Turkiyada koronavirus bilan bog‘liq vaziyat og‘irlashmoqda: mavhum sabablar va jiddiy xavotirlar

Ikkinchi cho‘qqining farqi nimalarda ko‘zga tashlanmoqda?

So‘nggi bir necha hafta davomida Turkiyaning ko‘plab viloyatlari hokimiyatlari va sog‘liqni saqlash boshqarmalari kasallanish holatlari soni ortgani to‘g‘risida bayonot berishmoqda.

Mamlakat bo‘ylab ba'zi tadbirlarni jonlantirish kun tartibiga chiqar ekan, har bir shahar o‘z sanitariya kengashlari orqali turli xil choralarni ko‘ra boshladi.

Mutaxassislarning fikricha, Turkiyada epidemiyaning ikkinchi cho‘qqiga ko‘tarilish jarayoni kuzatilmoqda, biroq avvalgidan farqli o‘laroq, bu gal holatlar soni Onado‘lidagi shaharlarda ortib bormoqda.

65 va undan katta yoshdagilar uchun yangi cheklovlar

Yangi holatlar soni ko‘payishi ortidan 35 viloyatda 65 yoshdan oshgan odamlar gavjum joylarga kirishi taqiqlandi.

Ushbu hududlar orasida so‘nggi haftalarda virusga chalinish sur'ati o‘sib borayotgan poytaxt Anqara ham bor.

Turkiya Tibbiyot birlashmasi prezidenti Sinan Adiyaman Anqara shahridagi shifoxonalarda koronavirus bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘la boshlagani va reanimatsiya bo‘limlarining bandlik darajasi oshganini ma'lum qildi. Uning ta'kidlashicha, Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan e'lon qilinayotgan kunlik musbat holatlar sonidan farqli o‘laroq, birgina Anqaraning o‘zida kuniga 1400ta yangi holat aniqlanyapti.

«Hozirgi vaziyatda Dish Kapi Yildirim Boyazid o‘quv va tadqiqot kasalxonasining tez yordam xonasida Covid-19 testi musbat chiqqan, ammo u yerda joy yo‘qligi tufayli kasalxonaga yotqizilmagan bemorlar borligini bilamiz. Ularning qarindoshlari bizga murojaat qilishmoqda va biz bemorlarga Anqarada joy qidiryapmiz», dedi u.  

Adiyaman Anqara tez tibbiy yordam punktlaridan klinikalarga transfer qilinayotgan bemorlar oqimida tirbandlik yuzaga kelayotgani, yengil va o‘rtacha pnevmoniya bilan og‘rigan bemorlar ham o‘z uylariga yuborilayotgani, uylariga yuborilganlar esa izolyatsiya qilingan holda emas, balki jamoat transportida jo‘natilayotganini ta'kidladi.

Anqara universiteti tibbiyot fakultetining professor-doktori Najmiddin Unalning so‘zlariga ko‘ra, Turkiya ayni paytda «epidemiyaning qoq markazida» turibdi. Uning fikricha, Turkiya birinchi to‘lqinning ikkinchi cho‘qqisiga qarab ketmoqda va doira tobora torayib bormoqda.

Anqara tibbiyot fakultetida reanimatsiya muammosi yo‘qligini bildirgan Unal ba'zi shaharlardan olingan ma'lumotlar intensiv terapiya imkoniyatlari to‘lganini ko‘rsatayotganini aytdi.

«Shifoxonamizda intensiv davolanishni talab qilmaydigan bemorlar uchun ajratilgan joylar to‘la. Koronavirusga chalingan bemorlar uchun ajratilgan reanimatsiya yotoqlarning esa 50 foizi band. To‘g‘ri, biz hozirda Anqara tibbiyoti o‘laroq mushkul ahvolda emasmiz, ammo mamlakat sifatida qiyin ahvolga tushib qoldik.

Hamkasblarimdan olgan ma'lumotlarimga ko‘ra, ba'zi shaharlarda bemorlarning soni juda ko‘p va reanimatsiya bo‘limlari to‘lib bo‘lgan, shu bois bu yerlarda qo‘shimcha joylar tashkil qilish borasida ishlar amalga oshirilmoqda. Sog‘liqni saqlash vazirligi esa bu borada ma'lumot bermayapti», deydi u.

