Munosabat: Gazeta kimga va nega kerak?

Ikkinçi ssenariy – internet-versiyalarni bosma naşr modeliga köra monetizatsiya qiliş. Bu örinda söz paywall – internetda joylaştirilgan materiallardan pulli foydalanişni joriy etiş haqida ketmoqda. Uşbu model muvaffaqiyatli bölib, AQŞ va Ğarbiy Yevropaning boşqa davlatlarida muvaffaqiyat bilan joriy qilinmoqda. Şuningdek, AQŞdagi naşrlarning aksariyati hozirgi paytda uşbu tizimga ötgan.

Şuni ta'kidlaş kerakki, paywall tizimini faqat doimiy auditoriyaga ega bölgan naşrlarga nisbatan qöllaş mumkin. Bu örinda, eng avvalo, işbilarmonlik va professional segment nazarda tutiladi. Bundan taşqari, paywall şakllangan auditoriyasiga ega jurnallar uçun ham amal qilişi mumkin. Bunday auditoriya pulli yondaşuv joriy qilingan taqdirda bepul tarqatiş modelini saqlab qolgan raqib naşrlarga ötib ketmaydi. Biroq, taxminimizça, paywall yaqin yillarda OAV rivojlanişining eng ommaviy ssenariysiga aylanmaydi.

Nihoyat, uçinçi ssenariy, aksariyat hollarda, ayniqsa ommaviy segment naşrlarida qöllanib, u kontentning ommaviy tarqatilişiga ötişdan iborat böladi. Ya'ni, ommaviy naşrlar asta-sekin auditoriya kölamini kengaytiriş va tirajni oşiriş uçun naşrni bepul tarqatiş yöliga ötadi. Şuningdek, ular muassislik qiladigan saytlardagi kontent ham bepulligini saqlab qoladi. Amalda bosma va elektron versiyalarni reklama materiallari bilan töldirişga, jumladan homiylik kontent uluşini oşirişga urğu beriladi. Bizda odatda homiylik kontenti masalasi oşkora muhokama qilinmaydi. Holbuki, AQŞda unga ötiş keyingi yillarda media bozorning asosiy trendiga aylandi. Gap bu yerda jurnalistik, muayyan tahririyatga oid, reklama, taşviqotga doir bölmagan, jurnalistlar tomonidan tayyorlangan, ammo ularning çop etilişini u yoki bu manfaatdor tomon moliyalaştirgan materiallar haqida ketmoqda. Şunga qaramay, uşbu materiallarda jurnalistikaga oid barça elementlar mavjud: ular mazmunli va reklama xarakteriga ega emas. Işonçimiz komilki, yaqin yillarda uşbu bozor madaniylaşgan şakllarga ötadi. Soni ösib, sifati yaxşilanib boradi. Naşrlar daromadi tarkibi aynan ana şunday materiallarga boğliq böladi. Misol tariqasida bu örinda Amerikaning eng «keksa» naşrlaridan biri bölmiş The Atlantic jurnalini keltiriş mumkin. Uning daromadlari tarkibida 50 foizga yaqin qismni aynan homiylik uluşi taşkil etadi. Yana bir misol – Forbes naşri. Unda homiylik umumiy daromadning taxminan 20 foizini qamrab oladi.

Bir jihatdan olib qarasak, gazeta naşrlarida boşqa internet-loyihalarga nisbatan raqobat ustunligi mavjud – ularni qöllab-quvvatlovçi, şakllanib ulgurgan öz auditoriyasi bor. Bu esa internet tarmoqning demografik rivojlaniş tendensiyalari bilan boğliq. Internet-foydalanuvçilarning asosiy oqimini bugungi kunda yoşlar taşkil etmaydi, katta avlod vakillari esa ma'lum gazeta nomlariga örganib qolgan. Endilikda, internet saytlariga murojaat qilar ekan, ular taniş gazetalarning internet-versiyasini afzal köradi, ularning doimiy auditoriyasiga aylanadi. Şu sababli gazetalar internetda muhim raqobatçilik ustunligiga ega va undan foydalaniş zarur.

