2020 yil mulk huquqini himoya qilişda özgariş yili böladimi? «Sovplastital» işida yangi buriliş
|13:01 / 18.02.202016 36711 min
Foto: 123RFFoto: 123RF
Özbekiston iqtisodiyoti iqtisodiy ösiş va inson farovonligini ta'minlaş mumkin bölgan investitsiyalarga juda muhtoj. Investitsiyalarni (ham mahalliy, ham xorijiy) jalb qiliş uçun qulay investitsiya muhiti zarurligi barçaga ma'lum. Mulk huquqlarini himoya qiliş darajasi investitsion muhitning muhim unsuridir.
Investor biznesiga öz mablaği va mehnati, tajribasini, innovatsion işlanmalarini kiritadi. Şu bilan birga, u köplab xatarlarga duç keladi. Özbekiston şaroitida ular içida eng asosiysi reyderlik hujumlari oqibatida mulkidan ayriliş xavfidir. Afsuski, bizda köpinça davlat amaldorlari boş «qaroqçi» rolini öynaydi.
Madaniyatli mamlakatlarda mulkdorning manfaatlarini sud tizimi himoya qiladi. Afsuski, Özbekistonda bunday emas. Sudlar köpinça özlari himoya qilişlari kerak bölgan qonunlarni rad etib, «dunyoning ustunlari»: davlat idoralari, huquqni muhofaza qiliş idoralarining aytganini qiladi. Ular deyarli har doim davlat organlaridan keladigan da'vo va arizalar matnlarini nusxa köçirgandek qayta yozib çiqişadi. Va bunda odatda heç qanday asos yoki dalillar talab qilinmaydi.
Menimça, bu bugungi kunda investitsion muhit sifatining birinçi örinda turadigan muammosi. Şuning uçun har bir alohida holatda qonunga rioya qilinişini ta'minlaş juda muhim va sudlar qaçon öz vazifalarini vijdonan bajarişga kirişişiga e'tibor qaratiş lozim.
2020 yil 10 yanvarda Özbekiston sud tizimi tarixida muhim voqea sodir böldi. Toşkent tumanlararo iqtisodiy sudi sudya M.Ergaşev raisligida yetkazilgan zarar va davlat tölovlarini «Sovplastital»ning sobiq aksiyadori Qobiljon Bekxöjayev foydasiga undiriş töğrisida qaror qabul qildi.
«Sovplastital» kompaniyasi 2017 yilda qonuniy egalaridan tortib olingan. Bunga asos esa göyoki 1997 yilda amalga oşirilgan «notöğri» xususiylaştirişdir.
Aynan öşa paytda Davlat mulkini boşqariş va tadbirkorlikni qöllab-quvvatlaş davlat qömitasi va «Sovplastital» örtasidagi şartnomaga muvofiq, korxona aksiyalari quyidagiça taqsimlangan: davlatga – 30 foiz, mehnat jamoasiga – 60 foiz, xorijiy kompaniyalarga – 10 foiz. Bunday yondaşuv öşa davrdagi xususiylaştiriş qoidalari va amaliyotiga tölaligiça mos edi.
Nega tösatdan 20 yildan keyin uşbu şartnomani bekor deb hisoblaşga qaror qilişdi? Qanday asoslarda? Men da'vo arizalarini öqiganimda (ular ikkita edi), sud qarorida ularni topa olmadim. Amaldorlar şunçaki «xususiylaştiriş notöğri ötkazilgan» degan va sud itoatkorlik bilan bunga rozi bölgan.
Mavzuga oid
Bundan taşqari, xususiylaştiriş natijalarini qayta körib çiqiş talab qilingan da'vo amaldagi qonunçilikka zid edi.
Gap şundaki, prezidentning 2017 yil 17 yanvardagi «Tadbirkorlik maqsadlarida foydalaniş uçun davlat mulki obektlarini sotişni jadallaştiriş va uning tartib-taomillarini yanada soddalaştiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi (4933-sonli) farmonida:
«Davlat organlari, şu jumladan nazorat, huquqni muhofaza qiliş organlari va sudlar tomonidan xususiylaştiriş natijalarini, şu jumladan, obektlar qiymatini baholaş natijalarini qayta körib çiqiş va bekor qiliş masalalarini örtaga qöyiş taqiqlansin» deb aniq belgilab qöyilgan.
