Жанубни русларга ким топширганди? Украинадаги энг резонансли иш тафсилотлари

2022 йил 24 феврали тонгида Россия қўшини яшин тезлигида Қрим билан боғловчи бўйинни босиб ўтишади ва Украинанинг материк қисмида ҳаракатлана бошлашади. Ярим кун ичида россияликлар 200 километрдан ортиқ масофада ичкари киришади ва Херсонга олиб ўтувчи Антонов кўпригига етиб келишади. Бир неча кун ўтиб ҳажми Швейцарияникидан каттароқ ҳудудлар эгаллаб олинади.

Шундан буён украин жамоатчилиги нега бундай бўлгани ҳақидаги саволларни бот-бот бериб келмоқда. Нима учун Қрим билан боғловчи ҳудуддаги кўприклар портлатилмаган, нима учун мудофаа тегишли тартибда ташкил этилмаган ва нега бу йўналиш қўшимча кучлар билан кучайтирилмаган?

Ҳуқуқ-тартибот органлари эса ўз суриштирув ишларини олиб бормоқда. BBC тор сиёсий доираларда «Залужний иши» деб аталувчи ушбу иш тафсилотларини аниқлашга ҳаракат қилиб кўрди.

Жануб қандай босиб олинганди?

Чўнғар бўғози ва Қрим яриморолини материк қисми билан боғловчи тор бўйин, мудофаа яхши ташкил этилган ҳолатда, амалда енгиб ўтиб бўлмас тўсиқ деб ҳисобланарди. Аммо барчаси буткул бошқача ривожланди.

Чўнғардаги кўприклар портлатилмади, Херсон области ичкариси томон тезкорлик билан ҳаракатланган Россия қўшини сон жиҳатдан ва техникалар бўйича устунлик қилгани туфайли украин ҳарбийлари чекинишга мажбур бўлади.

Орадан бир ярим йил ўтди, Украина Херсон шаҳрини қайтариб олди, жамоатчиликда эса ҳамон «жанубни ким топширгани» масаласида муҳокамалар давом этмоқда. Кимдир Қрим бўйнидаги кўприклар портламаганига босқин арафасида хоинлар у ердаги портловчи моддаларни зарарсизлантирганини сабаб сифатида келтирса, бошқалар россияликларнинг диверсия гуруҳи симларни кесиб ташлагани портлашлар рўй беришига имкон бермаганини айтади. Шунингдек, хизматга лоқайдлик билан қараш версияси ҳам бор — унга кўра, ҳеч ким ҳеч нарсага тайёрланмаган ва ҳеч қаерни миналаштирмаган.

Бу масалада ҳукумат расмийлари ҳам тез-тез изоҳ бериб турибди. Аммо бунда фикрлар иккига бўлинган. Мудофаа вазирлиги ва Бош штаб керакли жойлар миналаштирилгани, аммо украин ҳарбийлари сон жиҳатдан ўн баробар устун қўшинга қарши туришига тўғри келганини иддао қилади. Бу ҳолатда кўприклар портлатилиши вазиятга сезиларли таъсир кўрсатмасди, деган фикрда ҳарбий қўмондонликнинг айрим вакиллари.

«Барча йўқолиб қолган, кўприклар портлатилмаган» деб бақираётганларнинг барчаси, биринчи навбатда, ҳарбийларга қулоқ солинг. Ва улар сизга айтишади, у ерда Қримдан кўприклар орқали эмас, қуруқлик орқали ўтиш мумкин бўлган яна ўнта йўл бўлган. Ва шунинг учун кўприклар портлатилиши россияликларнинг бу йўналишда олдинга юришига таъсир кўрсата олмасди. Буни ҳозирда сиёсий мухолифатда бўлган ҳарбий генераллардан бири айтган, мен биринчи бўлиб ундан эшитганман», — деганди собиқ мудофаа вазири Олексий Резников.

Кенг кўламли босқин бошланган вақтда Украинанинг «Жануб» қўшинлар гуруҳига қўмондонлик қилган ва шу участка учун жавобгар бўлган генерал-майор Андрий Соколов эса яқинда «Украинская правда» учун берган интервюсида россияликларнинг тезлик билан олдинга юришига улар украинлардан 20-25 марта кўп бўлгани сабаб бўлганини айтган.

