«Қарамлик машиналари» - Instagram ва YouTube устидан суд жараёни бошланди

«Бу компаниялар мақсадли равишда машина яратди, у бола миясида қарамликни келтириб чиқаради», деди 9 феврал куни судда даъвогарнинг адвокати. BBC унинг сўзларидан иқтибос келтирди.

Даъвогарнинг исми ва фамилияси тўлиқ кўрсатилмаган (Кейли Г.М.), чунки даъво қўзғатилаётган даврда у вояга етмаган эди, ҳозир у 20 ёшда.

У дастлаб яна иккита ижтимоий тармоқ - Snapchat ва TikTok платформаларига қарши даъво қўзғатди, бироқ улар январ ойида у билан судгача бўлган келишувларни имзолади.

Instagram ва YouTube платформаларига эгалик қилувчи Meta ва Google компаниялари адвокатлари қиздаги оғриқли қарамлик ижтимоий тармоқларнинг ишлаш усуллари туфайли эмас, балки унинг оиласидаги муаммолар оқибатида юзага келганини исботламоқчи.

Шу пайтгача ижтимоий тармоқларга эгалик қилувчи компаниялар 1996 йилдаги «Алоқа тизимларида одоб-ахлоқ қоидалари тўғрисида»ги қонунга асосланиб, платформалар учинчи шахслар жойлаштирган контент учун жавобгар эмас, деган қоидани рўкач қилиб келган. Аммо ҳозирги даъво бошқа нарса ҳақида: одамларнинг ушбу тармоқлардан фойдаланишига таъсир қилувчи ижтимоий тармоқларнинг интерфейси, алгоритмлари, хабарлари ва бошқа жиҳатлари ҳақида.

Шу сабабли, Лос-Анжелесдаги ушбу суд жараёнининг натижаси бутун Қўшма Штатлар бўйлаб бошқа даъвогарлар, уларнинг қариндошлари, мактаб таълими идоралари ва штат бош прокурорлари томонидан берилган минглаб шунга ўхшаш даъволарни кўриб чиқадиган судялар учун, шу жумладан пул компенсацияси бўйича ҳам йўл-йўриқ бўлиши мумкин.

Шундай ишлардан бири бўйича яқинда 29 та штатнинг бош прокурорлари Калифорниядаги федерал судга Meta компаниясига иш усулларини зудлик билан ўзгартиришни буюриш кўринишидаги таъминлаш чорасини кўриш тўғрисида илтимоснома киритди.

Улар судядан Meta компаниясига 13 ёшдан кичик бўлган Instagram ва Facebook фойдаланувчиларининг барча аккаунтларини ўчириб ташлаш, компания ушбу фойдаланувчилар ҳақида тўплаган барча маълумотларни ўчириб ташлаш, шунингдек, ушбу маълумотлардан фойдаланадиган алгоритмлар ва сунъий интеллект элементларини ўчириб қўйишни буюришни сўрамоқда.

Истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги штат қонунларига асосланган яна бир даъво бўйича 18 та штат бош прокурорлари суддан Meta компаниясидан ёш фойдаланувчиларга дарс пайтида ва тунда интернетга киришни тақиқлашни, уларнинг фикрича, қарамликни келтириб чиқарадиган дизайн элементларини, яъни лентани чексиз пастга варақлаш ва видеони автоматик равишда ижро этиш имкониятини ўчириб қўйишни буюришни сўради. Бундан ташқари, улар суд компанияга фотосуратларни яхшилайдиган ва прокурорларнинг фикрига кўра, инсон гўзаллиги ҳақидаги тасаввурларга таъсир қиладиган филтрларни ўчириб қўйишни буюришини талаб қилди.

Қарамлик «кублари»

Лос-Анжелесдаги судда адвокат Марк Ленер ўзининг биринчи нутқида A, B ва C ҳарфлари бўлган болалар кубини намойиш этди. Кубдаги бу ҳарфлар «қарамлик», «мия» ва «болалар» (addicting, brains, сhildren) сўзларини англатиши ҳақида ёзма тушунтириш бор эди.

«Бу ишда гап болаларнинг миясида қарамликни шакллантирган тарихдаги энг бой иккита корпорация ҳақида кетмоқда, - деди Ленер ҳакамлар ҳайъатига. - Мен сизга улар қурган қарамлик машинасини, одамлар одатда кўрмайдиган ички ҳужжатларни ва [Meta раҳбари] Марк Цукерберг ва YouTube раҳбарларининг электрон почта хабарларини кўрсатаман».

Кейин Ленер Цукербергнинг 2015 йилдаги хатларини тақдим этди, унда у қўл остидагилардан компаниянинг молиявий кўрсаткичлар режасини бажариш учун фойдаланувчиларнинг компания ижтимоий тармоқларида ўтказадиган вақтини 12 фоизга оширишни талаб қилган.

YouTube ҳақида Ленернинг таъкидлашича, бу платформа реклама даромадларини ошириш учун ёш фойдаланувчиларни махсус жалб қилган.

Meta адвокати Пол Шмидт кириш нутқида ҳакамлар ҳайъатини Кейли Г.М. муаммолари Instagram туфайли юзага келганми ёки улар оиладаги муҳитга боғлиқми, шуни аниқлашга чақирди. Бу муҳит, адвокатнинг сўзларига кўра, оғир бўлган: ота-она қизга етарлича эътибор бермаган, уни ҳақорат қилган ва камситган.

Ушбу тавсифда Пол Шмидт қизнинг оиласида уйдаги зўравонлик ҳолатлари қайд этилган расмий ҳужжатларга ва у ҳали уч ёшида психотерапевт ёрдамига муҳтож бўлганига таянган.

Шмидт ҳакамлар ҳайъатига Кейли Г.М. онаси унга бақиргани ва уни аҳмоқ деб атагани, бу эса Кейлининг ўз жонига қасд қилиш истагини келтириб чиқаргани ҳақидаги далилларни намойиш этди.

Лос-Анжелесдаги суд бир ярим ой давом этиши кутилмоқда.

Бу вақт ичида судда экспертлар, шунингдек, ҳалок бўлган болаларнинг ота-оналари (улар фарзандлари ўлимида ижтимоий тармоқларни айбламоқда), Марк Цукерберг, Instagram раҳбари Адам Моссери ва YouTube раҳбари Нил Моҳан, шунингдек, компаниядан ишдан бўшаган ва ижтимоий тармоқлар болаларда келтириб чиқараётган гиёҳвандлик ҳақида бонг ура бошлаган Meta собиқ ходимлари сўзга чиқади.