Katta öyin: Gretsiya va Turkiya Örta yer dengizida nega bahslaşmoqda va ularning ortida kimlar turibdi?
|20:18 / 31.08.202042 94618 min
Krit orolidagi dam oliş maskanlari qarşisida harbiy kemalar saf tortdi. Gretsiya va Turkiya sayyohlik mavsumi avj olgan kezda Örta yer dengizida gaz qazib oliş uçun özaro bahsga kirişdi. Ikki qöşni davlat bahsiga boşqalar ham aralaşdi.
Foto: EPAFoto: EPA
Tahlilçilarning bildirişiça, Örta yer dengizida keskinlik oşib borayotganiga sönggi yillarda mazkur mintaqada AQŞ öz ta'sirini kamaytirib boryotgani sabab bölyapti.
Turklar va greklar nega bahslaşmoqda? Ularning ittifoqçilari nimaga erişmoqçi? Sodir bölayotgan bahslarga siyosiy islom va arab monarxiyalarining qanday aloqasi bor? Örta yer dengizida yangi öyinçilarning paydo bölişi qanday xavflarni tuğdiradi? Quyida şular haqida.
BBC rus xizmati Gretsiya, Turkiya, Isroil va Buyuk Britaniya mutaxassislardan Örta yer dengizi tegrasida sodir bölayotgan hodisalar yuzasidan izoh oldi.
Odatda, avgust oyida Egey va Ionika dengizlarining dam oliş maskanlari millionlab sayyohlar bilan tölib ketadi. Ammo bu yil uşbu hudud, turli gazetalarning boş sahifasida Fransiya, Italiya va Birlaşgan Arab Amirliklarining harbiy kemalari va qiruvçi samolyotlarining taşrifi haqidagi xabarlar bilan köproq yodda qolyapti. Bu yerda NATOning ikki a'zosi – Gretsiya va Turkiya örtasida Örta yer dengizidagi gaz konlarni özlaştiriş da'vosi ortidan sodir bölayotgan bahslar fonida greklar öz ittifoqçilari bilan harbiy öquv maşqlari ötkazişdi.
Hozirça har ikki tomon ham çekinmoqçi emas. Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan Gretsiyani Vizantiya merosxöri bölişga noloyiq deb hisoblaydi. Uning Adolat va taraqqiyot partiyasidan deputat bölgan hammaslagi esa Gretsiyaning köplab orollari XX asr boşigaça turklarniki bölgani, öşanda teng bölmagan vaziyatda ular tortib olinib greklarga berilganini, bugun tarixiy adolatni tiklaş vaqti kelganini da'vo qilmoqda. Gretsiya hukumati ham qarab turmayapti va öz qirğoq zonasini kengaytirmoqda.
Ikki qöşni mamlakat örtasidagi mojaroda yana köplab taşqi «öyinçi»lar iştirok etmoqda. Turkiyaga birgina Gretsiya emas, balki Fransiya, Misr va BAA ham qarşi çiqmoqda. Isroil esa Gretsiyani diplomatik yöllar bilan qöllab-quvvatlamoqda.
Gaz konlari ustidagi «jang maydoni» va turklarga qarşi öq
2019 yilda Gretsiya va Turkiya örtasidagi azaliy adovat yangi jabhada – gaz konlari tufayli qayta boşlandi. Hammasi Örta yer dengizida, Kipr orolining janubiy qirğoqlaridan biroz uzoqlikdagi dengiz hududidan yirik gaz koni topilişi bilan boşlandi.
Uşbu gaz konining Fransiyaning Total va Italiyaning Eni kompaniyasi tomonidan özlaştirilişi Turkiyaning noroziligiga sabab böldi. Turkiyaning da'vo qilişiça, yangi topilgan kondan Kipr orolining şimolida joylaşgan Şimoliy Kipr turk respublikasiga ham uluş ajratilişi kerak edi.