Россия артиллерияси миналанган далаларга зарба берган, россияликлар радиоалоқани ўчириб қўйишган, механизациялашган колонналар эса Қримдан чегара орқали яшин тезлигида ўтиб келган. Соколовнинг сўзларига кўра, россияликлар Қримдан бостириб келган маҳалда мамлакат жанубида бўлган куч ва воситалар юришни тўхтатиш ва Украинанинг материк қисмидаги ҳудудлар ишғол этилишига йўл қўймаслик учун шунчаки етарли эмасди.

«Бизга қарши 22-армия корпуси тўлиқ таркибда, яхши тайёргарликка эга 58-Шимолий Кавказ армияси ва 7-десант-штурм дивизиясининг ярми ҳаракат қилди. Бу жуда кўп. Уларда артиллерия ва бошқа барча воситалар мавжуд эди. Қолаверса, ҳаво қисмлари — тахминан 140 самолёт, 60 вертолёт ва Қора денгиз флотининг кемалари», — деганди генерал.

Соколов шунингдек портлатилиши мумкин бўлган кўприклар Чўнғарда жойлашганига эътибор қаратган. Аммо Армянск ва Перекопск орқали Чаплинка ёки Каланчакка ўтишда кўприклар йўқ эди ва бу ерда Россия армияси учун Херсон ва Нова Каховка йўналишида қуруқлик орқали ўтиш йўли мавжуд эди.

«Қрим шунинг учун ҳам яриморол деб аталади, у материк қисми билан кўприкларсиз ҳам қуруқлик орқали боғламларга эга», — деган генерал.

Нашр мухбирлари билан суҳбатлашган ҳарбийлар тасдиқлашича, ўшанда бу ҳудудда бўлган куч ва воситаларда россияликларнинг Жанубга юришини тўхтатиш учун ҳеч қандай имкон йўқ эди.

«Урушга тайёрланиш, бригадалар сонини кўпайтириш, ҳудудий мудофаа кучларини ўз вақтида тайёрлаш ва шуғуллантириш, ҳарбий-саноат комплексини ривожлантириш, армияни қуроллантириш керак эди», — дейди BBC билан суҳбатда Бош штаб вакили.

Володимир Зеленский ва унинг жамоаси вакиллари эса бу масалага анча танқидий ёндашиб, тергов ўтказиш ва айбдорларни аниқлаш зарурлигини таъкидламоқда.

«Сиз билан биз тушунамизки, агар қайсидир шаҳарча ёки шаҳардан кетилса, ҳамма кетади. Кимдир қолса — у асир тушади ёки ҳалок бўлади. Ташлаб чиққанларни эса текшириш керак, ким чиққан ва ким қандай буйруқ олганини. Улар сотқинларми ёки буйруқ бўлганми?», — дея бу вазиятга изоҳ берганди мамлакат президенти шу йил январида журналистлар қаршисида. У шунинг учун жиноий иш очилгани ва айбдорлар аниқланишини қўшимча қилганди.

Украина Миллий хавфсизлик ва мудофаа кенгаши котиби Олексий Данилов россияликлар нима учун Қримдан Херсон областига бу қадар тез ҳаракатлангани бўйича якуний жавоб ҳозирча йўқлигини билдирган — барча умид терговдан. Украина разведка бошқармаси бошлиғи Кирилл Буданов эса агар украин қўшини Чўнғардаги ўтиш йўлларини портлатганида уруш бутунлай бошқача кечган бўлишига ишончи комил: «Агар ўтиш йўллари портлатилган бўлганида ва илк соатлар бироз бошқачароқ ривожланганида, Россия армияси бундай тезликда ҳаракатлана олмаган бўларди. Бу аксиома».

Рада депутатлари ҳатто ушбу масала бўйича Бош қўмондон Валерий Залужнийни тегишли қўмитага чақиртиришган. Бу учрашув иштирокчилари айтишича, генерал барча саъй-ҳаракатларни урушга ва ғалабани яқинлаштиришга чақирган, чунки Жануб оккупацияси тарихида «барчанинг ўз ҳақиқати бўлади».

