Şayx Muhammadjon mullo Rustam öğli 1310 hijriy — 1892 milodiy yilda Qöqon muzofotiga qaraşli Xoja Muhammad Valiy qabristoniga yaqin Çorboğ qişloğida ma'rifatli xonadonda tuğilgan. Yoşlikdan ilmga iştiyoqi baland bölgani bois, ön tört yoşida savodxon va hofizi Qur'on bölib yetişgan. U Qöqon va Buxoro madrasalarida, söngra Balx va Mozori Şarifda ustozlardan saboq oladi. Söngra Qozi Mirmuhammad Ğavs degan ustozining tavsiyasiga köra, Hindistonning Ajmir şahridagi «Usmoniya» madrasasida yana sakkiz yil öqib, xatmi kutub qiladi, ya'ni eng oliy şahodamnomani qölga kirititadi.
Ilm talabida, izlanişda bölib, ön beş yil ota-onalari bilan körişolmaydilar. Hindistonda öqib yurgan kezlari ittifoqo poyezdda haj safariga yöl olgan otalari bilan uçraşib qoladilar va haj ziyoratida u kişiga hamrohlik qiladilar. Ota-bola birga bu uluğ ibodatni tökis ado etib bölganidan keyin, taqdir ekan, otalari Hijozda vafot etadi. Padari buzrukvoridan ajrab kolgan Muhammadjon Hindistonga qaytadi va yana bir yil ilm öqib, madrasani tamomlaydi. Söngra otasining vasiyatiga binoan volidasini ziyorat qiliş uçun ona yurti Qökonga qarab ravona böladi. Ne-ne maşakqatlar bilan Qöqondagi hovlisiga kelsa, onalari ham dunyodan ötgan ekan. Keyinçalik bu vokeani eslab: «Man volidamdan ön yetti yoşda judo bölğon ekanman. Şundan keyin man körolmadim, man kelğonimga puşaymon yedim. Dilimda volidamğa xizmat qilolmağonligimning hasrati to Qiyomat qoldi. Bu joyda göyo musofirga öxşab qoldim», deb afsus-nadomat çekadi.
Hindistonda öqib kelganligi va zabardast olim bölgani uçun domlani «Hoji Hindistoniy», «Mavlaviy Hindistoniy», «Hoji domullo», «Hazrati Mavlaviy» nomlari bilan hurmatlaşadi. Qöqonda tuğilgani uçun u kişiga Qöqondiy nisbasi ham berilgan.
Yurtga qaytiş
Uning yurtiga qaytib kelgandan keyingi hayoti murakkab bir vaziyatda ötadi. Domla öttiz olti yoşga kirgan (milodiy 1929 yil) vaqtda mamlakatda oçarçilik boşlangan, dindorlarga zuğum ötkazilayotgan bir davr edi. U kişi şu sanada ikki bolali bir beva ayolga uylanadi. Undan keyin taşvişli kunlari boşlanadi. 1942 yili uruşğa ketguniga qadar “ruhoniy”, “mullo”, “xorijiy davlatlarda öqigan” kabi ayblovlar bilan ikki marta qamalib çiqadi. Jon saqlaş va fitnalardan yiroq böliş maqsadida ahli ayollari bilan tez-tez boşqa joylarga köçib turadi. 1942 yili uruşda qatnaşib, 1943 yil jarohatlangaç, mehnat lageriga xizmatga yuboriladi. 1946 yilda Qöqonga qaytib keladi. Qama-qamalar va uruşga ketgani sababli Qozoğiston, Belorusiya va Rossiyaning bir neça şaharlarida umrini ötkazadi.
Uruşdan keyin dinga bir oz erkinlik berilib, masjidlar oçilgandek edi. Öşa paytlar Örta Osiyo va Qozoğiston musulmonlari diniy idorasi Toşkentda joylaşgan bölib, butun mintaqada diniy işlar şu yerdan boşqarilar edi. Muhammadjon domla 1946 yili şu idoraning muftiysi Eşon Boboxonovga iş sörab murojaat etganida, u kişini xizmat qiliş uçun Tojikistonga yuborişadi. Domlaning yaşaşga uy-joyi bölmagani uçun Tojikiston qozisi u kişini Xoja Ahrori Valining pirlari Mavlono Ya'qubi Çarxiy mazorotiga mutavalliy vazifasiga jönatadi. Tojikistondagi hayoti şu tariqa boşlangaç, domlani 1949 yili Xoja Ya'qub masjidiga imomlikka ötkazişadi. Lekin bu yerda ham yigirma beş yilga qamaşadi. Allohning irodasi ekan, Moskvaga arz etib, tört yilu uç oyda ozodlikka çiqadi.