Mavzuga oid
2020 yil yanvar oyida Gretsiya, Isroil va Kipr özaro gaz quvurini quriş töğrisida bitim imzoladi. Yangi aniqlangan kon Yevropa bozorida gazga bölgan talabning 4 foizini qoplaşi mumkinligi taxmin qilinmoqda. Manfaatdor tomonlar Turkiyani mintaqaviy hamkorlikdan çetlaştirişdi.
Turkiya ham qöl qovuştirib ötirgani yöq, rasmiy Anqara BMT tomonidan tan olingan Liviya hukumati bilan dengiz çegarasini delimitatsiya qiliş töğrisida bitim imzoladi. Unga köra, Turkiya Örta yer dengizida Gretsiya-Isroil gaz quvuri ötişi kerak bölgan bir qator hududlarga egalik huquqini oladi.
«Turkiya va Liviya örtasidagi kelişuv BMTning «Dengiz huquqi töğrisidagi konvensiyasi»ning asosiy tamoyillariga zid keladi va Gretsiyaning suverenitetiga xavf soladi. Liviya bilan kelişuvning asosiy maqsadi, şubhasiz, Gretsiya va Kiprni energoresurslar rejalari masalasida Turkiya bilan hisoblaşişga majbur qiliş», deydi Leyden universitetining xalqaro aloqalar böyiça öqituvçisi Vasilis Karakasis.
Ammo BMTning «Dengiz huquqi töğrisidagi konvensiyasi»ni ratifikatsiya qilmagan Turkiya rasmiylari vaziyatni boşqaça körişmoqda.
«Turkiya heç qanday qoidani buzmayapti. Dengiz çegaralari faqat barça tomonlar tan olgan taqdirda mavjud böladi», deydi Istanbuldagi mintaqaviy xavfsizlik böyiça mutaxassis Yoruk Işik.
Işik Turkiya va Liviya kelişgan çegaralarni Gretsiyaning roziligisiz haqiqiy deb hisoblaş mumkin emas deb hisoblaydi. Ammo şu bilan birga Gretsiyaning öziga tegişli orollar atrofidagi suvlarga bölgan da'volari Anqara tomonidan tan olinmasa, ular ham haqiqiy hisoblanmaydi.
Turkiya-Liviya kelişuviga javoban, Gretsiya Misr bilan maxfiy dengiz şartnomasini tuzdi. Bu Anqarani ğazablantirdi va Turkiya muzokaralarni davom ettirişdan boş tortdi hamda Gretsiyaning Karpatos, Rodos va Kastelorizo orollari yaqinidagi bahsli suvlarda tadqiqotlar ötkaziş rejasini e'lon qildi.
Avgustning boşida Turkiyaning «Oruk Reis» razvedka kemasi beşta harbiy kema hamrohligida bahsli hududga jönab ketdi. Gretsiya harbiy floti ularni ta'qib etib bordi va oqibatda grek hamda turk kemalari örtasida kiçik töqnaşuv ham sodir böldi. Bundan taşqari, ikki mamlakat qiruvçi samolyotlari Gretsiyaning Turkiya qirğoqlariga yaqin masofada joylaşgan Kastelorizo oroli tepasida bir-birini ta'qib etib, şu atrofda dam olayotgan sayyohlarni xavotirga soldi.
Turkiyaning da'volariga javoban 26 avgust kuni Örta yer dengizida «Evnomiya» (qadimgi Gretsiyada qonunçilik ma'budasi nomi) nomi ostida Gretsiya, Kipr, Fransiya va Italiya qurolli kuçlarining birgalikdagi harbiy öquv maşğuloti boşlandi. Öşa paytda Gretsiyani qöllaş uçun BAA harbiy aviatsiyasiga tegişli F-16 qiruvçi samolyotlari ham Krit oroliga yetib keldi.
Turkiya bunga javoban AQŞ harbiy-dengiz kuçlari bilan öquv maşqlari ötkazilişini e'lon qildi. Garçi, AQŞ va Turkiya örtasidagi munosabatlar oldingiga qaraganda biroz iligan bölsa-da Oq uydagilar hozirça Anqaraning Örta yer dengizi böyiça da'volarini qöllab-quvvatlamayapti.