SSVning so‘nggi bayonotiga ko‘ra, reanimatsiya bo‘yicha ma'lumotlar:

Sog‘liqni saqlash vaziri Faxriddin Xo‘ja Covid-19 va boshqa barcha kasalliklarga oid xizmat yotoqlarining to‘liqlilik darajasi 51,3 foizni, reanimatsiya yotoqlariniki esa 64,8 foizni, shuningdek, sun'iy respiratorlarning bandlik darajasi 31,7 foizni tashkil etayotganini ma'lum qildi.

Vazir barvaqt boshlangan muolajalar soyasida Ko‘niya, Izmir, Istanbul va Anqarada pnevmoniya soni asta-sekin kamayganini, ammo og‘ir ahvoldagi bemorlar soni Turkiya miqyosida oxirgi oy davomida kundan kunga ortib borganini va kasalxonalardagi yuk tobora og‘irlashayotganidan xavotirda ekanini bildirdi.

Muayyan viloyatlarda qabul qilingan qarorlar natijasida 10 shaharda holatlar soni kamayganini, 12 shahar barqaror holatga kelganini va 7 viloyatda kurash davom etayotganini ifoda etgan Faxriddin Xo‘ja shunday dedi: «So‘nggi haftalarda xatolarga yo‘l qo‘yilgani tufayli ba'zi shaharlardan shikoyatlar oldik. Odamlar bu kurashda jonbozlik ko‘rsatishmoqda. Insonlar holdan toyishi mumkin, odamlar bilan bog‘liq muammolar tug‘ilgan payt biz o‘zgarishlarga qo‘l urdik, infratuzilmamizni mustahkamladik. Sivas va Urfada qisqa bir muddat davomida kuzatilgan intensiv terapiya joylari to‘lib qolgani bilan bog‘liq masalani hisobga olmaganda, boshqa bir muammoga duch kelmadik. Urfada holatlar soni ortganidan xabardormiz, reanimatsiya yotoq-joylarining sonini orttiryapmiz, yana 121ta joy qo‘shimcha qilinadi», dedi.

Vazirlik tomonidan Covid-19 bemorlarini kasalxonaga yotqizish siyosati o‘zgartirilgani, ya'ni koronavirus testi musbat chiqqan odamlarni o‘z uylariga yuborilayotgani masalasida turli tanqidlar bildirilmoqda.

Unal oldin Covid-19 testi musbat chiqqan yoki tomografik tekshiruvlari bo‘lgan bemorlar kasalxonaga yotqizilganini, ammo hozir test natijasi musbat chiqqan odam ham agar alomatlari yengil bo‘lsa, uyiga jo‘natib yuborilayotganini aytdi.

U kasalxonalardagi yukni kamaytirish uchun qo‘llanayotgan ushbu siyosat to‘g‘riligini, biroq uyga yuborilgan odamlarni albatta «kuzatib borish» kerakligini ta'kidladi.

«Uyiga jo‘natib yuborilgan bemor samarali tarzda kuzatib borilsa, bu juda to‘g‘ri siyosat bo‘ladi. Ammo ularning qancha qismi uyda qolayotgani bizga ma'lum emas. Karantinga olingan bemor Alaniyada ta'tildan chiqib kelmoqda. Qolaversa, uyda karantin shartlariga qay darajada rioya qilinayotgani ham aniq emas. Chet elda o‘tkazilgan bir tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, Covid-19 virusini yuqtirib olish holatlarining 75 foizi oilada kuzatilmoqda», dedi u.

Nafaqat poytaxt Anqarada, balki butun Turkiyada holatlar soni ortib borayotgani jiddiy e'tiborga molik holat, biroq mutaxassislar vazirlik tomonidan e'lon qilinayotgan ma'lumotlar «shaffof» emasligi tufayli mavjud vaziyatga aniq tashxis qo‘ya olmayotganliklarini bildirishmoqda. Ularning fikricha, mamlakat pandemiyaning qaysi nuqtasida turgani noma'lum bo‘lgani tufayli turli «taxminlar» bilan harakat qilingani uchun holatlar soni tobora ortib ketmoqda.

