Xususiy mulk egasining vafotidan keyin undan qolgan mol-mulk taqdirini belgilash, uni kimning egaligiga berish masalasiga o‘tgan barcha davrda hal qilinishi lozim bo‘lgan muhim masala sifatida qaralib, turli yo‘llar bilan hal qilib kelingan, deb xabar bermoqda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi matbuot xizmati
Qadimda birgina yer uchastkasi, uy-joy, ro‘zg‘or buyumlari, ish quroli va chorva mollariga nisbatan xususiy mulkchilik mavjud bo‘lib, shaxsning vafotidan keyin ushbu mol-mulklar urf-odat bo‘yicha marhumning farzandlari egaligiga o‘tgan. Shuningdek, ayrim majburiyat huquqlari, masalan marhum hayotligida olgan qarzini qaytarishni ham farzandlar zimmasiga qo‘yilgan.
Bundan tashqari, qadimda marhumning mulki taqdiri, xususan meros masalasi asosan shariat qoidalariga ko‘ra hal qilingan.
Jumladan, musulmon huquqida o‘lgan shaxsning mol-mulki shariat qoidalari yoki vasiyat bo‘yicha meros bo‘lib o‘tishi, meros ochilgan paytda tirik bo‘lgan barcha qarindoshlar merosxo‘r hisoblanishi hamda har bir merosxo‘rning o‘z hissasiga ega ekanligi nazarda tutilgan.
Shariat qoidalarida, xususan Qur'onda merosga doir masalalar ham yoritilgan bo‘lib, unga ko‘ra marhum qarindoshlarining barchasi birgalikda emas, balki ular marhumga qarindoshligining uzoq-yaqinligi hisobga olingan holda navbati bilan meros olishga chaqirilgan. Marhumning farzandlari va uning avlodi eng yaqin qarindoshlar hisoblanib, ota-onasi vafot etgan holdagina nabiralar bobosining mulkiga nisbatan merosxo‘r hisoblangan. Marhumning farzandlari bo‘lmagan taqdirdagina ota-onalar o‘z farzandining mulkidan meros olish uchun chaqirilgan.
Marhumning farzandlari va ota-onasi bo‘lmagan taqdirda uning meros mulki yaqin qarindoshlari o‘rtasida taqsimlangan bo‘lib, musulmon huquqida qarindoshlar to‘rt toifaga bo‘lingan. Marhumning vorislari bo‘lmagan va u tomonidan vasiyatnoma qoldirilmagan taqdirda marhumning mulki xazinaga topshirilib, davlat egaligiga o‘tkazilgan.
Sobiq Ittifoq davrida amalda bo‘lgan qonunchiligida meros mulki masalasida bir qator normalar mavjud bo‘lsada, o‘sha davr jamiyatining iqtisodiy negizini davlat mulki tashkil etganligi, fuqarolar amalda arzirli xususiy mulkka ega bo‘lmaganligi sababli ushbu qonun normalariga kamdan-kam murojaat qilinar va uni o‘rganish, sharhlash hamda takomillashtirib borishga u qadar zaruriyat mavjud emas edi.
Mulkchilikning hamma shakllari teng huquqli ekanligi Bosh Qomusimiz bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida kafolatlanganligi, mulkchilik to‘g‘risidagi, yer to‘g‘risidagi, uy-joy fondini, mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to‘g‘risidagi bir qator qonunlarning qabul qilinishi, shuningdek, bosqichma-bosqich amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar, bozor munosabatlarining rivojlanishi, kichik va o‘rta tadbirkorlik faoliyatining qo‘llab-quvvatlanishi natijasida qisqa vaqt ichida fuqarolarimiz turli ko‘chmas va ko‘char mulklar, xususan uy-joy va noturar-joy binolari-oshxona, mehmonxona, savdo do‘konlari, korxonalar va turli transport vositalari, aksiyalar va boshqa qimmatli qog‘ozlar, yer uchastkalari, fermer xo‘jaliklari hamda chorva mollari va boshqa turdagi qonun bilan taqiqlanmagan mulklarning egasiga aylandi.