Mavzuga oid
Ta'lim va ijodga maşğullik
Domla 1954-1955 yillarda Tojikiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutining qölyozmalar bölimida işlab, arab tilidagi kitoblarni fors tiliga ögiriş bilan maşğul böladi. Aynan ana şu yillardan keyin domlaning hayotida bir oz erkinlik boşlanadi. U zot umrining oxiriga qadar yuzlab özbek, tojik, qirğiz va boşqa millat vakillariga diniy ilmlarning deyarli barça sohalaridan, mantiq, adabiyot va şe'rşunoslik ilmlaridan saboq bergan. Özbekiston, Tojikiston, Qirğiziston, Turkmaniston va boşqa respublikalardan olimlar va şoirlar u kişining ziyoratiga borib, suhbatlaridan bahramand bölgan. Domla töqson yetti yoşga kirib ham şogirdlariga dars berişni, ilm-ijod bilan şuğullanişni kanda qilmagan. Arab, fors va özbek tillarida şe'rlar yozgan. U kişi ilmdagi har bir masalaga jiddiy yondaşgan: «Men biror kişi savoliga javob bergan bölsam, yoki biror rivoyatni aytgan bölsam, Parvardigor oldida mas'uliyatni töla his etgan holda aytganman», deb ta'kidlar ekan domla.
Yot ğoyalar va botil oqimlarga raddiya
Domla musulmonlarning har xil oqimlarga, tafriqa bölinişlariga keskin qarşilik qilgan. Yurtimizda ahli sunnat val-jamoat aqidasi, Imom A'zam mazhabi, Naqşbandiya tariqati poydor bölişi uçun bor ilmi va kuç-quvvatini sarflagan. Bugungi kunda u kişining Örta Osiyodagi yuzlab şogirdlari ham ustoz izidan borib, diniy barqarorlik va osoyiştalikni ta'minlaşga xizmat qilmoqda.
Hindistoniyning «vahxobiylar» bilan qilgan munozaralaridan, magnitafon tasmasi va diskdagi ma'ruzalaridan ma'lum böladiki, Domla sovet davrida, aniqroği 1970—1980 yillarda şakllanib kelayotgan «vahxobiylar» toifasiga qarşi kuraşgan, ularning yöli notöğri ekanini ilmiy isbotlab bergan va yurtimizda tinçlik, osoyiştalik uçun bor kuçini sarflagan. Domlaning vahhobiylar bilan kilgan munozarasiga guvoh bölganlarning bir qismi hali tirik..
Hoji domla şubhasiz, öz davrida ahli sunnat val jamoatni qattiq turib himoya qildi, jonini xatarga qöyib bölsa ham turli botil oqimlar bilan kuraş olib bordi, ahli sunnat val jamoat e'tiqodi va hanafiy mazhabini rivojlanişi va taraqqiy etişi uçun munosib hissa qöşdi. Köplab şogirdlari ham u kişining maslak va yöllarini davom ettirmoqda. Afsuski, domlaning vahhobiylik yölini tutib, undan yuz ögirgan şogirdlari ham bölgan. Domla ularni ma'ruzalarida qattiq mazammat qilgan hatto “duyibad ham qildim”, deb oşkoro aytgan. Domlaning hanafiy mazhabi va ahli sunnat jamoasini himoya qilgani, yurtimiz osoyiştaligi uçun qayğurgani haqida çet elda ham yurtimizda ham köplab maqolalar çiqqan.