«Biz ushbu kasallik naqadar jiddiyligini xalqqa olti oydan beri tushuntira olmadik. Ahvol jiddiyligini anglatish uchun esa uning dahshatini ochib berishimiz kerak. Bu esa ma'lumotlar ochiq-oshkor e'lon qilinishi orqali amalga oshiriladi. Qaysi shaharda qancha bemor bor, ularning yoshi nechada, testlar qaysi guruhlarda o‘tkazilmoqda? Faqat shundagina mahalliy choralarni ko‘rish mumkin», dedi Najmiddin Unal.

Turkiya Tibbiyot birlashmasi prezidenti Sinan Adiyaman esa Anqaradagi holatlar soni ortishining sabablari aniq emasligini bildirdi.

«Anqaradagi bemorlarning yosh og‘irli qanday? Balki buni bilsak, sabablar borasida biror xulosaga kelishimiz mumkin», dedi u.

Ba'zi shaharlarda intensiv terapiya yotoqlari «signal» bermoqda 

Turkiya jami 39 ming 279 intensiv terapiya yotoq-joyi bilan OECD (The Organisation for Economic Co-operation and Development – Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti) davlatlari orasida birinchi o‘rinda turadi va intensiv terapiya yotoq-joylari soni bo‘yicha Germaniya, AQSh kabi mamlakatlar bilan bir qatordan joy olgan. Biroq mazkur intensiv terapiya qobiliyati Turkiyadagi har bir shahar uchun taalluqli emas.

Turk reanimatsiya birlashmasi prezidenti, professor-doktor Ismoil Jinel Onado‘li viloyatlaridagi reanimatsiya bo‘limlari «signal» berayotganini aytdi.

«Birinchi to‘lqin Istanbulda jiddiy kechdi va biz uni yengib o‘tishga muvaffaq bo‘ldik. Ammo uyushmamizning turli viloyatlardagi a'zolaridan olingan ma'lumotlarga ko‘ra, endigi holatlar, asosan, Istanbuldan tashqarida – Onado‘li viloyatlarida kuzatilmoqda. Istanbulda-ku joy yetarli darajada, ammo boshqa shaharlarda zaxira qolmadi», dedi u.

Jinelning so‘zlariga ko‘ra, pandemiyaning ilk bosqichida Istanbulda amalga oshirilgani kabi ushbu shaharlarda ham yotoq hajmini 25 foizga oshirish imkonsiz.

Kasalliklar soni ortib borish tendensiyasini hisobga olgan holda, Jinel ko‘plab shaharlar jiddiy xavf ostidaligini ta'kidladi.

«Onado‘li viloyatlarida intensiv terapiya yotoq joylarining soni hatto biz tasavvur qila olmaydigan qisqa bir fursat ichida yetarli bo‘lmay qolishi mumkin. Diyorbakir, Shonliurfa yoki Malatya... Ushbu shaharlardagi shoshilinch bo‘lmagan tibbiy xizmatni kechiktirib turish va shu orqali xonalar reanimatsiyaga aylantirilishi, yotoq soni shu yo‘sinda ko‘paytirilishi mumkin. Koronavirusga chalingan bemorlarni o‘z shahrida davolashimiz lozim, ularni boshqa shaharga o‘tkazish orqali muammoni hal qilib bo‘lmaydi.

Holatlar soni ilk cho‘qqiga ko‘tarilgan payt Istanbuldagi reanimatsiya bo‘limlarining 80 foizi Covid-19 intensiv terapiyasiga aylantirilgandi. Ammo hozir Onado‘li yoqasida 25dan ortiq kasalxona mavjud bo‘lgani holda, ularning atigi uch-to‘rttasidagina koronavirus intensiv terapiyasi mavjud. Boshqa kasalxonalar ham koronavirusga chalingan bemorlarni shu yerga yuborishadi.

Yotoq-joylari masalasida hozircha Istanbulda qizil chiroqlar yonmadi, ammo Onado‘li shaharlarida qo‘ng‘iroqlar allaqachon chalingani aniq. Turgan gapki, o‘t u yerdan Istanbulga ham tutashadi. Chunki yoz tugashi bilan odamlar o‘z tug‘ilgan joylaridan Istanbulga qayta boshlaydilar», dedi mutaxassis.

