«Bu absurd taklif!». Universitet olimlari rus tiliga rasmiy til maqomini berish tashabbusiga munosabat bildirishdi

Ammo rus tilini o‘rganishga bo‘lgan qiziqishni oshirish, uning kundalik hayotdagi rolini to‘g‘ri baholashga yo‘naltirilgan ayrim fikrlarini ma'qullangan holda ularning ayrim fikrlariga nisbatan qarshi fikrlarni ham bildirmoqchimiz.

Birinchidan, murojaat mualliflarining fikricha, «rus tiliga rasmiy til maqomini berish va buni qonunchilikda mustahkamlash vaqti yetgan». Bu – noto‘g‘ri fikr. Biz shu kungacha buning aksini qilishga urinib yotibmiz, axir!?

Davlatning qonunchilik va rasmiy ish yuritishida, sud jarayonida, ta'limda o‘zbek tilining mavqeyi va nufuzini oshirishga intilib, oxirgi 30 yil davomida turli sohalarning terminologik lug‘atlarini yaratishga harakat qilyapmiz-ku!? Internetda o‘zbek tilining qo‘llanish doirasini kengaytirish, uning dunyo global tarmog‘ida munosib o‘rin egallashi uchun tinmay mehnat qilayotgan paytimizda bunday taklif - absurddan o‘zga narsa emas! Baraka topgurlar, axir buning teskarisi uchun kurashishimiz, ya'ni o‘zbek tili Davlat tili sifatida BARChA SOHALARDA qo‘llanishiga erishish, tom ma'nodagi o‘zbek tilida ish yuritish tizimini yaratish ustida tunu-kun tinmay izlanishimiz shart va zarur emasmi? Axir bunga davlat miqyosida ahamiyat berilyapti-ku, bu borada maxsus «Yo‘l xaritasi» qabul qilinganini ular bilmas ekanmi? Axir «Davlat tili haqida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining ijro etilishini ta'minlash bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Senati Kengashining «Davlat tili haqida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining Toshkent shahrida ijro etilishini o‘rganish natijalari to‘g‘risida» 2018 yil 15 noyabrdagi KQ-456-III son qarori asosida ishlab chiqilgan va O‘zbekiston Respublikasining Bosh vaziri Abdulla Aripov tomonidan 2018 yil 24 dekabrda tasdiqlangan «Yo‘l xaritasi» mavjud. Unda belgilangan chora-tadbirlardan hammani xabardor qilish, ularning ijrosi uchun faqat tor doiradagi mutaxassislar emas, balki butun o‘zbekistonliklar mas'ul ekanliklarini anglatib qo‘yish zarur! Balki shunda yuqoridagidek absurd takliflar bildirilmas edimi?

Ikkinchidan, mualliflar kirill yozuvining keng imkoniyatlari haqida gapirib, lotin yozuvi asosidagi o‘zbek alifbosiga o‘tish xato bo‘lgani va buning oqibatida ko‘pchilik savodsiz bo‘lib qolganini ta'kidlaydi. Bu fikrga aslo ham qo‘shilib bo‘lmaydi, zero bugungi hayotning shiddati va zamon talabi buning aksini isbotlab turibdi. Davlat va hukumat miqyosida bu borada ham muhim hujjatlar qabul qilingan. Xususan, Bosh vazir va davlat maslahatchisi tomonidan 2018 yil 15 mayda «Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini keng joriy etish va yanada takomillashtirish bo‘yicha Harakatlar rejasi» tasdiqlangan. Ishonch bilan aytish mumkinki, kirill yozuvi asosidagi o‘zbek tili alifbosi - o‘tmish. Kelajagimiz faqat lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosi bilan bog‘liq.

Uchinchidan, mualliflar bildirgan fikr va takliflar har bir oilaga, har bir shaxsga individual tarzda taalluqli bo‘lib, yuqorida ta'kidlaganimizdek, rus tilini o‘rganish foydali va zarur, ammo unga respublika miqyosida rasmiy til maqomini berib, bu haqda tegishli qonun hujjatlariga o‘zgartirish kiritish – yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan xatodir. Bu holat o‘zbek tilining rivojiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi, uning nufuziga putur yetkazib, til taraqqiyoti yana bir necha yil ortga surib yuborilishiga sabab bo‘ladi.

To‘rtinchidan, 2019 yilning mart oyida O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan «Davlat tili to‘g‘risida»gi Qonuni loyihasini ishlab chiqish bo‘yicha ishchi guruh tashkil qilindi. Ishchi guruh ishiga Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining olim va mutaxassislari ham jalb qilindi. Ishchi guruh tomonidan 7 bob, 29 moddadan iborat «Davlat tili to‘g‘risida»gi Qonuni loyihasi ishlab chiqildi. Jumladan unda 1995 yilda qabul qilingan «Davlat tili haqida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 2-, 7-, 8-, 10-, 13-, 16-, 18-, 19-, 20-, 21-, 22-, 24- moddalariga o‘zgartirish ko‘zda tutilgan. Ta'kidlash zarurki, Qonunning yangi tahriri huquqiy sohada va milliy qonunchilikda amalga oshirilayotgan islohotlarni o‘zida to‘liq aks ettirish hamda «Davlat tili haqida»gi Qonunga to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qilish, uning ijrosini so‘zsiz ta'minlash, shu kungacha davlat va jamiyatda ko‘zga tashlangan ko‘plab muammolarga yechim topishga yo‘naltirilgani bilan ajralib turadi.

Murojaat mualliflari ichida yuristlar bor, ular bu haqda bilaturib takliflar bildirgan bo‘lishi mumkin. Xudo ko‘rsatmasin, bu yangi tahrirdagi Qonunga rus tiliga rasmiy til maqomi berilishi haqidagi modda kiritilsa bormi, o‘zbek tilining shundoq ham o‘ta nozik mavqeyi butunlay yo‘q bo‘ladi. Bu xatoni kelajak avlod sira kechirmaydi! Shuning uchun jamoatchilik birlashgan holda «Davlat tili haqida»gi O‘zbekiston Respublikasi  Qonunining yangi loyihasiga bu modda kiritilishiga yo‘l qo‘ymasligimiz shart va zarur.

Mualliflar:

Inomjon Azimov - Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti o‘quv ishlari bo‘yicha prorektori, filologiya fanlari nomzodi;

Laylo Raupova - Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti o‘zbek tili va adabiyoti fakulteti dekani, filologiya fanlari doktori;

Saodat Muhamedova - Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti «Axborot va zamonaviy pedagogik texnologiyalar» kafedrasi mudiri, filologiya fanlari doktori.