Тилла тақинчоқлар хариди – олтинга инвестиция дегани эмас

Яқинда яқин қариндошларимдан бири эски тилла тақинчоқларини сотди. Ўтган йиллар давомида жаҳон бозорида олтин нархи анча ошган бўлса-да, унинг буюмларини жуда арзон нархда қабул қилишди. Бу эса унга жуда алам қилди. Кейин у янги, замонавийроқ тақинчоқ тўпламини сотиб олди ва бунинг учун яна анча миқдорда қўшимча ҳақ тўлашига тўғри келди. Нега?

Чунки тақинчоқ сотиб олаётганда биз фақат олтиннинг ўзи учун ҳақ тўламаймиз. Унинг нархига қуйидагилар ҳам киради:

• заргарнинг меҳнати;
• тақинчоқ дизайни;
• қимматбаҳо тошлар ва безак элементлари;
• сотувчининг устамаси;
• баъзан бренд ва мода.

Аммо тақинчоқни сотиш вақти келганда, буларнинг аксариятининг қиймати йўқолади. Тақинчоқни асосан вазни ва пробаси бўйича баҳолашади.

Натижада инсон аввалига тақинчоқни тайёрлаш, сотиш ва бошқа барча харажатларни ўз ичига олган қиммат нархда сотиб олади, кейин уни деярли лом нархида сотади ва шундан кейин яна янги тақинчоқни худди ўша сценарий асосида харид қилади. Бу – инвестиция эмас. Бу – юқори харажатли тилла истеъмолидир.

Албатта, аёлларимиз тақинчоқларни эстетик, оилавий ва ҳиссий қадрияти учун сотиб олади. Ёки улар тўй, совға ёки шахсий завқ учун харид қилинади. Аммо илтимос, буни тиллага инвестиция деб атаманг.

Энди яхши янгилик ҳақида. Бугун Ўзбекистон аҳолиси учун анча оқилона муқобил вариант мавжуд – банклар орқали сотиб олиш ва сотиш мумкин бўлган 999,9 пробали тилла қуймалари. Жумладан, Ўзбекистонда бундай имкониятни тақдим этаётган банклардан бири – Hamkorbank. Уларнинг нархи жаҳон бозоридаги тилла қиймати асосида шаффоф шакллантирилади, сотиш ва қайта сотиб олиш нархлари эса мунтазам эълон қилиб борилади. Hamkorbankда ҳам 999,9 пробали ўлчовли тилла қуймаларини харид қилиш мумкин. Банкнинг расмий маълумотларига кўра, 5, 10, 20, 50 ва 100 граммли қуймалар таклиф этилади. Hamkorbankдаги тилла қуймалари ҳақида батафсил маълумот олиш мумкин.

Қуйма сотиб олганингизда асосан тилланинг ўзи учун ҳақ тўлайсиз. Hamkorbankда тилла қуймалари турли оғирликларда таклиф этилади, бу эса маблағ имконияти ва жамғариш мақсадига қараб мос вариантни танлаш имконини беради.

Бу ерда кейинчалик сотиш пайтида қиймати йўқолиб кетадиган заргарлик иши, дизайн ёки мода учун тўлов йўқ. Албатта, сотиб олиш ва банкнинг қайта сотиб олиш нархи ўртасида фарқ мавжуд, аммо у минимал. Бу – шаффоф инвестиция харажати бўлиб, ҳар сафар янги тақинчоқ тайёрлашга кетадиган такрорий йўқотиш эмас.

Тилланинг нархи қисқа муддатда сезиларли даражада ўзгариши, ҳатто кескин пасайиши ҳам мумкин. Шунинг учун уни қисқа муддатда фойда олиш воситаси сифатида кўриш тўғри эмас. Аммо узоқ муддатли даврда тилла ўз қийматини сақлаб қолиш ва инфляция таъсиридан бойликни ҳимоя қилишда муҳим активлардан бири ҳисобланади. Тилланинг асосий вазифаси – бойликни тез кўпайтириш эмас, балки унинг харид қобилиятини узоқ муддатда сақлаб қолишдир.

Тилла яна бир муҳим устунликка эга – юқори ликвидлик. Яъни, зарурат туғилганда уни нисбатан қисқа вақт ичида нақд пулга айлантириш мумкин. Кўплаб бошқа активлардан фарқли равишда, тиллани сотиш учун ойлар ёки йиллар кутиш талаб этилмайди – уни бир неча кун ичида сотиб, маблағни қайта тасарруф этиш мумкин.

Шу сабабли тиллага сармоя киритишнинг мақсади унинг нархи қисқа муддатда қанча ошишини кутиш эмас. Унинг асосий қиймати – бойликни узоқ муддатда сақлаш, инфляциядан ҳимоя қилиш ва зарурат туғилганда пулга тезда айлантириш имконини таъминлашдадир.