«Cheklangan imkoniyatlar to‘liq yetarli bo‘lmaydi»

Turkiya reanimatsiya hamshiralari uyushmasi rahbari Ebru Kiraner ham Turkiyaning pandemiyadagi hozirgi holati xususida Ismoil Jinel bilan hamohang fikr bildirdi va asosiy muammolar Onado‘lidagi shaharlarda yuzaga kelayotganini ta'kidladi.

«So‘nggi kunlarda yangi holatlar soni ortishi bilan biz Anqara, Shonliurfa, Gaziantep, Artvin, Ordu, Malatya, Ko‘niya va Qaysariyadagi a'zolarimizdan juda jiddiy xabarlarni olyapmiz. Hamkasblarimiz intensiv terapiya yotoq joylari to‘la boshlaganini va ulgura olmayotganliklarini aytishmoqda. Agar vaziyat shunday davom etsa, cheklangan imkoniyatlar yetarli bo‘lmay qolishi mumkin.

Biz yaqinda Sog‘liqni saqlash vazirligiga hisobot yubordik va zudlik bilan chora-tadbirlar rejasi tuzish kerakligini aytdik. Ehtimol, yaqinda jonlantirish bo‘limlaridagi hamshiralar soni yetishmay qolishi mumkin. Qolaversa, shifoxonalardan hali ham tibbiy jihozlar bilan bog‘liq muammolar mavjudligi yuzasidan xabarlar olib turibmiz.

Istanbuldagi yotoqlar hali to‘lmadi-ku deb, o‘zimizni o‘zimiz aldamasligimiz kerak, chunki bu narsa raqamlar kamligini ko‘rsatmaydi. Buni Istanbuldagi juda katta yotoq sig‘imi bilan izohlashimiz mumkin. Qolaversa, aksariyat yirik shifoxonalar birinchi cho‘qqida intensiv terapiya yotoq-joylari sonini ko‘paytirdi va har ehtimolga qarshi u yotoq-joylarni Covid-19 uchun ushlab turdi.

Jonlantirish bo‘limida ishlaydigan jamoalar hozir juda charchagan. Biz epidemiyani hali ham ilk reanimatsiya guruhlari bilan davom ettiryapmiz va endi odamlar holdan toydi. Agar o‘z vaqtida hamshiralar tayyorlash tizimini yo‘lga qo‘yganimizda va ular o‘z vazifasini ado etganda edi, hozirda biz hamshiralarni 24 soat davomida navbatchilikda ishlatmayotgan bo‘lardik», dedi u.

Izmirda holat qanday?

Istanbulda bo‘lgani kabi Izmirda ham reanimatsiya xizmatlari to‘la ekanligi haqida ma'lumot yo‘q.

11 avgust kuni bayonot bergan Izmir gubernatori Yavuz Selim Koshger Izmirda holatlar ko‘payish tendensiyasi kuzatilayotganini aytdi. «Bir oy oldingiga qaraganda yomonroq ahvoldamiz. Raqamlar va statistika yanada yomonlashmoqda», dedi u.

19 avgust kuni Izmir tibbiyot palatasi rahbari Lutfi Chamli Sonsöz gazetasiga Egeyda bergan intervyusida shaharda har kuni o‘rtacha 4 mingta test o‘tkazilayotganini va 200-250ta yangi holat qayd etilayotganini ta'kidladi.

Izmirning namunali davlat shifoxonalaridan birida intensiv terapiya bo‘limida koronavirusga chalingan bemorlarni davolayotgan, ammo ismi oshkor etilishini istamagan bir shifokor Izmirda hozircha jiddiy reanimatsiya muammosi yo‘qligini, ammo yangi holatlar soni tobora ortib borayotganini aytdi. U epidemiyaning dastlabki kunlaridagi kabi ish ko‘payganini, ammo holdan toygan tibbiyot xodimlarining ishtiyoqi oldingidek emasligini ma'lum qildi.

«Hamkasblarimiz orasida testi musbat chiqqanlarning soni va o‘lim holatlari ortib borishi bilan motivatsiyamiz ham kuchsizlanmoqda. Hozircha Izmirdagi shifoxonalarda katta muammo yo‘q, ammo agar bu jarayon shunday davom etadigan bo‘lsa, ya'ni bemorlar ko‘payib, sog‘ayganlar soni kamayadigan bo‘lsa, albatta tizim bloklanib qoladi», dedi u.

