Kun.uz’нинг “Геосиёсат” дастури махсус сонида мутахассислар шу ҳақда сўз юритади.
— “Катта ўйин” атамаси нимани англатади ва бу рақобат қачон, нима сабабдан бошланди?
Баҳром Ирзаев, тарихчи: Бу шартли ном, “Катта ўйин”нинг бошланишини одатда 1813 йилдаги Гулистон сулҳи билан боғлашади. Гулистон сулҳи билан, Эроннинг Қожорлар сулоласи ва Россия ўртасидаги уруш якунланиб, Кавказнинг катта қисми Россия назоратига ўтди. Россиянинг шарққа томон реал кириб бориши Европада жуда жиддий қабул қилинди. Шундан кейинги жараёнлар тарихчилар томонидан бугун “Катта ўйин” деб аталади.
“Катта ўйин” атамасини биринчи бўлиб инглиз зобити Артур Конолли қўллаган. У сайёҳ қиёфасидаги Британия разведкачиси бўлган. Бироқ бу атамани дунёга энг машҳур қилган шахс Рудярд Киплинг бўлди. У 1901 йил нашр этилган “Ким” романида бу атамани қўллаган. Шундан кейин “Катта ўйин” тушунчаси кенг оммалашиб, асосан Марказий Осиё ва Афғонистон устидан назорат ва таъсир учун Буюк Британия ҳамда Россия империялари ўртасидаги рақобатни англатадиган бўлди.
Аммо бу воқеалар тугаганидан анча вақт ўтиб, улар муайян мафкуравий ва тарихий қарашлар асосида талқин қилина бошланди. Бугун бу мавзудаги асарлар ўзбек тилига таржима қилинмоқда, ўзбек сиёсатчилари ва тарихчилари ҳам ушбу талқинлардан фойдаланмоқда. Менимча, бу масалага бироз бошқача қараш керак. Бу – шахсий фикрим, мен “Катта ўйин” тушунчасини ҳозирги мавжуд талқини билан тўлиқ қабул қила олмайман.
Чунки бу, бир томондан, евроцентрик тарихий қарашларнинг таъсири деб ўйлайман. Яъни воқеаларга ўша тайёр рамка орқали қаралмоқда, гўёки Марказий Осиё Буюк Британия ва Россия ўртасидаги рақобат натижасида ташкил топган буфер ҳудуд бўлган, гўёки Туркистондаги хонликларнинг заифлиги ҳам шу нуқтайи назардан изоҳланиши керак. Натижада эса ўша давр тарихчилари қандай талқин қилган бўлса, биз ҳам кўпинча шу талқинни такрорлаяпмиз. Ваҳоланки, менимча, “Катта ўйин”ни бошидан охиригача, аввало, ўз тарихий нуқтайи назаримиздан чуқур ўрганишимиз керак. Шундан кейингина бу жараёнларга нисбатан ўзимизнинг мустақил илмий ва тарихий фикримизни шакллантиришимиз лозим.