Аммо парламентдагилар бу суриштирув бугунги кунда ҳам муҳим бўлиб улгурганини айтишади. «Бунинг учун кимдир жавоб бермоғи лозим. Биз ахир Жануб бу қадар тез босиб олиниши шунчаки рўй бермаганини биламиз. Демак, у ерда қандайдир камчиликлар бўлган. Бу йўналишда мудофаа учун масъул бўлган аниқ одамлар бор эди», — деган BBC билан суҳбатда миллий хавфсизлик ва мудофаа масалалари бўйича қўмита котиби Роман Костенко. Унинг ўзи ҳам Россия босқини бошланган маҳалда Миколайив шаҳри ва унинг атрофидаги аҳоли яшаш манзиллари мудофаасида бевосита иштирок этган.

Ҳарбийлардан айнан нималарни сўраш кераклиги борасида Костенконинг ишончи комил: уларга қандай буйруқлар берилган, уларда босқин ҳақида маълумот бўлганми, қандай вазифалар қўйилган ва бу вазифалар қанчалик бажарилган

«Тергов аниқлаб бериши керак бўлган саволлар кўп», — деган депутат.

Тергов бошланиши

Херсон областида етарли даражада ҳимояланмагани ва бу унинг тезда оккупация қилинишига олиб келгани бўйича иш Давлат тергов бюроси томонидан урушнинг иккинчи ойидаёқ — 2022 йил 11 апрелида очилганди. Ўтган вақт ичида суриштирув ишлари бўйича маълумотлар жуда кам.

2023 йил мартида бюро BBC Украина хизмати сўровига жавобан иш Жиноят кодексининг 111-моддаси 1-қисми ва 425-модданинг 3-қисми билан тергов қилинаётгани ҳақида маълум қилган — бу давлатга хиёнат ва ҳарбий хизматга совуққонлик билан муносабатда бўлиш тўғрисидаги моддалар.

Бунда гап Россиянинг Украинанинг материк қисми ичкарисига кириб боришига тўсқинлик қилиш учун кўприклар ва тўғонларни миналаштиришни нотўғри ташкил этиш ҳақида боради.

«Бу ўз навбатида Херсон ва Запорижжя областлари ҳудудларини вақтинча оккупация қилиш, украин ҳимоячилари ва тинч аҳоли вакилларининг ўлими, душман томонидан ушбу регионлар инфратузилмаси йўқ қилиниши билан боғлиқ оғир оқибатларга олиб келган», — деган BBC суҳбатдоши.

Даставвал «Жанубнинг таслим қилиниши»ни махсус хизматдаги хоинлар — Украина хавфсизлик хизматининг Қримдаги бош бошқармаси собиқ бошлиғи Олег Кулинич (гўёки айнан у қўшинлар дислокацияси ва маҳаллий инфратузилмалар ҳақидаги барча маълумотларни россияликларга бергани айтилганди), шунингдек УХХнинг 
Херсон областидаги бошқармаси собиқ бошлиғи Сергей Криворучко билан боғлаганди.

Олег Кулинични 2022 йил июлида Киевда ушлашади. Терговчилар унинг Россия махсус хизматлари билан ҳамкорлигига оид фактлар аниқланганини айтишганди.

У жиноий ташкилот тузиш, давлатга хиёнат қилиш, дезертирлик (босқин бошида Херсондан Киевга қочиб келиш), қуролдан ноқонуний фойдаланиш, шунингдек Россияга давлат сирлари ҳисобланувчи маълумотларни етказишда гумонланган. Украина хавфсизлик хизмати собиқ мулозими ушланиши билан дарҳол ҳибсга олинган ва тергов изоляторига жойлаштирилган. Унинг устидан суд жараёни 17 октябр куни бошланади.

Сергей Криворучко 2022 йилда генерал унвонидан маҳрум этилган, лекин, ОАВ маълумотига кўра, ҳалигача унга нисбатан жиноий иш очилмаган.

Украина ХХ собиқ раҳбари Иван Бакановнинг қўли остидаги мулозимларнинг исми-шарифи «Жанубни таслим қилиш» ва Херсондаги кўприклар миналарсиз қолиши контексти йўқ жойдан пайдо бўлади — бу ҳақда ҳукумат вакиллари ўз изоҳларида айта бошлашади. УХХнинг янги раиси Василий Малюк ҳам бу алоқадорлик ҳақида гапиради.