«1996 yildan beri mintaqada bunçalik köp harbiy kemalar töplanmagan edi. Taşqi vositaçilarsiz keskin vaziyatni yumşatib bölmaydi. Oqibatda esa Turkiya va Gretsiya harbiy flotlari töqnaşişi xavfi har kuni oşib boraverişi mumkin», deydi Leyden universiteti öqituvçisi Karakasis.
Rasmiy Afina Yevropa Ittifoqidan öziga nisbatan töliq birdamlikni kutmoqda va yevropaliklarni Turkiyaga qarşi sanksiyalar joriy etişga çaqirmoqda. Ammo Yevropa Ittifoqi taşqi işlar va xavfsizlik masalalari oliy vakili Jozep Borrel Örta yer dengizidagi bahslar masalasida Bryusseldan aniq qadamlar kutmaslik kerakligi haqida ogohlantirdi. Gretsiya harbiy kuçlari şuningdek, NATOdan ham birdamlikni talab qilib, uning a'zolari örtasidagi nizoda bu taşkilotning betarafligini nomaqbul deb hisoblamoqda.
Mojaroga Yevropa Ittifoqiga raislik qilayotgan Germaniya vositaçilik qilişga urinmoqda. Germaniya taşqi işlar vaziri Xayko Maas Afina va Anqara rasmiylarini muzokaralar stoliga ötirişga köndiriş uçun urinyapti. Xayko Maasga köra, mintaqadagi bugungi vaziyat tubsiz jar yoqasida yuriş bilan teng bölyapti. U barçani falokat xavfi haqida ogohlantirgan.
Hozirça nemis diplomatining çaqiriqlari javobsiz qolmoqda. Garçi, ikki mamlakat taşqi işlar vazirlari muzokaralarga tayyor ekanini bildirayotgan bölsa ham, ular tomonidan aniq qadam taşlanmayapti. Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan rasmiy Afinani qörqoqlikda va turk manfaatlariga tajovuz qilayotganlikda ayblaydi va yon berişni umuman öylamayapti. Gretsiya boş vaziri Kiriakos Mitsotakis esa öz mamlakatiga tegişli orollar atrofidagi qirğoq zonasi ğarbga qarab yanada kengaytirilişini e'lon qildi. Tahlilçilarga köra, bu aniq Turkiyaga qarşi provokatsiya böldi.
BBC bilan suhbatlaşgan grek va turk mutaxassislarning ta'kidlaşiça, Örta yer dengizidagi gaz mojarosi şunçaki bahona. Muammoning ildizi çegaralardagi azaliy mojaro, dengizdagi turli kelişmovçiliklar va millatçilikka yöğrilgan loyihalarining turli talqinlari hamda yangi geosiyosiy bahslarga borib taqaladi.
Fransiya, Isroil va boşqa ittifoqçilar
Gretsiya aholisi 11 millionga yetmaydi va u doimiy kamayib bormoqda. Turkiyaning 82 million aholisi bor va bu raqam tobora ösib boryapti. Ikki mamlakat qurolli kuçlari örtasida ham tafovut bor va Turkiya qurolli kuçlari Gretsiya qurolli kuçlaridan bir neça barobar ustun sanaladi.
«Gretsiyaning yolğiz özi Turkiyaga qarşi tura olmaydi. Şuning uçun Gretsiya asta-sekinlik bilan koalitsiya tuzib, diplomatik faollikni oşirib boryapti. Yevropa Ittifoqi ham har doim Gretsiyaning pozitsiyasini qöllab-quvvatlab kelgan. Bu holat rasmiy Anqarani biroz hovuridan tuşirib turadi», deydi Istanbulning Kadir Xas universiteti xalqaro aloqalar professori Dimitriy Triantafillu.