Domla ilmu irfon tarqatiş bilan birga, 30—40 yillar oldin bugungi kundagi terrorçilik, yot ğoyalar,botil va “ma'nosiz jihod”larning xavf va zararlarini payqagan, ulardan ogoh etgan. Dunyo körgan va öta farosatli bölgan domla ana şu yaltiroq çaqiriqlarning ortidagi manfur rejalarni basirat közi bilan allaqaçon mohiyatini anglab yetgandi. Şuning uçun ham domla dinga erkinlik berilgan, musulmonlarning ibodat qilişlariga şaroit yaratilgan bir vaziyalarda odamlarni sabr va şukrga, tinçlikka undar edi. Muxoliflar esa domlani zamonasozlikda, sustkaşlikda, johillikda ayblar edilar. Hatto eng yomon sözlar tarqatib, fitna-fasod qilişgaça ham borişgan. Domla öziga toş otgan buzğunçi bir vahhobiyga maktub yöllab jumladan şunday sözlarni yozadi: “Bilgilki, biz masjidlarimiz dahriylar maskaniga aylangan, oşkora namoz öqib bölmaydigan zamonlarni kördik. Bundan hatto marhumlar ham aziyat çekdi. Çunki heç kim, hatto imom ham ularga janoza öqiy olmasdi. Janoza öqişga jur'at etgan imom ertasigayoq qamoqqa olinişi mumkin edi. Endilikda yaratgan Egam odamlarning ahvolini özgartirgan. Hamma hadiksiramay masjidga boradi, jamoat bölib namoz öqiydi. Bu Allohning marhamati emasmi? Sen esa bizning şu kunlarga yetganimiz uçun “Allohga şukr!” deyişimizni ham aybga sanaysan. Sen u zamonlarni körmagansan, tuğilmagan bölsang ham ehtimol. Va yana behayoliging va aqlsizligingga borib, davlatga rahmat aytişni, bu kunlar uçun şukr qilişni “şirk” deb bilasan. Seningça, bular Allohning marhamati emasmi? “Yaxşilik ham, yomonlik ham Allohdan” ekaniga işonmaysanmi? Şunça balolarni boşdan keçirdimki, hozirgi kunim uçun Parvardigorga har qança şukr qilsam oz”.
Domla muxoliflarini katta hayotiy tajribasi va çeksiz ilmu ma'rifati bilangina ovozini öçirgan, heç qursa pisib yurişga majbur qilgan edi. Domla yuqoridagi maktubida yana şunday gaplarni aytadi: “...yuqorida aytganimdek, sen devorning narigi tarafidan şovqin solasan. Nodonligingdan hayratga tuşaman, zero sen mantiqsiz nutqlaringni, xuddi Qur'on öqiyotganday, «Alloh nomi bilan...», «Allohga hamdlar bölsinki...» deb boşlaysan. Sen meni davlatga sodiqlikda va u bilan döstona munosabatlarda ayblamokdasan. Sizlarning fitna va fasodlaringiz tufayli haligi majlisda iştirok etganimda, sen meni öz firqangni boşliği sitfatida körsatma berding. Men ularga «Vahhobiy» emasligimni (hanafiy mazhabiga mansubligimni) dalillab berdim.
Modomiki, davlatni maqtagan ekanman, töğri qilganman! Zero, davlat, yuqorida eslatganimdek, bir paytlar bizdan tortib olinib, kofirlar maskaniga aylantirilgan masjidlarni qaytadan oçdi. Janobi Rasululloh «Men odil hukmdor davrida tuğilganman», deb faxlanib gapirardilar. Ğayridin şa'niga maqtov aytiş, agar u adolatli bölsa, joizdir. Xususan, Şayx Sa'diy şunday yozadi:
Gar sohibi — Nöşirvon bölsa,
Bunday davrga şaraflar bölsin!
Demakki, agar Allohning Payğambari Nöşiravoni Odil davri bilan iftixor kilgan ekan, men ham bu davr bilan faxrlanişim kerak”.
Mazkur tanbehlarini öqir ekansan, beixtiyor bugungi mustaqillik davrimizning qançalar uluğ ne'mat ekaniga şukrlar qilamiz. Şunday bir şaroitda adaşgan yoşlarimizni öylab ham açinasan ham sergak bölişi kerakligi haqida öylaysan...
“Bema'ni jihodlar” tanqidi
Bugungi kunda ma'nosiz va noörin jihodlardan butun dunyo aziyat çekmoqda. Şundoqqina insoniyat köz öngida minlab begunoh odamlarning qoni tökilib, mamlakatlar xarobaga aylanmoqda. Ammo e'tibor bersak, Hindistoniy Domla öşa paytlardayoq dunyodagi ma'nosiz jihodlarni, jumladan, Afğonistondagi uruşni ham qattiq tanqid qilgan. U zot bu borada bir vahhobiy bilan qilgan munozarasida şunday deydi: «Sen afğon mujohidlarini «ular haqiqiy jihod qilmoqdalar», deb maqtaysan. Birok ularning jihodi — musulmonlar masjidlarining buzilişi, namoz öqiydiganlarning öldirilişi, odamlar mollarining ğorat qilinişi, ayollar va bolalarning qatl qilinişi, ğayridinlardan pul undiriş va birodarlarini öldirişdan iboratdir. Nahotki şu muqaddas jihod bölsa? Aslo unda emas! Bu muqaddas qadamjolarni vayron etiş va muqaddas buyumlarni yöq qilişdan boşqa narsa emas. Çunonçi, Qandahorda Rasulullohning (sollallohu alayhi vasallam) eski abolari, ya'ni maxsus ust kiyimlari saqlanardi — uni yoqib yuborişdi ular! Nahot şu muqaddas jihod? Hoşo va kallo — Alloh asrasin, yöq-yöq! Agar ular musulmonlar bölsalar, bu dunyoda namuna bölgulik heç vaqo yöq ekan!