2022 йил декабрида «1+1» телеканалига берган интервюсида у Кулинич бир пайтлар Жанубда аксилтеррор машғулотлар ўтказгани ва буни аксилтеррор марказ раҳбарияти билан келишмагани ҳақида айтган. Ва бу машғулотлар Россиянинг босқинга тайёргарлиги билан боғлиқ бўлиши мумкинлигига ишора қилган.

Аммо BBC суриштирувида аниқланишича, Олег Кулинич Украина хавфсизлик хизматининг бошқа ходимлари каби Жануб оккупация бўйича иш фигуранти эмас. Маълум бўлишича, бу ишга фақатгина Украина қуролли кучлари ҳарбийлари жалб этилган.

Ишда кимлар фигурант бўлиши мумкин?

BBC маълумотига кўра, бу иш бўйича ҳали ҳеч кимга айблов эълон қилинмаган, аммо катта эҳтимол билан бу яқин вақтлар ичида рўй бериши мумкин. Иш бир ярим йилдан буён тергов қилинмоқда, ҳозиргача гувоҳлар сўроқ қилинмоқда. Ва бу оддий кечаётгани йўқ.

Ишончли манбалардан маълум бўлишича, терговчилар генераллар ва ҳарбий қўмондонлик вакилларидан иборат бутун бир рўйхатни сўроқ қилишган. Улар орасида — мудофаа кучлари қўмондони Сергей Наев, «Жануб» қўшинлар гуруҳининг собиқ қўмондонлари, хусусан генераллар Андрий Ковалчук ва Андрий Соколов, шунингдек, бу гуруҳ таркибига кирган бошқа ҳарбий тузилмалар командирлари бор.

Бу борада Бош штабнинг собиқ бошлиғи генерал Виктор Муженко ҳам кўрсатма берган. У 2022 йил 24 феврал тонгида олий ҳарбий қўмондонликка қўшилган ва штабда қарорлар қабул қилишга кўмаклашган.

«Шу йил [2022] 20 февралида мен сўроқ бераётгандим. Бунгача сўроқда бир йил давомида пауза бўлганди... Қуролли кучлардан биринчи бўлим чақирилганим мени жуда ҳайрон қолдирди. Менга берилган саволлардан бири бу масалада маълум режа мавжуд бўлганми ва нима учун бундай бўлиб чиқди, деган маънода эди. Режалар бўлган. Нима бўлганини эса ўрганиш керак», — дея бу вазиятни изоҳлаган генерал шу йил мартида «Фактлар» нашрига берган интервюсида.

Маълумотларга кўра, Бош штабнинг яна бир собиқ бошлиғи, генерал Руслан Хомчакни ҳам сўроқ қилишган. Херсоннинг собиқ раҳбарлари, жумладан 2021 йил октябридан 2022 йил июлигача Херсон области ҳарбий маъмурияти бошлиғи бўлган, 2023 йил 16 сентябр куни Киевда жонсиз топилган Геннадий Лагута ҳам кўрсатма берган.

Шунингдек, қатор манбалар тасдиқлашича, бу иш бўйича тергов доирасида терговчилар Валерий Залужний билан ҳам суҳбатлашиш учун келишган. BBC маълумотига кўра, бош қўмондон ҳозирча бу иш бўйича процессуал статусга эга эмас ва сўровга расмий чақирув ҳам бўлмаган. Аммо вақт ўтиб бундай статус пайдо бўлиши истисно этилмайди. Воқеаларнинг бундай ривожи эҳтимолини ҳисобга олган ҳолда тор сиёсий доираларда Жануб оккупацияси ҳақидаги ишни аллақачон «Залужний иши» деб атай бошлашган.

BBC Залужнийнинг бу терговга алоқадорлиги бўйича аниқлик киритиш учун Давлат тергов бюросига сўров юборган, аммо у ердагилар маълумот тақдим этишни рад қилишган. Вакиллари ушбу жараёнда қўшма тергов гуруҳида иштирок этаётган УХХ ҳам маълумот беришдан бош тортган. Махсус хизматдагилар бу ишда асосий тергов органи ДТБ экани, шунинг учун барча саволлар — бюрога берилиши кераклигини таъкидлашган.