«Darhaqiqat, bu yerda gap Fransiya kömagi bilan turklarga qarşi ösib borayotgan ikki uçburçak – biri Isroil-Gretsiya-Kipr, ikkinçisi Misr-Gretsiya-Kiprdan taşkil topgan öq haqida boryapti», deydi Tel-Aviv universiteti milliy xavfsizlik institutining katta ilmiy xodimi Galatia Lindenştrauss.
Uşbu norasmiy ittifoq Isroil va BAA örtasidagi diplomatik munosabatlar normallaşişi ortidan yanada mustahkamlandi.
«Biroq, uşbu ittifoqning barça a'zolari öz manfaati uçun harakat qiladi. Ittifoqçilar hozir Gretsiyani qöllab-quvvatlayotgan bölsa ham, kelajakda uşbu mojaroga yangi öyinçilarning qöşilişi ular uçun manfaatli bölmasligi mumkin. BAAga qaraşli qiruvçi samolyotlarning Kritga jönatilişi ham mintaqa uçun juda muhim voqea böldi. Rossiya yaqinda Örta yer dengizida faollaşgan edi. Endi BAA ham Örta yer dengizida özini tanitmoqda», deydi Yorik Işik.
Işikning ta'kidlaşiça, agar böğozlarning maqomi töğrisidagi Montryo konvensiyasiga köra Qora dengiz taşqi kuçlar uçun yopiq hisoblanadigan bölsa, Örta yer dengizida yangi öyinçilar paydo böladi.
«Bu Gretsiya uçun ham, Turkiya uçun ham foydali emas, çunki mintaqaga kuçliroq öyinçilar kelişi ikkalasining ham roli pasayişiga sabab bölişi mumkin», deydi turkiyalik mutaxassis.
Işik BAA tomonidan Kritga yuborilgan F-16 Block 60 qiruvçi samolyotlari texnik jihatdan grek va turk harbiylariga tegişli samolyotlarga qaraganda ança zamonaviyroq ekanini ta'kidlaydi.
F-16 Block 60 qiruvçi samolyotlari BAA uçun maxsus işlab çiqilgan bölib, ular Gretsiya hamda Turkiya qiruvçi samolyotlaridan ustunroq hisoblanadi. Eng qiziği, masalaning bir tarafdan kulgili, ikkinçi tarafdan fojiali tarafi şundaki, BAAga tegişli qiruvçi samolyotlarni boşqarayotgan uçuvçilar aynan Turkiyada tahsil olgan. Ular endi Turkiyaga qarşi harakatlarda iştirok etişyapti.
Bundan taşqari, bir tomondan Misr, BAA va Turkiya qarama-qarşiligining sabablaridan yana biri siyosiy islomga bölgan turli qaraşlar tufayli kelib çiqyapti.
«Musulmon birodarlar» taşkilotining mafkurasi Turkiyadagi hukmron partiyaga yaqin bölib, uning Misrdan qoçgan köplab a'zolari bu mamlakatda boşpana topgan.
Rasmiy Qohira va Abu-Dabi boşqa bir qator arab davlatlari hukumatlari bilan birgalikda siyosiy islomni mutlaq yovuzlik deb biladi va Turkiyaning «Musulmon birodarlar»ni qöllab-quvvatlaşini öz mamlakatlarining barqarorligiga tahdid deb biladi.
Isroil esa Turkiyaning Ğazo sektorini nazorat qiladigan yana bir islomiy harakat HAMASni qöllab-quvvatlaşidan xavotirda, deydi Tel-Aviv universiteti xodimi Lindenştrauss.
Isroil rasmiy Anqarani ançadan buyon HAMASni moliyalaştirişda va unga yordam berişda gumon qilib kelmoqda. Ötgan hafta Erdöğan HAMAS harakatining siyosiy byurosi rahbari Ismoil Haniya va harakat qömondonlaridan biri Solih al-Arurini qabul qildi. Solih al-Aruri AQŞ tomonidan qidirilayotgan şaxslar röyxatida turadi va uni uşlab berganga 5 million dollar mukofot va'da qilingan.
