Insult - eng köp tarqalgan ölim sabablari orasida uçinçi örinda turuvçi kasallik

Insultni taşxislaş

Insult eng muhim diagnostik tadqiqotlar, xususan kompyuter tomografiya (KT) va magnit-rezonans tomografiya (MRT) asosida taşxislanadi. Köp hollarda, kompyuter tomografiya yordamida insult va boşqa turdagi «yangi» miya qon quyilişlarini farqlaş mumkin.

MRT yordamida işemiya maydonlarni aniqlaş, şuningdek, işemik miya zarari tarqalişini baholaş mumkin. MRT gemorragik insultni işemik insultdan farqlaş, şuningdek, ta'sir maydoni va uning kattaligi aniq örnini aniqlaş imkonini beradi. Bundan taşqari, MRT yordamida öxşaş alomatlar bölgan boşqa kasalliklarni istisno qiliş mumkin.

Işemik insultda ham bir qator, jumladan böyin va miya tomirlarining ultratovuş tekşiruvi (UTT), exokardiografiya, miya angiografiyasi kabi qöşimça tadqiqotlar ötkaziladi.

Statistik ma'lumotlarga qaraganda, işemik insult gemorragik insultga qaraganda 8-9 marta  köp uçraydi. Ya'ni işemik insult insultning asosiy turi,- deydi tibbiyot fanlari doktori, professor, nevrolog Baxtiyor Ğafurov.

Işemik insultning asosiy sababi miya tomirlarining aterosklerozidir. Xastalik keksa yoşlilar, köpinça yurak kasalliklari va qon ivişi ortgan kişilarda uçraydi. Insult ba'zida uyqu vaqtida yuzaga keladi. Bemor uyğongaç, holsizlik, qöl-oyoqda quvvatsizlaniş, boş aylanişini sezadi. Bunda es-huşi joyida, teri odatdagi rangda böladi. Nevrologik belgilar şikastlangan tomir joylaşuviga qarab, bir neça daqiqa yoki soat içida ösib boradi. Umumiy yoki içki uyqu arteriyasi tiqilib qolganda, tromboz bölgan tarafda köriş buziladi, teskari tarafda qöl va oyoqlar harakati buziladi.

Işemik insultda ölim körsatkiçi miyaga qon quyilişiga nisbatan kam bölişiga qaramay, kasallik köpinça oğir keçadi. Öçoqli belgilar maromiga tuşgaç, tiklaniş davriga ötadi va bu oylab, yillab davom etadi.

Ötkir işemik insult bemorning yoşiga, patologik öçoqning kölamiga takroriy insultning qöşilişi va kardial asoratlar bilan keçadi.

Bemorlar insultga bir neça kun qolganda boş oğriği, holsizlik, boş aylanişi, köz oldi qoronğilaşiş, qöl-oyoqda uvişiş holatlarini his etadi. Belgilar kuçayib boradi va bir kunda qöl-oyoqlarning tortişişi paydo böladi. Bemor huşini yöqotmaydi, boşida tumanni his etadi. Ba'zida xastalikning keçişi bexosdan yuz beradi.

Örta oğirlikdagi işemik insultda miya şişi, huş yöqotiş belgilarisiz keçadigan öçoqli belgilar kuzatiladi. Oğir insultda esa, es-huş yöqotilişi, miya şişi, trofik özgarişlar, qöpol öçoq nuqsonlar bilan birga, keçuvçi umumiy miya belgilari bilan farqlanadi.
Miyaga qon quyilişining asosiy sababi xafaqon (qon bosimi) kasalligidir. Quyilgan qon miya töqimasini parçalaydi, miya pardalarini ta'sirlantiradi, bu miya va öçoqli belgilarni yuzaga kelişiga sabab böladi. Miyadagi patologik öçoq paydo bölişi miya içki bosimini oşişi, es-huşning yöqolişi va hayotiy muhim funksiyalar – nafas oliş, qon tomir tizimi, termoregulyatsiyaning buzilişiga sabab böladi. Bemor kuçli boş oğriğini sezadi, huşidan ketib yiqiladi, kollapsga tuşadi. Bunda puls zöriqişi şovqinli nafas, qoraçiqlarning yoruğlikka reaksiyasining yöqolişi, qayt qiliş kuzatiladi. Yuz töq qizil rangli, bemorning boş va közi falaj bölgan sohadan qarama-qarşi tomonga qaragan, falaj tomonda burun lab– burmasi silliqlaşgan, oğiz burçagi tuşgan, yonoği tuslangan, oyoği taşqi tarafga burilgan böladi.

10-14 kundan söng tiklaniş davri boşlanadi. Dastlab oyoq, söng qöl harakatlari tiklanadi, sezuvçanlik, nutq, köriş, eşitiş, psixik faoliyat yaxşilanadi.

Gemorragik insult – miya töqimasiga tör osti böşliqqa yoki miya qorinçalariga qon quyilişi bilan xarakterlanuvçi miyadagi qon aylanişining ötkir buzilişi.  

Insultni davolaş usullari

Insultni umumterapevtik davolaş yurak-qon tomir tizimini normallaştiriş, nafas oliş funksiyasini tiklaş, miya şişini kamaytiriş, şuningdek, qaytalanişini oldini oliş va asoratlarini davolaşga qaratilgan. Insultni davolaş tezda boşlanişi kerak. Birinçi bosqiçda hali insult xarakteri aniqlanmagan paytda bemor hayotini saqlab qolişga qaratilgan davo muolajalari ötkaziladi. Bemor çalqança, boşi sal kötarilgan holatda yotqiziladi. Agoniya holatida köçiriş mumkin bölmagan bemorlardan boşqa hamma insult bölgan bemorlar maxsuslaştirilgan nevrologik bölimga yotqizilişi kerak. Bemorni köçiriş vaqtida ehtiyot böliş, silkitmaslik lozim. Agar yurak faoliyati buzilişi öpka şişi bilan birga uçrasa, spirt buği qöşilgan kislorod bilan nafas oldiriladi. Bemor boşi baland qilib yotqiziladi. Nafas olişi me'yorlaşişi uçun elektr sörğiç bilan oğiz böşliği, burun va xalqum şilliqlardan tozalanadi. Til orqaga ketişini oldini oliş va nafas olişni yengillaştiriş uçun oğizga havo nayçasini qöyiş mumkin.

Insult bilan kasallangan bemorlar darhol yotqizilib, boşi baland kötariladi va muzli xalta, oyoqlariga issiq grelka qöyiladi.

Insultning oqibatlari

Insult uzoq muddatli komaga, falajlikka, aql va xotirani yöqotişga olib kelişi mumkin. Oğir insult bemorning ölimiga sabab bölişi mumkin.

Insultning oldini oliş

Insultning oldini oliş qon bosimini muntazam ravişda ölçaş orqali amalga oşiriladi. Gipertoniya bilan oğrigan kişilar ayniqsa ehtiyotkor bölişlari va şifokor buyurgan dori-darmonlarni qabul qiliş, muntazam jismoniy maşqlar bajariş va ovqatlanişga çeklovlar kiritiş kabi tavsiyalarga amal qilişlari kerak. Çekişni hamda alkogolli içimliklar içişni töxtatiş va qonda qand darajasini nazorat qiliş kasallik rivojlanişi ehtimolini kamaytiradi.

Asosiysi, qon bosimingizni doimiy nazorat qilsangiz, turli zararli odatlarni taşlasangiz, insult sizni bezovta qilmaydi.