Шунингдек, терговчилар босқин бошланганида Жанубни мудофаа қилиш билан шуғулланган 59-алоҳида мотоўқчилар бригадаси собиқ командири, полковник Олександр Виноградовни сўроқ қилишган. Бу иш доирасида жами элликдан ошиқ киши гувоҳлик берган.

Бироқ, терговчилар ўша воқеаларнинг асосий иштирокчиларидан бири, 24 феврал куни Қрим билан чегарада хизматда бўлган шахсга, у 2023 йил июлида «Украинская правда» нашрига ўша воқеалар ҳақида интервю бермагунича, умуман тегишмаган. Ҳарбий Иван Сестриватовский Чўнғардаги кўприкларни портлатиши керак бўлгани, аммо негадир бу иш ўхшамай қолганини гапирган. Ва ушбу денгиз пиёдаси шу вақтга қадар уни ҳеч ким сўроқ қилмаганини айтган.

«Расмий тергов ҳозиргача менга чиқмади. Ҳарбий бошлиқлар ҳам мен билан бу воқеа ҳақида гаплашишмади. Балки бу мен реабилитация жараёнида бўлганим, тиббий кўрикдан ўтаётганим учундир. Барибир мен улар билан гаплашишимга тўғри келади», — деганди Сестриватовский.

Ўша интервюсида ушбу ҳарбий кўприклар миналаштирилган бўлганини айтган. 24 феврал куни айнан у кўприкларни портлатишга уринган, аммо механизм ишламаган. Кейин эса у кетишга уринган, аммо улгурмаган ва россияликларга асир тушган. Денгиз пиёдаси бунга россияликлар ҳудудни ёппасига ўққа тутиши оқибатида симларга шикаст етгани ёки диверсантлар иши сабаб бўлганини тахмин қилган.

Давлат тергов бюросидагилар BBC сўровига жавобан Сестриватовский барибир сўроқ қилинганини маълум қилган. Бу амалда унинг интервюси чиқиши биланоқ рўй берган.

«Фуқаролар ҳарбийларни суд қилиши»

Бу иш бўйича BBC билан суҳбатда бўлган ҳарбийлар томонидан берилган асосий савол - Давлат тергов бюросининг фуқаролик терговчилари бундай ишни олиб бориши қанчалик тўғри экани ҳақида бўлган. Ахир уларда кўпинча ҳарбий тажриба бўлмайди, улар, айниқса, уруш олиб бориш ва ҳарбий қарорлар қабул қилишда тегишли тажрибага эга бўлмайди. Қолаверса, ҳарбийлар фикрича, бу тергов холислигига шубҳа бор, чунки бюро президент офиси билан алоқадор деб ҳисобланади.

НАТОнинг кўплаб мамлакатларида бундай ишлар ҳарбий полиция терговчилари томонидан тергов қилинади, аммо Украинада урушнинг 9 йилида ҳам бундай орган тузилмаган.

Мудофаа вазирлигидагилар ҳарбий адлия модели устида иш олиб борилаётгани ҳақида бир неча бор хабар берган, аммо турли сабабларга кўра бу жараён жуда секин кечмоқда.

Гап Ҳарбий ҳуқуқни муҳофаза қилиш хизмати негизида янги тузилма — Ҳарбий полиция ташкил этиш ҳақида кетмоқда. Унинг асосий вазифалари ҳарбийларга қарши ишларни тергов қилиш бўлиши керак. Тегишли қонун лойиҳаси аллақачон ишлаб чиқилган, у парламентда маъқуллаш жараёнидан ўтмоқда.

Президентни қўллаб-қувватловчи «Слуга народа» фракцияси ҳарбий адлия тизими бўйича ишлар фаол давом этаётгани ва йил охиригача қарорлар қабул қилиниши кутилаётганини айтади. Парламентдаги миллий хавфсизлик ва мудофаа қўмитаси раиси ўринбосари Маряна Безугланинг сўзларига кўра, ДТБ терговчилари асосий эътиборни ҳарбийларга эмас, амалдорлар ва расмий шахсларга қаратиши керак. Бунинг учун ҳарбий терговчилар ва ҳарбий судларни ўз ичига олувчи алоҳида ҳарбий адлия тизими ташкил этилиши керак.