Vafotlari
Domlaning şogirdlari u kişiga astoydil xizmat qilgan. Şulardan biri hoji Ismoil Pirmuhammadzoda ustozi haqidagi xotiralarida şunday deydi: «...Sahar çoği edi. Umrining sönggi soatlari yaqinlaşardi. Bizni bir umrga tark etişdan ikki kun oldin ustoz dedilar:
— Şu oqşom Mavlono Ya'qubi Çarxiyni tuş köribman. Mavlono taxti ravon ustida yurib, oldimga kelib dedilar: «Ey Mavlaviyi Qöqandiy, taxt ustiga çiq, birga gulistonga sayrga çiqamiz...». Bir lahza xomuşlikdan söng ustoz dedilar:
— Azizlarim! Xayolimda u dunyo sari safar qilayotgandayman. Agar qöllaringdan kelsa, mani şu buzurgvorning yonlariga dafn qilinglar va qabrim boşiga mana bu ruboiyni yozib qöyinglar!
Barodaron, Xudoro, ba xokam guzar kuned,
Ba holi tabohi man ba rahmat nazar kuned!
Naş'unamoi zindagi oxir nadomat ast,
Yode az Xudo kunedu zi ğaflat hazar kuned.
Mazmuni:
Birodarlar, Xudo uçun qabrimni ziyorat eting,
Mening noçor holimga rahmat ila nazar qiling.
Bu aziz umrning oxiri nadomatdir,
Xudoni doim eslangu gaflatdan hazar qiling.
Ustozning aytganlariça böldi...». Ya'ni domla ikki kun ötib vafot etadilar. Endi bir öylab köring. Xoja Ahrori valiyning pirlari Mavlono Ya'qubi Çarxiydan zotning domlaning tuşiga kirişi, vafotlariga işora qilinişi u kişining Allohga yaqin bandalardan ekanliklarini anglatmaydimi?! Zero hadisi şarifning başoratiga köra, sodiq odamlargina sodiq, rost tuşlar köradilar.
Domla ijodining xorijda örganilişi
Hindistoniy domlaning hayot va ijodi bilan bugungi kunda bir qança xorijlik olimlar qiziqişmoqda va tadqiqotlar olib borişmoqda. Internet saytlarida ham ingliz, nemis, tojik rus va boşqa tillarida köplab maqolalar e'lon qilinmoqda. Jumladan: 2002 yilda www.septrasia.ru saytida jurnalist Neonilla Yampolskayaning Peterburg arxivida saqlanayotgan Markaziy Osiyoga doir diniy-ilmiy qölyozmalar haqida peterburglik şarqşunos, RAN şarqşunoslik institutining Sank-Peterpurgdagi filiali direktori, tarix fanlari doktori Yefim Rezvan bilan suhbat e'lon qilingan. Suhbat çogida Mavlaviy Hindistoniyning diniy-ma'rifiy, madaniy merosi xaqida ham söz borgan. Şarqşunos olim U kişining hayot yöli va ijodiy faoliyatiga haqqoniy baho berarkan, Hindistoniy hozirgi kunda muqaddas dinimiz aqidalari va Kur'on oyatlarini notöğri talqin qilib keng jamoatçilik fikrini çalğitayotgan vahhobiylik oqimi harakatlarini ilk bor aniqlagan va ularga qarşi kuraşga birinçilardan bölib bel boğlaganligini e'tirof etgan.
Hindistoniy juda köplab diniy asarlarga şarhlar yozgani, biroq uning eng salmoqli işi özbek tilidagi olti jilddan iborat “Bayon ul-furqon fi tarjimat ul-Qur'on” nomli Qur'oni karimning tafsiri bölgani haqida aytib ötadi. Olimning aytişiça Domla Hindistoniy uşbu kitobini 1966 yilda Misrda qatl qilingan Sayyid Qutbning islom radikallari orasida keng tarqalgan «Qur'on soyasi ostida» («Pod senyu Korana») nomli kitobdagi mavjud aqidalarga qarşi javob tarzida yozilgan”.