Bundan taşqari, Davlat mulkini boşqariş va tadbirkorlikni qöllab-quvvatlaş davlat qömitasining Xususiylaştirilgan korxonalarga kömaklaşiş va raqobatni rivojlantiriş davlat qömitasi sifatida qayta taşkil etilganligi munosabati bilan prezidentning 2017 yil 18 apreldagi (2897-son) qarorida:
«Xususiylaştiriş, monopoliyadan çiqariş va raqobatni rivojlantiriş davlat qömitasi va uning hududiy organlari tomonidan avval berilgan litsenziyalar, huquqni belgilovçi, ruxsat beruvçi hujjatlar hamda ular tomonidan avval qabul qilingan qarorlar öz kuçini saqlab qoladi va u qayta taşkil etilişi munosabati bilan bekor qilinmaydi yoki özgartirilmaydi» deyilgan.
Va qayta taşkil etilgan davlat organi uşbu normativ hujjatlarni xuddi masxara qilgandek, 2017 yil 5 mayda sudga murojaat qiladi. Ya'ni prezidentning farmoni va qarori oçiqçasiga buzilgan.
Ammo sudni bu narsa umuman bezovta qilmadi va 2017 yil 31 mayda (zudlik bilan) kompaniya ustav fondidagi davlat huquqini 96,67 foiz miqdorida deb e'tirof etiş töğrisida hukm çiqardi.
Hukm nimaga asoslanib çiqarilgan? Ma'lum bölişiça, SSSR parçalanib ketganida, korxonaga egalik qilgan ittifoq vazirligining mulki Özbekistonga ötişi kerak bölgan degan asosda. Xöp, yaxşi. Aytaylik, SSSR 1991 yilda parçalanib ketdi va korxona davlat mulkiga aylandi. Unda 1997 yilda amaldagi qoidalarga muvofiq ötkazilgan va Davlat mulk qömitasining tegişli hujjatlari bilan mustahkamlab qöyilgan xususiylaştirişni qayta körib çiqiş nega kerak böldi?
Sud negadir uşbu hujjatlarning barçasini, jumladan mulk huquqiga berilgan davlat orderini ham haqiqiy emas deb topdi.
Zero, xususiylaştirişning ma'nosi – davlat mulkini nodavlat mulkiga aylantirişdir. 1997 yilda qanday qonunbuzarliklar bölgan va nima uçun Davlat mulk qömitasining qarorlari bekor qilinişi kerak?
Men bu savollarga baribir javob topa olmadim. Şunçaki javoblar yöq. Sud bor-yöği 1991 yilda «Sovplastital»ning 96,67 foiz mulki davlatga tegişli bölganligi asosida (boşqa dalillar yöq!) kompaniyani xususiylaştiriş töğrisidagi 1997 yildagi qarorni bekor qildi. Bema'nilik! Axir 1991 yildan keyin deyarli barça korxonalar davlatga tegişli bölib, keyinçalik xususiylaştirilgan. Demak, ularni ham milliylaştiriş kerakmi?
Yana bir muhim jihat: sud qarori mol-mulki davlat foydasiga musodara qilingan aksiyadorlar iştirokisiz qabul qilindi.
Şu örinda, mol-mulkni davlat foydasiga tortib oliş uç turda böladi: milliylaştiriş, rekvizitsiya va musodara qiliş.
Şu bilan birga, milliylaştiriş va rekvizitsiya evaz asosida amalga oşiriladi (bunday qilinmagan), mulkni musodara qiliş esa Fuqarolik kodeksining 204-moddasiga muvofiq, faqat jinoyat yoki boşqa huquqbuzarlik sodir etilganidagina amalga oşiriladi. Aksiyadorlar qanday jinoyat yoki huquqbuzarlik sodir etgan?
Şunday qilib, «Sovplastital»ning sobiq aksiyadorlaridan biri oşkora yetkazilgan zararni qoplaş uçun sudga da'vo bilan murojaat qildi. Va bizning sudimiz (möjiza!) bu da'voni haqli deb topdi. Sud mulkning egasidan noqonuniy ravişda heç qanday kompensatsiya tölovisiz olib qöyilganligini e'tirof etdi. Ya'ni sud oçiq-oydin haqiqatni tan oldi.
Balki, rostdan ham, mamlakatimizda (telefon huquqi örniga) fuqaro va mulkdorning huquqini himoya qiladigan qonun işlay boşlagandir? Balki va nihoyat sudlarimiz prezidentning qonunlarga rioya qiliş, fuqarolar va mulkdorlarni himoya qiliş, hususiylaştiriş natijalarini qayta körib çiqişni taqiqlaş böyiça köplab marotaba yangragan murojaatlarini eşitgandir?