Аммо Жануб оккупацияси ишида яна бир жиҳат мавжуд. Ҳарбий доирадагилар жамоатчилик талабини тезда қондириш учун уларни айбдор қилиб кўрсатишни исташаётганидан хавотирланишмоқда. Зеро, уларнинг сўзларига кўра, бу масалада уруш бошлангандаги воқеалардан ташқари унгача бўлган воқеаларни текширишнинг аҳамияти ҳам катта. Хусусан, умуман олганда мамлакат урушга қандай тайёрлангани, ҳукумат  бу йўналишда қандай қарорлар қабул қилгани ёки қабул қилмагани ва армияни максимал даражада кучайтириш ва уни мудофаага тайёрлаш учун нималар қилгани.

Генерал Соколовнинг таъкидлашича, унда режага кўра Қрим йўналишини ёпиш учун кўзда тутилган тўрт бригада ўрнига фақат бир яримта бўлган. Беларусдан тортиб Қримгача бўлган ҳудудларни қамраб олиш учун қўшинлар етишмаган. Шунинг учун, генералнинг ҳисоблашича, мамлакатда босқин бошланишидан аввалроқ сафарбарлик эълон қилиниши ёки бошқа йўл билан армия сонини тезда ошириш талаб этиларди.

Бош штабдаги манбалар бу тергов ҳарбий қўмондонликка маълум маънода босим кўрсатаётгани ҳақида ҳам айтишган. Президент офиси вакили эса бу ҳеч қандай босим эмаслиги, шунчаки жамоатчилик ким айбдор экани ҳақидаги саволга жавоб олишни истаётганини билдирган.

«Биз бундай иш борлиги, унда ҳарбийлар фигурант эканидан хабардормиз. Нима учун кўприклар портлатилмагани, россияликлар эса бу қадар тез киргани ва Херсонни эгаллаб олганига ойдинлик киритиш керак», — деган президент офисидаги манба. Ва шундай қўшимча қилган: «Украина қуролли кучлари низоми бор, ҳарбийлар эса шу низом бўйича ҳаракат қилиши керак. Уларга "Кўприкларни портлатинг!" деб президент буйруқ бериши керак эмас, ҳарбийлар жойдаги вазиятдан келиб чиққан ҳолда иш тутиши керак. Тергов буни текшириши керак».

Украина армияси мустақиллик тарихида илк бор бундай кенг кўламли тажовузкорлик билан тўқнаш келди ва бу жиҳатни ҳам эътиборга олиш керак, деб ҳисоблайди собиқ кўнгилли, энди эса Украина қуролли кучлари ҳарбийси, денгиз пиёдаси Олександр Карпюк.

«Захиралар ва ресурслар бўлмаган. Биз радиоэлектрон кураш воситалари, ракеталар, авиация билан илк бор тўқнашдик. Кучлар нисбати 1:20 эди. Мен тўғри тушундимми - фуқаролик жамияти авиация, ракета ва 20 баробар кўп бўлган рақибга қарши тура олмагани учун ҳарбийларни қоралаяптими?» — дея риторик савол қўйган у.

Карпюкнинг сўзларига кўра, суриштирув ўтказиш — ҳарбийлар ўша шароитда амалга ошириши керак бўлган барча ҳаракатларни амалга оширганми ёки йўқ, бунинг учун уларда куч ва воситалар бўлганми ёки йўқлигига ойдинлик киритадиган тўғри иш.

Аммо глобал миқёсда, бу вазиятга бироз бошқача қараш керак: «Бу ўринда барча айбдор. Ва диванда ўтирган, кейин эса фуқаролик мажбурияти бўлишига қарамай  чамоданларини олиб, мамлакатдан қочиб кетган одамлар ҳам. Кенг кўламли босқинга тайёрланмаган ҳукуматга ҳам саволлар бор».

Барча ҳисоб-китобларга кўра, жумладан Ғарб экспертлари баҳолашича, Украина Россия ишга солган куч ва воситалардан келиб чиққан ҳолда бардош бера олмаслиги керак эди.

«Аммо Украина қуролли кучлари мўъжиза кўрсатишди», — дейди Карпюк.

Ва ҳарбийлар мудофаага қандай тайёрлангани ҳақидаги саволга жавоб қидириш билан бир вақтда умуман мамлакат урушга қандай тайёрланганини таҳлил қилиш керак, акс ҳолда картина нотўлиқ бўлиб қолади, деб қўшимча қилган у.