Xalq orasida “Tafsiri mavlaviy Hindistoniy” deb ataladigan 1000 sahifaga yaqin bu kitob 2006 yili oz nusxada “Movarounnahr” naşriyotida çop böldi. Şuni ham ta'kidlamoqçimanki, Biz muhtaram prezidentimizning yaxşi kitoblarni çop etiş va kitobxonlikni tarğib qiliş takliflarini qöllab- quvvatlagan holda hamda kitobxonlarimizning ehtiyojlarini hisobga olib, “Tafsiri mavlaviy Hindistoniy”ning töldirilgan va tuzatilgan ikkinçi naşrini çop etişni möljalladik. Bugungi kunda Hoji domlaning şogird va muxlislaridan bölgan, mufassir va peşqadam olimlarimizdan biri Şayx Abdulaziz Mansur hazratlari Hoji domlaning “tafsir”lariga mufti hazrat Usmonxon Alimov bilan birga mas'ul muharrir böldilar va yozgan taqrizlarida jumladan şunday deydilar:”...allomai zamon bölmiş bu zotning murakkab bir vaqtlarda Qur'oni karim tarjimasiga ham vaqt topib, yozib qoldirgan bu asari biz şogird va muxlislariga közga surtib öqigulik tabarruk bir yodgorlikdir. ...Uşbu tarjimaning imkon qadar tez çop etilib, ixlosmand xalqimiz qöliga yetib borişida yaratgandan tavfiq tilayman.”
Şarqşunos olim Yefim Rezvanning fikrini davom ettirib aytadiki:”... U (Hindistoniy domla –S.–R) Qur'oni Karimdagi ayrim oyatlarning şifobaxşligini va mayyitlar ruhiga Qur'on öqişning savobi yetmaydi deyuvçilarni, avliyolar ziyoratini inkor qiluvçilarni va şunga öxşaş e'tiqodi nosoğlom kişilarni qattiq tanqid qiladi. Ya'ni mavjud ahli sunnat val jamoat e'tiqodini himoya qiladi”..
Hindistoniy raqiblarining jön siyosiy qaraşlaridan ajablanardi. Nafs bilan jihod qiliş tuşunçasidan bexabar bunday kimsalarning quruq “jihod” degan safsatasidan ensasi qotardi. Bema'ni jihodning zararini yaxşi bilardi. Şuning uçun ham Çor Rossiyasi davridagi Dökçi Eşon qözğoloniga mutlaqo qarşi çiqqan. Uning fikriça, bunday jihodlar faqat musulmonlarning kaltabinligi va zarariga evaziga amalga oşadi. Raqib qölida begunoh musulmonlarning aziyat çekişi bu har qanday gunohdan oğirroq gunohdir... Körinib turibdiki, Hindistoniy birinçilardan bölib, örinsiz va muvaffaqiyatsiz jihodning zararini töğri payqagan va bunday jihodlarga qarşi çiqqan.
Bugungi kunda Hindistoniyning merosi şaxsiy va davlat arxivlarida saqdanmoqda,– deydi Şarqşunos Yefim Rezvan, – Özbekiston va Tojikiston arxivlarida saklanuvçi bu asarlar yetarli darajada örganilmagan va qayta çop etilmagan. Birok, özbekistonlik islomşunos Baxtiyor Bobojonov bu yölda köp izlanişlar qilmokda. Hozirda rossiyalik olimlar ham bu borada baholi qudrat iş olib bormoqdalar. Peterburg arxivida Hindistoniyning köp yillik mehnati singgan kitob va hujjatlari mavjud. Biroq bularni şunçaki internetda joylaştirişning özi kamlik qiladi. Biz katta bir loyihaga qöl urdik. Şu bois, biz va özbekistonlik hamkasblarimiz moddiy qöllab-quvvatlaşga ehtiyoj sezmoqdamiz”.
