O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida Konstitutsiyaviy sudga alohida huquqiy maqom berilgan. U umumiy yurisdiksiya sudlaridan (tuman, viloyat sudlari, Oliy Sud) farq qilib, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyati hujjatlarining Konstitutsiyaga muvofiqligini tekshiradi va qonun normalariga rasmiy sharh beradi.
Faoliyatiga 23 yildan oshganiga qaramay, Konstitutsiyaviy sud huquqiy tizimni takomillashtirish, qonun ustuvorligi, demokratiya, inson huquqlari, Konstitutsiyaning boshqa qonun hujjatlaridan ustunligini ta'minlashga deyarli hech qanday hissa qo‘shmadi. Aftidan, hukumat bu muammodan xabardor, chunki 2017 yil 31 mayda Konstitutsiyaviy sud faoliyatini tartibga soluvchi yangi qonun qabul qilindi. Ammo mana qariyb bir yarim yil vaqt o‘tishiga qaramasdan, Konstitutsiyaviy sud faoliyatida jonlanish kuzatilmayapti.
Islohotlar muammo mohiyati va ko‘lamini tushunishdan boshlanishi kerak. Quyida e'tiboringizni muammo ko‘lamiga qaratish maqsadida, Konstitutsiyaviy sudning 1995 yildan 2018 yilgacha bo‘lgan faoliyatiga to‘xtalamiz.
1995 yildan beri Konstitutsiyaviy sud nechta qaror qabul qildi?
Konstitutsiyaviy sud bugungacha atigi 32 huquqiy masala yuzasidan qaror qabul qilgan. Bu yiliga o‘rtacha 1,4 qaror qabul qilindi deganidir. Ya'ni, yiliga hech bo‘lmasa ikkita qaror qabul qilinmagan.
Sud faoliyatini dekadalarga bo‘lganda, quyidagi natijalarni ko‘rish mumkin:
2000 yilgacha 12 qaror (1995 – 0; 1996 – 0; 1997 – 4; 1998 – 6; 1999 – 0; 2000 – 2);
2010 yilgacha 18 qaror (2001 – 5; 2002 – 3; 2003 – 2; 2004 – 2; 2005 – 0; 2006 – 3; 2007 – 1; 2008 – 1; 2009 – 1; 2010 – 0)
2018 yilgacha 2 qaror (2011 – 0; 2012 – 0; 2013 – 0; 2014 – 1; 2015 – 0; 2016 – 0; 2017 – 0; 2018 – 1).
Diagrammada ko‘rsatilganidak, Konstitutsiyaviy sud faoliyati 2002 yildan keyin keskin susayib, 2005 yildan turg‘unlik boshlangan.
Konstitutsiyaviy huquqlar himoya qilinmoqdami?
Konstitutsiyaviy sudning asosiy vazifasi Konstitutsiyani himoya qilish, uning barcha boshqa qonun hujjatlaridan ustunligini ta'minlash hisoblanadi. Bugungacha qabul qilgan qarorlar asosan soliq, mehnat munosabatlari, tadbirkorlik faoliyati, litsenziyalash, ijtimoiy sug‘urta, chet el investitsiyalari, advokatlik faoliyati, Konstitutsiyaviy sud vakolatlari va fuqarolikni yo‘qotish masalalari bo‘yicha bo‘lib, bevosita fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini himoya qilish bo‘yicha deyarli qaror qabul qilinmagan. Shu o‘rinda Konstitutsiyaviy sud tomonidan ko‘rib chiqilgan ikki istisnoli qarorga e'tibor qaratish mumkin. Quyidagi ishlarda Konstitutsiyaviy sud muhim huquqlarni himoya qilib qaror chiqaradi, ammo bu qarorlar hech qanday amaliy o‘zgarishlarga sabab bo‘lmadi.