Gazetaning kelajagi haqida xulosa şuki, inson tabiatining tabiiy instinkti bölmiş öqiş – aynan qoğozdan öqişga moyillik mavjud bölar ekan, bosma naşrlar heç qaçon ölmaydi.

Gazeta – yoki mahsulot, yoki informatsion siyosat qurolidir

Tuşunilişi va qayta idrok etilişi kerak bölgan narsa şuki, gazeta – informatsion bozorda talab kuçli mahsulot yoki kompaniya, korporatsiya, siyosiy taşkilotlar va davlatning informatsion tarğibot qurolidir. Aynan bu ikki toifadan qaysi biri ekaniga qarab gazeta yoki jurnallarning formati belgilanadi (şu örinda aksariyat hollarda «sariq matbuot», deya ayri toifa sanamoqçi bölganlarga «sariq matbuot» ham aslida talab bölgan mahsulot sirasiga kirişini aytib ötmoqçimiz).

Bosma naşr elektron naşrlardan farqli ölaroq, tarix yaratiliş jarayonida muhimroq ahamiyat kasb etadi. Ya'niki, tarix qoğozda yoziladi va çop etilgan yoziqni özgartirib bölmaydi. Elektron naşrlardagi ma'lumotlarni esa bir zumda özgartiriş, öçirib taşlaş, boşqa matn bilan almaştiriş imkoniyatining kattaligi tabiiy ravişda insonning bosma naşrlarga işonçini yuksaltiradi.

Hukumat qarorlariyu, qonunlar şu sababdan bosma naşrlarda (ya'ni özgartirib, almaştirib yoki öçirib bölmaydigan (!) – ya'ni qoğozda) e'lon qilingandan söng kuçga kirişi bejiz emas.

Gazetaga ötgan asrga qaragandek qaraşga odatlaniş, uning ahamiyatini mensimaslik – eng kamida tarix ahamiyatini mensimaslikdir.

Bosma naşrlarga marketing boşqaruvi zarur

Soğlom bozor munosabatlari davrida naşrlarni boşqarişda eski boşqaruv tizimidan voz keçiş kerak. Xususan, har bir naşrda boş muharrir faqat va faqat naşrning ijodiy faoliyatiga rahbarlik qilişi şart. Naşrning iqtisodiy faoliyati bilan boğliq jarayonlarni: marketing ötkaziş, obuna yoki sotuvni taşkil etiş, reklama siyosatini boşqariş bilan naşrning boş menejyeri şuğullanişi kerak. Umuman olganda esa katta yoki kiçik naşr bölişidan qat'i nazar, menejyer va boş muharrir örtasida «sen kattami, men katta?» muammosi bölmasligi zarur.

Bugungi zamon talabi şuki – qaysi lavozimda qaysi şaklda faoliyat yuritmaylik, iş joyimiz biz rizq topadigan joy ekani, şaxsiy egolarimizni qondiradigan vosita emasligini anglab yetişimiz kerak. Agar şaxsiy egolarimizni umumiy muştarak maqsad – işni rivojlantirişdan ustun qöysak, buning badalini köproq va oğirroq tölaymiz. Işimiz xonavayron böladi. Xodimlarning rizqi kesilişiga sabab böladi. Jamiyat uçun esa ijtimoiy asorati – faqat zarardir. Ya'ni, soğlom bozor munosabatlarida yutuqqa erişişning eng birinçi şarti işga munosabatni, tafakkur va muşohada tarzimizni modernizatsiya qilişdir. Yöqsa, ğöddayib yurişdan boşqasiga yaralmaydi.