Domla qoldirgan ma'naviy meros
Alloma ustozdan qolgan merosni uç qismga taqsimlaş mumkin:
A) Yozgan asarlari: Qur'oni Karimning ma'naviy tarjimasi — «Bayonul Furqon fi tarjimatil Qur'on» kitobi; Bu kitob oz nusxada bölsada, 2006 yil «Movarounnahr» naşriyotida çop etildi. Uşbu manbaning ikkinçi naşrining köproq tirajda bosilişi közda tutilgan;
Ba'zi munosabatlar bilan yozilgan özbekça va forsça şe'rlar, ayrim qaydlar;
B) Tarjimalari: 1954-1955 yillarda Tojikiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutining qölyozmalar bölimida işlab, arab tilidan fors tiliga ögirgan kitoblari;
Qur'on, hadis, fiqh, ilmi ma'oniy, mantiq, ilmi kalom, sarfu nahv va boşqa fanlardan özlari uçun tarjima qilgan köçirmalar;
Zamaxşariyning «Navobiğul kalim» hamda «Maqomoti Zamaxşariy» asarlarining arab tilidan fors tiliga ögirilgan tarjimasi;
Imom Barzanjiyning «Mavludun nabiy» asarining özbek tilidagi tarjimasi;
Imom Busiriyning «Qasidai Burda» asarining fors tilidagi tarjimasi;
Arab şoiri Farazdaqning Imom Zaynul Obidinga bağişlangan qasidasining özbek tilidagi tarjimasi; Usmon Öşiyning «Qasidai Omoliy» asarining forsça tarjimasi;
V) Video kasseta va magnitofon tasmasiga yozib olingan ma'ruzalar, ilmiy suhbatlar. Bu ma'ruza va suhbatlar, tafsir, hadis, fiqh, islom tarixi, tasavvuf, adabiyot va odob-axloq haqidadir. Jumladan, Muhammadjon domla Imom Buxoriyning» Al-jomi' as-sahih» hadislar töplamini, Marğinoniyning «Hidoya», Imom A'zamning «Fiqhi akbar», Abdurahmon Jomiyning «Şarhi Mullo», Abdulqodir Bedil ğazallari hamda Muhammad Fazlul-imom Xayriobodiyning «Mirqotul-mantiq» asari şarhini, şuningdek «Usuli Şoşiy», «Nurul anvor» va «Muxtasari maoniy» kabi asarlarni özbek va fors tillariga tarjima qilib, magnit tasmasiga yozdirganlar.
Qissadan hissa yoki ayrim xulosalar
Taniqli şoirlarimizdan biri Zokirjon Xolmuhammad öğli Furqat (1858-1909) “Ilm haqida”gi masnaviysida: “Jahon bastu kuşodi ilm birla, Nadur dilning murodi ilm birla, Köngullarning sururi ham ilmdandur, Körar közlarning nuri ham ilmdandur”, kabi hikmatli satrlarni bitgan edi. Bugungi kunda yoşlarimizni ilmga, ma'rifatga tarğib va taşviq qilayotganimizning boisi ham bejiz emas. Ötmiş allomalarimiz, fozillarimizning hayot tarixiga nazar taşlasak, ilmu ma'rifat uçun dunyo kezganlar, butun yoşlikdagi kuç-ğayratlarini, umrlarini ilm olişga baxşida etişgan. Aynan egallagan ilmlarining şarofatidan butun dunyoga maşhur bölişgan. Hoji Hindistoniy domlaning ham bir umr ilmga bölgan çanqoqligi, intilişi, ota-onadan yiroqda faqat kitob mutolaasi bilan band bölişi va pirovard natijada allomai zamon bölib yetişişi yoşlarimiz uçun namuna va ibratdir. Biz mana şunday kişilarni bugungi avlodga örnak qilib körsatişimiz darkor.
Muhtaram Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev ma'ruzalarida, uçraşuvlarida yoşlarni zararli bölgan har qanday “ğoya”lardan asraş va ularni ilm olişga tarğib qiliş haqida kuyunçaklik bilan qayğurib gapirmoqdalar. Uluğ allomalarimiz va fozillarimizdan örnak olişga, asarlarini öqişga da'vat qilayotganlari bejiz emas. Muhammadjon domlaning ham bu borada yoşlarga ibrat qilib körsatadigan ilm yölidagi zahmatlari ayni saboq böladi.
Hoji domlaning qöqonlik Işoqjon domla, Ibrohimjon domla, Ahmadxon domla, Andijonlik Abdullatif domla, Abdurrahim domla kabi yuzlab ilmlik imom-domla şogirdlari borki, ustozlarining donişmandligi, mehribonligi va axloqidan gap ketsa, közlaridan şaşqator yoş oqib, tölqinlanib ketişadi...