Асосий муаммо биз қанча тилла сотиб олишимизда эмас. Муҳими – уни нима мақсадда, қайси шаклда сотиб олишимиз ва нима учун сақлашимизда. Шу нуқтаи назардан, банкларда тақдим этиладиган стандарт олтин қуймалари, жумладан, Hamkorbankдаги 999,9 пробали қуймалар, тиллани жамғаришнинг амалий шаклларидан бири бўлиши мумкин.

Ҳозироқ қилишга арзийдиган учта иш:

Кўплаб ўзбек оилаларида тилла билмасдан туриб жамғарилган бойликнинг 25-50 фоизини ташкил қилиши мумкин. Айниқса, оила бошқа инвестиция воситаларидан деярли фойдаланмаса. Аммо бу диверсификация эмас. Бу – капиталнинг битта активда тўпланишидир.

Бундан ташқари, ушбу капиталнинг сезиларли қисми энг харажатли шакл – заргарлик буюмлари кўринишида бўлиши мумкин.

Агар мақсад гўзаллик, оилавий анъана, қизга совға ёки яқин инсон хотираси бўлса, тақинчоқлар ўз ўрнига эга. Уларни сақланг ва уларга инвестиция деб қараманг.

Аммо мақсад капиталнинг бир қисмини айнан тиллада сақлаш бўлса, унда 999,9 пробали стандарт қуймалар анча мантиқий танлов ҳисобланади. Ўзбекистонда бундай қуймаларни банклар орқали харид қилиш имконияти мавжуд, жумладан, Hamkorbankнинг банк хизматлари офисларида ҳам тилла қуймаларини харид қилиш мумкин.

Ҳақиқий ўзгариш 583 пробадан 999,9 пробага ўтиш эмас. Энг муҳим ўзгариш – ҳиссий ёки истеъмол мақсадида тақинчоқ жамғаришдан, капитални онгли равишда тақсимлашга ўтишдир.

Инвестицион олтиннинг вазифаси унинг эгасини қуйидагилардан ҳимоя қилишдир:

• инфляция;
• миллий валютанинг қадрсизланиши;
• геосиёсий беқарорлик;
• молия бозорларидаги инқирозлар.

Аммо олтиннинг ўзи пул оқимини яратмайди. У ижара ҳақи, дивиденд ёки бизнес фойдасидан улуш тўламайди.

Тилла, аввало, диверсификация қилинган инвестиция портфелининг бир қисми ҳисобланади. Мақсад ва таваккалчилик даражасига қараб, умумий бойликнинг тахминан 5-10 фоизини тиллада сақлаш кўпинча мақбул деб баҳоланади. Ўзбекистонда инвестицион тиллага қизиққанлар учун банклар орқали 999,9 пробали олтин қуймаларини харид қилиш имконияти мавжуд. Масалан, Hamkorbank орқали ҳам турли оғирликдаги олтин қуймаларини харид қилиш мумкин.

Кўпчилик оилалар учун жамғарманинг 5-10 фоизини тиллада сақлаш оқилона ёндашув ҳисобланади. 10-15 фоизгача бўлган улушни эса, одатда, тиллага нисбатан қўшимча эҳтиёж ёки аниқ мақсад мавжуд бўлган ҳолатларда мақбул юқори чегара сифатида кўриш мумкин.

Бундан анча юқори улуш эса ҳимоя эмас, балки жорий даромад келтирмайдиган битта активда капитални ҳаддан ташқари жамлашдир.

Ҳали капитали катта бўлмаган ёш оила ҳеч бўлмаганда минимал олтин захирасини шакллантириши мумкин. Масалан, уни босқичма-босқич 50 граммга етказиш мақсад қилиб қўйилиши мумкин. Бироқ бу универсал молиявий қоида эмас ва бундай жамғарма хавфсизлик захираси, уй-жой, таълим ёки даромад келтирувчи инвестициялар ҳисобидан шакллантирилмаслиги керак.

Бундан ҳам каттароқ хавф – яна ўн йил давомида заргарлик буюмларини инвестиция деб ҳисоблаш, уларни ҳар алмаштирганда мунтазам маблағ йўқотиш ва шу билан бирга оила капиталига нисбатан ҳаддан ташқари катта улушни даромад келтирмайдиган активда сақлашдир.

Ўзингизни текшириб кўринг:

• Оилангизга ҳақиқатан қанча тилла тегишли?
• У қайси шаклда сақланмоқда?
• У умумий бойлигингизнинг қанча қисмини ташкил қилади?
• Ва бу шакл ҳақиқий молиявий мақсадингизга мос келадими?

Ушбу мақолани яқинларингиз билан улашинг.

Тилла тақинчоғи билан инвестицион олтинни фарқлай олиш – жамиятимиздаги молиявий саводхонликнинг энг муҳим бўшлиқларидан биридир.

Хондамир Нусратхужаев,

Ислом молияси бўйича халқаро эксперт, AAOIFI кенгашининг собиқ аъзоси (2016–2023), Халкаро ислом банкчилиги эксперти, mufeed moliya канал муаллифи.