Britaniyaning Times gazetasi, Isroil siyosiy razvedka xizmati («Mossad») direktori Yosi Koen yopiq yiğilişlarda Turkiyani mintaqadagi xavfsizlikka eng katta tahdid deb bilişini va bu davlat hatto yahudiy davlatining asosiy duşmani bölgan Erondan ham xavfli deb aytgani haqida yozib çiqdi.
«Turkiya bugun mintaqaviy kuçlar guruhi tomonidan öz qirğoqlari yaqinida sodir bölayotgan voqealardan ham çetlaştirilyapti. Örta yer dengizida hozir Fransiyaning ta'sir doirasi oşib borayotgan vaqtda rasmiy Anqara özini çetda qolgan deb his qilmoqda», deydi kelib çiqişi turk bölgan Buyuk Britaniya Qirollik mudofaa tadqiqotlari instituti katta ilmiy xodimi Ziyo Meral.
Barça tahlilçilarning fikriga köra, Fransiyaning Örta yer dengizida faollaşuvi asosan Liviyadagi muvaffaqiyatsizliklar bilan boğliq. Liviyada bölib ötayotgan qurolli mojarolarda Örta yer dengizida özaro bahslaşayotgan davlatlarning aksariyati qatnaşyapti. Turkiya Tripolida BMT tomonidan tan olingan hukumatni qöllayapti. General Xalifa Haftarning Liviya milliy armiyasini esa BAA, Misr va Fransiya, şuningdek, rossiyalik yollanma askarlar töğridan töğri yoki yaşirin tarzda qöllab-quvvatlanmoqda.
Fransiya prezidenti Emmanuel Makron Gretsiyaga diplomatik va harbiy yordam körsatmoqda. Fransiya, Turkiyaning tanqidlariga qaramay, «Rafal» qiruvçi samolyotlarini hamda «Lafayyet» turidagi harbiy kemani mintaqda ötkaziladigan qöşma maşğulotlarga yubormoqda.
Gretsiya boş vaziri Emmanuel Makronni greklarning haqiqiy dösti va Yevropa qadriyatlari himoyaçisi deb ataydi. Ammo tahlilçilarning fikriça, Makron Gretsiyaga faqat döstlik uçun yordam bermayapti, u ham Örta yer dengizidagi gazdan umidvor.
Turkiya topilgan gaz zaxiralari evaziga öz budjetini önglab olişga umid qilmoqda / REUTERS
«Sönggi 20 yil içida Gretsiya özining eski harbiy kemalarini modernizatsiya qilişga urinmoqda. Fransiya öz qurollarini, kemalarini va qiruvçi samolyotlarini Gretsiya va Kiprga sotmoqçi», deydi Yoruk Işik. Parij allaqaçon BAAga öz qurollarini sotmoqda deb qöşimça qiladi u.
Bundan taşqari, Fransiyaning Total korporatsiyasi Kiprga tegişli dengiz hududlarda joylaşgan konlarini özlaştiriş bilan şuğullanyapti.
«Yevropa Ittifoqi rasmiylari Bryusselda köhna qit'a tezroq qayta tiklanadigan energiya manbalariga ötişi lozimligini gapirişadi. Ikkinçi tarafdan esa ular Örta yer dengizda uglevodorodlar konlari uçun kuraşga qöşilişga tayyor», deya qayd etadi turkiyalik tahlilçi.
Buyuk Britaniya Qirollik mudofaani örganiş instituti xodimi Ziyo Meral ham Makronning hatti-harakatini konstruktiv emas deb hisoblaydi.
Mojaroni Yevropa Ittifoqi, NATO, şarq-ğarb, islomiylik hamda dunyoviylik örtasidagi bahsga aylantiriş, «neo-usmonli» va «sivilizatsiya» kabi jozibali atamalar bilan keng qöllab-quvvatlovni jalb qilişga urinişlar faqat öziga xos milliy manfaatlarni yaşirişga urinişdir», deydi Yoruk Işik.