Ana şunday sönggi murojaatlardan biri prezidentning «Xususiy mulkni himoya qiliş va mulkdorlar huquqlarining kafolatlarini kuçaytiriş» töğrisidagi (13.08.2019 yildagi) farmonida bölib, unda:
– «mansabdor şaxslar davlat himoyasida bölgan xususiy mulkning daxlsiz ekanligini, har qanday vaj bilan xususiy mulkni, şu jumladan avval xususiylaştirilgan mulkni olib qöyiş, asosli zaruratsiz mulkni buzib yuboriş ğayri huquqiyligini anglab yetmayotgani»,
– Boş prokuraturaga esa «xususiy mulkdorlarga ularning huquqlarini buzgan holda zarar yetkazilişiga, şu jumladan mulk huquqini noqonuniy çeklaş va (yoki) undan mahrum qiliş, xususiy mulkka, jumladan avval xususiylaştirilgan mulkka tajovuz qiliş ustidan tizimli nazorat örnatiş» topşirilgani aytilgan.
2019 yil 20 noyabrda prezident Jahon bankining «Biznes yuritiş» reytingida mamlakat mavqeyini yaxşilaş böyiça «yöl xaritasi»ni tasdiqladi. Davlat tasarrufidan çiqariş va xususiylaştiriş natijalarini qayta körib çiqiş va bekor qiliş töğrisidagi işlar körib çiqilişi taqiqlanadi. Boş prokuratura zimmasiga davlat tasarrufidan çiqariş va xususiylaştiriş natijalarini körib çiqiş va bekor qilganlik uçun jinoiy javobgarlikka tortişgaça qonun hujjatlariga qat'iy rioya etilişi ustidan nazoratni kuçaytiriş yuklatildi.
2020 yil mulk huquqini himoya qiliş va sudlarimizni isloh qilişda buriliş nuqtasi bölişiga işongimiz keladi. Zero mustaqil va samarali sud tizimini yaratmasdan turib mamlakat aholisi farovonligi uçun işlaydigan muvaffaqiyatli fuqarolik jamiyati va rivojlanayotgan bozor iqtisodiyotini qurişning imkoni yöq.
Biroq bu borada yakuniy nuqta hali qöyilmagan.
Birinçidan, byurokratik-sud özboşimçaliklaridan jabr körgan yana önlab aksiyadorlar bor. Ularning işi nima böladi? Aftidan, ular ham alohida tartibda sudga murojaat qilişlari va ijobiy natijaga umid qilişlari kerak.
Ikkinçidan, 2017 yilda qaroqçilik yöli bilan muvaffaqiyatli korxonani egallab olganlar hamda bu qonunsizlikka yöl qöygan amaldorlar va sudyalarni javobgarlikka tortiş masalasi oçiqligiça qolmoqda. Bu öç oliş uçun emas. Aslo. Boşqalarga örnak bölişi uçun. Alohida, ajralib turadigan «örtoqlar»ni jazolamas ekanmiz, afsuski, mamlakatimizda qonunlar va nihoyat işlay boşlaşiga erişa olmaymiz.
Uçinçidan, Davlat aktivlarini boşqariş agentligi sudning xususiylaştiriş bitimlarini ilgari haqiqiy emas deb tan olgani sababli sud qaroriga qarşi apellyatsiya şikoyati berdi. Ya'ni Agentlik xususiylaştiriş natijalarini qayta körib çiqiş töğrisida qonunga zid qaror qabul qilinişini talab qilmoqda. Va bu:
– prezidentning yuqorida aytib ötilgan xususiylaştiriş natijalarini qayta körib çiqişni qat'iyan taqiqlagan farmon va qarorlariga qaramasdan;
– prezident yaqinda davlat iştirokidagi korxonalar faoliyati samarasizligidan noroziligini bildirgan bölsa-da (u 2019 yil 11 dekabrda 2819 ta davlat korxonalarining aksariyati «eskirgan usulda, samarasiz işlagani sababli hatto dividend tölay olmaydi... Davlat iştirokini heç zarurat bölmagan sohalarda ham saqlab turibmiz» degandi);
– Oliy Majlis Senatining 25-yalpi majlisida Adliya vaziri Ruslanbek Davletov ilgari xususiylaştirilgan korxonalarni davlat mulkiga qaytarişga urinişlarga yöl qöyib bölmasligini ta'kidlaşiga qaramasdan röy bermoqda.
Yaqinda yangi sud majlisi bölib ötadi. Ya'ni qonuniylik va soğlom tafakkur uçun kuraş hali-beri tugamaydi.
