1993 йил 2 сентябрь санасида «Маҳаллий давлат ҳокимияти тўғрисида»ги қонун қабул қилинганди. Унда маҳаллий вакиллик ва ижроия ҳокимиятининг фаолияти, улар қабул қиладиган ҳужжатлар, ҳуқуқлари, мажбуриятлари ва бошқалар белгилаб қўйилганди.
Мазкур қонуннинг 24-моддасида халқ депутатлари Кенгашининг ваколатлари санаб ўтилган. 5-бандида Кенгаш ҳокимни ва унинг ўринбосарларини лавозимга тасдиқлаши, ҳокимни ва унинг ўринбосарларини лавозимдан озод этиши, уларнинг фаолиятига доир ҳисоботларни, шунингдек ҳокимларнинг вилоят, туман, шаҳар ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг энг муҳим ва долзарб масалалари юзасидан ҳисоботларини тинглаши кўрсатилган.
Содда қилиб тушунтирсак, халқ томонидан сайланган депутатлар олдида ҳоким маълум муддат давомида ўзи ва ўринбосарлари томонидан амалга оширилган ижтимоий, иқтисодий, қишлоқ хўжалиги, саноат, инвестиция, ёшлар, хотин-қизлар масалалари ва бошқалар тўғрисида вақти-вақти билан ҳисобот бериб туради. Агар халқ учун етарли даражада оқилона сиёсатни амалга оширолмаса, халқ вакиллари ишончини оқламаса, лавозимидан озод этилади.
2010 йил 30 декабрда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Сенат Кенгашининг «Халқ депутатлари вилоят, туман, шаҳар кенгашининг намунавий регламентини ва халқ депутатлари вилоят, туман, шаҳар кенгашининг доимий комиссиялари тўғрисидаги намунавий низомни тасдиқлаш ҳақида»ги қарори қабул қилинганди.
Қарорнинг 4-моддасида халқ депутатлари Кенгаши ишини ҳоким — халқ депутатлари Кенгашининг раҳбари ташкил этади ва унга раҳбарлик қилади. Ҳоким – халқ депутатлари Кенгашининг раҳбари ўз фаолияти ҳақида халқ депутатлари Кенгаши олдида ҳисобот беради, деган жумлалар мавжуд.
Ўз-ўзидан табиий саволлар туғилади. Халқ депутатлари Кенгаши бирор марта ҳокимнинг ҳисоботини эшитиб, маъқул келмаса ишдан олиб ташлаганини кўрганмисиз? Мен эшитмаганман ҳам. Чунки, ҳудудидаги барча масалаларни ҳал этадиган куч, йўлбошчи, етакчи бўлган ҳоким Кенгашга ҳам раҳбарлик қилади. Ҳокимлар Кенгашга раҳбар экан, депутатлар халқ манфаати йўлида уларга қарши бора олмайди. Бу аниқ. Қарши борса, бирор баҳона билан депутатликдан чақиртириб олинади. Бу амалиётда кўп учраб турадиган ҳолат.
2018 йил 22 январь куни фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологияларни қўллаб-қувватлаш йилида амалга оширишга оид давлат дастури тўғрисида Президент фармони қабул қилинди. Амалга оширилиши шарт бўлган 231 қисмдан иборат давлат дастури ишлаб чиқилди.
Унинг 25-қисмига қарайдиган бўлсак, халқ депутатлари Кенгаши ваколатларини кенгайтириш орқали маҳаллий давлат ҳокимияти органлари фаолиятини такомиллаштириш доирасида ҳокимнинг маҳаллий ҳокимият вакиллик органи бўлган Кенгашнинг раҳбари сифатида мақомини бекор қилиш тўғрисидаги қонун лойиҳаси тайёрланиши зарур эди.
