Afsuski, bugungi kunda ba'zilar islomiy ilmni xalqaro axborot tarmoqlarida, internetda tarqalgan turli kitoblar, ovozli va tasvirli manbalardan o‘rganishning o‘zi yetarli, deb o‘ylab yuribdi. Azizlar, nafaqat internetdagi turli shubhali manbalarning, hatto eng sahih kitobning ham o‘zi haqiqiy ilm olish uchun, chinakam islomiy dunyoqarashni shakllantirish uchun yetarli bo‘lmaydi. Insoniyat tarixida samoviy kitoblarning eng buyuk to‘rttasi mashhurdir. Bular Zabur, Tavrot, Injil va Qur'oni Karim. Biroq, barchamizga ma'lumki, insoniyatga jami 124 000 payg‘ambar yuborilganligi rivoyat qilingan. Ehtimol, bundan ko‘proq yoki ozroqdir, chunki har bir payg‘ambarga ham Kitob nozil bo‘lavermagan. Ammo har bir nabiy, har bir rasul, avvalo, o‘z ummati uchun muallim bo‘lib, mudarris bo‘lib kelgan. Agar samoviy kitobning o‘zi yetarli bo‘lganda edi, Alloh taolo mazkur to‘rtta kitobni yuborib, yuz minglab payg‘ambarni yubormagan bo‘lardi. Shuning uchun bugungi kunda dinimizni, diniy ilmlarni o‘rganish boshqa, uni fahmlash boshqa narsa ekanini anglab yetishimiz lozim. «O‘qish boshqa, uqish boshqa», deydi dono xalqimiz.
Dinni fahmlash Payg‘ambar alayhissalomdan boshlangan bo‘lib, u zotdan keyin sahobai kiromlardan, tobeinlardan va ulardan keyingi davom etib kelayotgan, qiyomatgacha davom etajak oltin silsila orqali fahmlanadi. Aks holda biz dinning mohiyatini emas, balki uning quruq suratini o‘rganib, botinini anglamay, zohiriga ergashib ketamiz. Bugungi kunda salafiylar deb atalayotganlarning bir muqtadosi 18-asrda Payg‘ambar alayhissalom Ka'bani tuyada tavof qilganlar, demak tavofni tuyada qilish sunnat deb, piyoda tavof qilganlarni tanqid qildi, hammani tuya bilan tavof qilishga buyurdi. Natija nima bo‘ldi? Ka'baning atrofini tuyaning tezagiga to‘ldirib yubordi, xolos.
Payg‘ambar alayhissalom Ka'bani tuyada tavof qilganlar, ammo bunda to‘plangan ming-minglab odam u zotni ko‘rsin, u zot hammaga ko‘rinib tursinlar, degan maqsad ko‘zlangan edi. Buning hikmati hamma u zotni ko‘rib, tavof amalini u zotdan o‘rganishi edi. Qolaversa, u zotning tuyalari Ka'baning atrofiga bavl va barr qilmaslik haqida buyruq ham olgan edi. Ammo g‘uluvga ketganlar buning farqiga bora olmaydilar.
Shu kichik bir misolda dinni mustaqil o‘rganishning oqibati yaqqol ko‘rinib turibdi. Demak, dinga bir yoqlama yondashib bo‘lmas ekan, uni ko‘r-ko‘rona o‘rganib bo‘lmas ekan. Buning uchun muallim kerak, ilm kerak, oyatni hadisdan, sahihni zaifdan ajrata bilish kerak.
Ibodatning quruq suratini emas, uning asl mohiyatini ham tushunib yetish, uni ongli ravishda, ixlosu iymon bilan etish uchun, ibodatda biror nuqsonga yo‘l qo‘ymaslik yoki haddan oshib, g‘uluvga ketib qolmaslik uchun esa tafsir ilmini, hadis ilmini, aqiyda ilmini, fiqh ilmini puxta bilish kerak. Qaysi bir sohada ilm yetarli bo‘lmasa, inson shu sohada g‘uluvga ketib qoladi. Aqiyda ilmining yetarli emasligi aqoiddagi g‘uluvga, fiqhiy ilmning yetarli emasligi fiqhdagi g‘uluvga sabab bo‘ladi.
Rahmatulloh SAYFUDDINOV
Yunusobod tumani bosh imom-xatibi,
Toshkent Islom Instituti o‘qituvchisi,
«Mirza Yusuf» jome masjidi imom-xatibi
