ер ўлчовини билганда у Осиё, Африка ва Европа китъалари дунёнинг унча катта бўлмаган бўлаги 2/5 қисмини англатишни маълум қилади. Хўш қолган 3/5 қисми нимадан иборат. Абу Райҳон Беруний Европа ва Осиё ўртасида бошқа қитъа борлигига оид илмий гепотизасини илгари суради. Беруний умрида океан кўрмаган инсон бўлсада, буюк ихтироси билан «буюк кашфиёт тожи»ини кийишга ҳақли. Тўғри, у Христофор Колумб каби ёғоч кемада Америка соҳилига қадам қўймаган бўлсада, Америкадан 11 000 километр узоқликда туриб, ақл машъали ила ўз қалами учида янги кашфиёт ғоясини берди. Ва бу 5 асрдан сўнг ўз тасдиғини топди. Хўш нима учун унда бу юрт Америка дейилади? Христофор Колумбия ёки Беруния дейилмайди? Биринчидан, бобомиз камтарликка борган, иккинчидан, Европада осиёлик олимлар билан мулоқот ва журналлар бўлмаган. Учинчидан, ўртада тарихга тасодифан кирган яна бир шахс бор. У 1454 йилда Флоренцияда туғилган Америго Веспучидир. У тадқиқотчи, савдогар ва сайёҳ бўлган ва Медичилар оиласига хизмат килган. У Колумб харитаси асосида сайёҳатга чиққанди. Колумб Америкага биринчи борган бўлса ҳам, у ерга «Вест Индия», яъни Осиёнинг давоми сифатида қарайди ва Колумбдан фарқли равишда кўрганлари ҳақида Флоренция зодогонларига ҳикоя қилади, кўплаб мактублар йуллайди. Ўлимидан сўнг унинг ёзган мактублари «Ракколта» нашрида ва Европанинг бошқа журналларида ҳам чоп этилади. Колумбнинг асарлари эса ҳали оммалашмаган эди (унинг қарашлари ва асарлари ўлимидан 50 йил ўтиб оммалашган). Шу боис янги оламга бу материкнинг мўътадил иқлими у ерда яшовчи аборигенлар ва ажойиб тупроқни таърифлаган Америго номига ўтиб кетади. Зотан, бу фактлар ўша даврда ижтимоий тармоқлар бўлмасада, журналлар орқали оммалашган. У Америка ва Американинг асл халқи, урф-одатлари тўғрисида жуда кўп ёзганди.