Bozor munosabatlarida muvaffaqiyat kalitlaridan yana biri – mahsulot tannarxining imkon qadar arzonligidir. Bosma naşrlarda ham ularning savdosi ösişida naşrning tannarxi muştariylar uçun çöntakbop bölişi kerak. Ammo, qoğoz narxining bir tarafdan 2016-2018 yillarida jahon bozorida qariyb 55-65 foizga (mamlakatimizda valyuta liberalizatsiyasi natijasida bu narx içki bozorda qariyb 185 foizga) ösişi bosma mediamahsulotlarning tannarxi keskin kötarilişiga sabab böldi. Ustiga ustak, qoğoz importi bozori bir neçtagina yirik kompaniyalar qölida bölgani sabab boşqa importyor kompaniyalar içki bozorda soğlom raqobat qila olmayapti. Şundan kelib çiqsak, bosma naşrlarni qöllab-quvvatlaş yölida heç bölmasa keyingi ikki yilda qoğoz importini davlat öz monopoliyasiga aylantirib turişi lozim. Ya'ni, har bir naşr yoki bosmaxonaga qoğozni töğridan-töğri davlatdan sotib oliş imkoniyati yaratilsa, bosma naşrlar va matbaa sektori ança oyoqqa turib olişi uçun imkon yaratilgan bölar edi.

Hukumat bir qarorga kelişi kerak

Majburiy obunaga barham berilişi ortidan ayrim gazetalarning aslida faqat ma'muriy dastak orqali muvaffaqiyatga erişib kelayotgani ma'lum bölib qoldi. Masalaning axloqiy tarafi olib qaralsa, öz faoliyatini xokisor mehnatkaşning majburiy undirilgan puli evaziga «muvaffaqiyatli» olib boriş eng kamida borib turgan adolatsizlikdan boşqa narsa emas. Ammo, bu degani – «Bosma naşr umuman kerak emas!» degani ham emasdir.

Şu yerda savol tuğiladi: «Unda kimga kerak?». Gazeta agar media bozor mediamahsuloti sifatida bölsa, uning muassisiga iqtisodiy foyda keltiriş uçun (albatta qonunlarga qat'iy amal qilgan holda), yöq, agar kompaniya, korporatsiya, siyosiy taşkilotlar yoki davlat hokimiyatiga siyosiy-ijtimoiy tarğibot vositasi sifatida bölsa, öz manfaatlari va siyosatini tarğib etiş uçun kerak. Şunday ekan, muassislar naşrga ketadigan xarajatlarni qoplaşi lozim. Istagan iste'molçi sotib olsin, tekin tarqatilsa, tekinga olsin. Lekin mahsulotni işlab çiqariş xarajatlari aslo xalq hisobidan amalga oşirilmasligi kerak!

Bugun iqtisodiy tanazzul yoqasiga kelib qolgan tuman va viloyat hokimiyatlari tasarrufidagi gazetalar agar mahalliy hokimiyatlarga öquvçi savodxonligini oşiriş, islohotlarga jalb etiş, umuman tarğibot vositasi sifatida zarur bölsa (vaholanki, bu tabiiy ehtiyoj davlat uçun), ularni moliyaviy dastaklaş yölini ham muassislar körişi zarur. Xuddi şunday kompaniya va korporatsiyalar ham.

Tuman va viloyat gazetalari masalasida hukumat aniq bir qarorga kelişi kerak: muassisi mahalliy hokimiyat bölgan tuman, viloyat yoki respublika bosma naşrlari hukumatga kerakmi yoki yöq? Agar kerak bölsa, ularning faoliyati uçun moliyaviy manba topişi zarur. Xususiy naşrlar esa bozor munosabatlari şaroitida öz raqobotbardoşligini oşiriş uçun keng tarmoqlilikdan tor tarmoqlilikka ötişga majbur.