Domlaning yon atrofida muxlislari, şogirdlari, u kişiga ergaşuvçilar benihoya köp bölganini sezgan muxolif kuçlar domlani xalq orasida beobru qilişga, malomatlar yoğdirişga, orqavorotdan fitna qözğaşga, hatto yöq qiliş rejasini tuzişgaça ham borişgan. Men bir neça yillar Hoji domla bilan hamsuhbat bölgan, xizmatini qilgan andijonlik Okifxon hoji va marğilonlik Olloberdi akalardan yot oqimlarning domlaga nisbatan fitna va xurujlarini eşitib taajjubga tuşganman. Hatto imkonini topişsa, suiqasdni amalga oşirişga ham tayyor turgan ekanlar. Bu gaplar havoyi, eşitma gaplar emas, Hoji domlaning şogirdlari ham, ma'ruzalaridagi qaydlar ham bu gaplarning haqligiga guvohliklik beradi.
70-80 yillar atrofida xuruj qilib kelayotgan vahhobiylik, yot oqimlarning kirdikorlari hali unutilgani yöq. Bu oqimlarga qarşi turiş, ular bilan munozaraga kirişiş, vijdon amriga köra iş qiliş har kimning ham qölidan kelmasdi. Qarangki, şunday tahlikali bir davrda Muhammadjon domla butun boşli toifalarga, guruhlarga bir özi şogirdlari bilan qarşi turdi. Domlaning zararli oqimlar vakillari bilan Namangan va Şahrisabz kabi şaharlarda qilgan munozaralari hamon odamlarning yodida. Ba'zilarnng qölida munozara tuşirilgan vedio lavhalar, audio kassetalari hali-hanuz saqlanadi. Munozaralar töğridan-töğri böladimi, ilm halqalarida böladimi yoki yozişmalar orqali böladimi, domla faqat ularning adaşganliklarini, fitna-fasod qilayotganliklarini ta'kidlar, ularga insof tilar, adaşgan toifalarga köproq ilm olişni, hamma narsaga ilmsizlik, kaltabinlik va sayoz qaraşlar sabab bölişini bot-bot ta'kidlaganlar. Ba'zi adaşgan yoşlarning domla suhbatlarini eşitib, tavba qilib, töğri yölni tanlaganliklari ham hamon odamlar tarafidan naql qilinadi. Zöravonlik emas, jaholatga ma'rifat bilan kuraşiş lozimligini domla aynan öz faoliyati bilan isbot qilgan edi. Bir insonga töğri yöl körsatiş, gohida köp xayrlarga vasila bölişi mumkin...
Hoji domla ma'ruzalarida mehr-oqibat va musulmon odamning yelkasidagi haq va huquqlarga köp töxtalganki, odamlar orasida aynan şu narsa yetişmaydi. Bir ma'ruzalarida “taovun” ya'ni özaro yordam, bir-birga mehr oqibat körsatiş haqida gapirib, insonning yelkasida bola-çaqa, qöni –qöşni, mahalla-köy va yaşab turgan odamlarning ma'lum bir haqlari borligini ta'kidlaganlar. Hatto mayyitning ham tirik odamlar ustidagi haqlarini eslatganlar. Şu örinda vahhobiylarning mayyitga borib Qur'on öqiş “bid'at” degan qaraşlarini tanqid qilib, mayyit egalaridan hol söraş odamgarçilik, muhabbat ramzi va dinimizga muvofiq bir odat ekanidan gapirib, harkimning ham söziga kirib ketişdan odamlarni ogohlantirganlar. Har qanday ustozdan ilm olmaslikni va har qanday kitoblarni ham öqiyvermaslikni, bilib-bilmay fatvo bermaslikni, fitna qözğaşdan, qon tökişdan ehtiyot bölişlikni, Ahmad Yassaviy aytganlaridek “Sunnat ermiş kofir bölsa, berma ozor”ga amal qilişni, qöldan kelgança odamlarga yaxşilik qilişni, Allohdan qörqmagandan qörqişni, harom luqmadan, yolğonçilik, pastkaşliklardan hazar qilişni, har bir qilgan işimizdan Allohning oldiga hisob berişimizni doim takrorlab turganlar.
Domla jamiyatdagi xayr-baraka va farovonlikning ikta muhim asosi borligini ta'kidlaydilar:
1. Halol böliş va haromdan hazar qiliş.
2. Odamlar orasida mehr-oqibat va tinçlik-totuvlik.
Bugungi kunda muhtaram prezidentimizning xalqimizdan şu ikki narsani talab qilayotganlari ham bejiz emas deb öylayman.