Xususiy shifoxonalar «xizmat doirasidan tashqarida»mi?

2018 yil holatiga ko‘ra, Turkiyadagi umumiy yotoq hajmining 21,65 foizi, reanimatsiya yotoq hajmining esa 41,93 foizi xususiy shifoxonalarga to‘g‘ri keladi.

Xususiy kasalxonalar platformasi uyushmasidan olingan ma'lumotlarga ko‘ra, epidemiyaning ilk kunidan boshlab hozirgacha shifo topgan bemorlarning taxminan 30 foizi xususiy shifoxonalarda davolangan.

Ammo Ijtimoiy xavfsizlik instituti iyul oyida pandemiya paytida kasalxonalarga berilayotgan epidemik yordam to‘lovini to‘xtatdi va xususiy shifoxonalarga pandemiyadan oldingi davrga qaytilganini ma'lum qildi.

Bu qisqartirish, o‘z navbatida, xususiy kasalxonalarni moliyaviy inqirozga duchor qildi va shuning uchun ham xususiy shifoxonalar iyul oyidan e'tiboran koronavirus testi musbat chiqqan bemorlarni davolamay qo‘ydi, degan fikrlar paydo bo‘ldi.

Xususiy kasalxonalar platformalari uyushmasi raisi doktor Mehmet Altug‘ esa ushbu holatga qaramay, xususiy shifoxonalar koronavirus muolajalarini uzluksiz davom ettirayotganini aytdi.

Altug‘, shuningdek, xususiy kasalxonalarning pandemiya kasalxonasi deb e'lon qilingani ularning daromadlari qariyb 50 foizga qisqarishiga sabab bo‘lganini, xususiy shifoxonalar yetarli darajada rag‘batlantirilmagani va Ijtimoiy xavfsizlik instituti to‘lovlarining qisqarishi ularga salbiy ta'sir ko‘rsatganini ta'kidladi.

«Covid-19’ga chalingan bemorlardan qo‘shimcha to‘lov olish taqiqlandi. Holbuki, bir bemor uchun ishlatiladigan kunlik himoya vositalarining narxi kuniga 500 lirani (taxminan 68 AQSh dollari – tahr.) tashkil qiladi. Xususiy shifoxonalar bir muncha vaqt qo‘shimcha to‘lovsiz kechasi 33 liraga xizmat ko‘rsatdi. Keyinchalik Ijtimoiy xavfsizlik instituti pandemik yordam to‘lovini yo‘lga qo‘yib, 666 lira (taxminan 90 AQSh dollari – tahr.) to‘lashni boshladi. Shundan so‘ng xususiy kasalxonalar yengilroq nafas ola boshladi. Keyinchalik bu bekor qilindi, ammo bizning to‘lov qabul qilishimiz hali ham taqiqlanadi.

Shunga qaramay, shifoxonalarimizga yotqizilgan va Covid-19 kasalligiga shubha qilingan bemorlarni qabul qilish va davolashda deyarli hech qanday o‘zgarishlar bo‘lmadi. Boshdan kechirayotgan shuncha muammolarimizga qaramay, biron bir bemorni davolashdan bosh tortganimiz yoki uni davlat kasalxonalariga yo‘naltirganimiz yo‘q», deydi u.

Xususiy shifoxonalarda ishlaydigan tibbiyot xodimlarining 15-17 foizi zararlanganligini ta'kidlagan Altug‘ epidemiyani boshqarishda paradoks mavjudligini ta'kidladi.

«Tibbiyot xodimlarimiz hozir butkul holdan toyishgan. Ular birinchi oylardagi kabi g‘ayrat va fidoyilik namoyish eta olmaydilar. Covid-19’ga chalingan bemorlar esa tobora ko‘payib bormoqda, xodimlarimiz soni kamaymoqda, mavjud xodimlarning motivatsiyasi ham tushib ketmoqda. Covid-19 xizmatida ishlashni istamaganlar esa birgalashib iste'foga chiqishmoqda. Covid-19 bilan bog‘liq musbat holatlar ortib borayotgan bir paytda Ijtimoiy xavfsizlik instituti pandemiya to‘lovlarini bekor qilmoqda. Bu biz uchun bir paradoksday tuyulyapti va afsuski, bunday sharoitda davom etishning iloji yo‘q», deydi u.