Grant ajratiş tizimi eskirdi

OAVni qöllab-quvvatlaş masalasida grant ajratiş amaliyoti butun jahonda özgarmoqda. Özimiz guvohi bölganimiz köp holda, OAVni qöllab-quvvatlaş uçun ajratilgan mablağ birinçidan faqat öşa grant doirasida faoliyatni amalga oşirişga yönaltiriladi. OAV u mablağni iqtisodiy foyda köriş loyihalariga yönaltira olmaydi. Töğri, köpgina naşrlar grant yordamida oyoqqa turib olib, keyin özini özi bemalol moliyalaştira oladi. Ammo bunday naşrlar soni juda köp borsa umumiy sonning 10 foizini taşkil qiladi (ayniqsa majburiy obunaning yöqolişi asl holatni körsatib bermoqda). Ikkinçidan, aksariyat hollarda grant olingandan söng işning susayişi kuzatiladi. «Mablağ topdik, endi bir yil mazza qilib yeb, işlab yuramiz, u yoği bir gap bölar» tafakkuri sohani tanazzulga olib kelmoqda. Uçinçidan, grant ajratgan muassasa öz şartlarini bajarişga majbur qiladi (bu qonuniy va tabiiy), bu esa mustaqil va xolis faoliyat yuritiş imkonini yöqqa çiqaradi. Masalan, qaysidir taşkilotdan grant olgan OAV heç qaçon öşa taşkilot töğrisida salbiy material e'lon qilmaydi (özbekçilikka ham, odamgarçilikka ham töğri kelmaydi, «tuzni yeb, tuzluqqa tupuriş» sifatida köriladi).

Taklifimiz şundan iboratki, grantlar orqali moliyalaştiriş emas imtiyozli kreditlaş tizimiga ötilişi maqsadga muvofiq bölar edi. Buning uçun bizga yangi moliyaviy tuzilma «MeDIA BANK» (haqiqiy bank muassasi) taşkil etilişi kerak. Media Bank öz moliyaviy funksiyalarini bajariş, xizmat körsatişdan taşqari OAV uçun yillik imtiyozli kreditlaş bilan şuğullanadi. Natijada, birinçidan, OAV grantdan farqli ölaroq «pulni qaytarişim kerak» mas'uliyat tuşunçasi bilan harakat qiladi (ya'ni munosabat tafakkur özgaradi), ikkinçidan OAV media-biznes loyihalar uçun zarur bölgan moliyaviy manbani topadi. Uçinçidan, past foizli imtiyozli kreditlaş orqali faqatgina OAVni emas, OAV xodimlarining ijtimoiy ahvolini yaxşilaş imkoni paydo böladi. Törtinçidan, söz erkinligini ta'minlaşda muhim omil bölgan iqtisodiy qaramlilik muammosi hal böladi. Eng asosiysi, davlat qilib berişi kerak degan eskiça tafakkur, OAVni moliyalaştirişdagi eski tizim özgaradi.

Asl haqiqat şuki, bugun Vatanimizning eng çekka, huv olis tumanida yoki qişloğida yaşayotgan yurtdoşlarimizning haq va huquqi şaharda yaşovçilarnikidan mutlaqo kam emas. Biroq mamlakat aholisining köproq qismini taşkil etuvçi olis qişloqlarda istiqomat qilayotgan zahmatkaş xalqimizning yarmida har kuni internetga kirişga yo imkon yöq, yoki hafsala yöq. Balkim vaqt ham yöqdir (hududlardagi elektr ta'minoti bilan boğliq masala alohida mavzu). Çunki u zahmatkaşning qölidagi ketmoni yoxud iş asbobi doimiy harakatda. U bizdan farqli ölaroq, çin mehnat bilan band. Şuning barobarida öz mamlakatiga e'tiqodi yuksak. Uni esa öz qişloğida dunyodan xabar oladigan yagona vosita – gazeta öqiş imkonidan mahrum etişga heç kimning ma'naviy haqqi yöq!   

Said-Abdulaziz YuSUPOV

Sangtaroş Usta.