Hoji domla haqiqiy islomiy ilmga, komil möminga xos bölgan zehn- farosatga, el-yurt sevgisiga, vijdon amriga quloq tutib, jonini xavfga qöyib bölsa ham har qanday radikal guruhlar, yot ğoyalar, fitnalarga qarşi tura oldi va muvaffaqiyat qozondi. Bir-ikki adaşgan şogirdlaridan taşqari millionlab şogird va muxlislarini fitna va yot ğoyalardan himoya qildi, ularni hanafiy mazhabi va Imom Motrudiy aqidasida sobit turişni va bu eng töğri yöl ekanligini ta'kidladi. Aynan Muhammadjon domlaning hozirga qadar odamlar ongiga va e'tiqodiga ijobiy ta'sir ötkazib kelayotganini hisobga olib, u kişini millat qahramoni degim keladi. Ha, ajablanmang! U kişi ma'lum ma'noda millionlab kişilarni çalğitişga uringan, kerak bölsa qon tökişga ham tayyor bölgan guruhlarni tuxtatgani uçun ham qahramondirlar. Millatimiz farovonligiga hissa qöşgan qahramonlarimizdan qança faxrlansak, millat qalbini tiriltirgan, aqidasini isloh qilgan insonlarni ham şu qadar boşimizga kötaramiz. Zero dunyoda qalb xastaligidan oğirroq va xavfliroq kasallik yöq. Alloh taolo ham Qur'oni karimda qalbida marazi bor, buzğunçi kimsalarni la'natlagan: “Alloh bilan ahd boğlagandan keyin uni buzadigan, Alloh boğlanişiga buyurgan narsalarni uzadigan va yer yuzida buzğunçilik qilib yuradigan kimsalar ham borki, ular uçun (Allohdan) la'nat bölur va ular uçun noxuş diyor (jahannam) bordir.” (“Ra'd” surasi, 25- oyat) Payğambarimiz Muhammad sallallohu alayhi vasallam ham muborak bir hadislarida ummatlarining yetmiş uç toifaga bölinib ketişi, ularning barçasi dözaxiy ekani, faqat najot ahli bölgan bir toifasi ya'ni “ahli sunnat val jamoat”gina jannatga tuşişidian xabar berganlar. Bir avliyo zot aytgan ekan:” Odamlarga hayronman, öliklar uçun yiğlydilar-u, ölik qalblar uçun yiğlamaydilar?!”
Şaxsan men millatimizdan bunday allomaning çiqqanidan ğoyat mamnunman. Menimça, bu olimning vatan va millat oldidagi xizmatlari alohida qadrlanişi kerak. Yuqoridagi aytilganlardan kelib çiqib sarhisob qilsak, hoji domlaning xalq va vatan oldidagi xolis xizmatlari beqiyos tahsinga loyiq. Va hukumatimiz tarafidan ham hisobga olinadi, degan umiddamiz. Zamondoşlarining ustoz alloma haqidagi xotiralarini yiğiş, u kişi haqida kitoblar yoziş va menimça, Hoji domlaning hayoti şu qadar ibratli va qiziqarliki, hatto u kişi haqida yaxşigina bir film ham işlaş kerak.
Hoji domlaning hayotlari, asarlari, xususan “Tafsiri mavlaviy Hindistoniy”ning ikkinçi naşri, mazhab va e'tiqodimizga töla mos bölgan suhbatlari, vedio va audiodagi ma'ruzalari, pand va ögitlari kitob holida çop etilişi, yoyilişi ayni muddao bölsa, bu zotning vatan, millat, ilm, ma'rifat, mehr-oqibat haqidagi ögitlarini yoşlarimiz ongiga singdiriş eng xayrli işlardan biridir. Çunki, bugungi kunda yoşlarimiz örtasida adaşişlar, har xil oqimlarga kirib ketişlar, bilib-bilmay öz jonini qurbon qilişlar sodir bölayotgan bir paytda, bunday uluğ zotlarning hayot va ijodlarini namuna qilib körsatiş ayni muddao böladi, deb öylayman. Alloh ötgan barça aziz-avliyolarimizning ruhini şod, vatanimizni obod aylasin!
Sayfiddin Sayfulloh,
Filologiya fanlari nomzodi
Xalqaro Ahmad Yassaviy mukofoti sohibi,
Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasining a'zosi