Leyden Universiteti xodimi Karakasis Fransiyaning Örta yer dengizidagi gaz konlarisiz ham mintaqada juda faolligini, Emmanuel Makron portdagi portlaşdan söng Bayrutga taşrif buyurgan ilk xorijiy rahbar bölganini va u mintaqada xalqaro yordamni faol ravişda muvofiqlaştirayotganini eslatadi.
BBC bilan suhbatlaşgan barça tahlilçilarning fikriga köra, faqatgina Vaşington Gretsiya va Turkiyaga aniq ta'sir ötkazuvçi kuçga ega. Biroq, Donald Tramp ma'muriyati Barak Obama davrida bu mintaqadagi iştirokini kamaytiriş uçun boşlangan yönalişni davom ettirmoqda.
«AQŞning aralaşuvi mojaro avj olişiga xalaqit berişi mumkin. Ammo Gretsiya va Turkiya örtasidagi inqirozni yeçiş hozirgi paytda Tramp ma'muriyatining ustuvor vazifasi emas», deydi Leyden universiteti vakili Vasilis Karakis.
Uning fikriça, Germaniya mintaqada AQŞning örnini egallaşga harakat qilmoqda, ammo uning zarur ta'sirga ega bölişiga şubha bor. «Egey dengizidagi yonğinni öçiriş uçun nemis rasmiylari qanday diplomatik va iqtisodiy vositalardan foydalanişini mumkinligini bilmayman», deydi u.
Hozirgi murakkab inqiroz muhim şartnomalar tuziş imkoniyatini yaratişi mumkin, deydi Kadir Xas universiteti xodimi Dimitriy Triantafillu. Uning fikriça, bugungi vaziyatda Gretsiya va Turkiyaning öz harbiy faolligini oşirişi ança xavfli, ammo bu har ikki davlatni muzokaralar stoliga ötirişga va özaro kelişmovçiliklarga siyosiy yeçim topişga urinişga majbur qilişi mumkin.
«Agar Fransiya, BAA, Misr va Isroil tomonidan tuzilgan blok öz manfaatlari yoki Turkiyaning mintaqada aktivligini çeklaş böyiça inqirozni davom ettirişga intilmasa, Gretsiya va Turkiya bu masalada yeçim topa olişiga aminman», deydi Buyuk Britaniya Qirollik mudofaa tadqiqotlari instituti xodimi Meral.
Turkiyaga qarşi sanksiyalar joriy qilinadimi?
Bu orada 28 agust kuni Yevropa Ittifoqi taşqi işlar va xavfsizlik masalalari oliy vakili Jozep Borrel Yevropa Ittifoqining 24 sentabr kuni ötkaziladigan sammitida Turkiyaga nisbatan sanksiyalar e'lon qilinişi mumkinligini bildirdi.
U Berlinda Yevropa Ittifoqiga a'zo davlatlar taşqi işlar vazirlari yiğilişida «Biz Turkiya bilan muloqotda oltin örtalikda turib, jamoaviy muloqot qiliş yölini topişimiz kerak» degan.
Jozep Borrel rasmiy Anqaraga sanksiyalar joriy etiş tahdidi bilan ta'sir körsatişga harakat qilinişini aytgan. «Yevropa Ittifoqida Turkiyaning Örta yer dengizidagi xatti-harakatlari yuzasidan norozilik kuçaymoqda. Şu sababli, Yevropa Ittifoqi Kengaşi Kipr sohillariga yaqin joyda burğilaş işlari olib borilayotgani uçun bu davlat tomonidan taklif qilingan Turkiya rasmiylariga qarşi sanksiyalar qöllaş işlari tezlaştiriladi», deb qöşimça qilgan Borrel.
Uning bildirişiça, Turkiyaga nisbatan joriy etiladigan sanksiyalar bu davlat kemalarining Yevropadagi portlarga kirişini taqiqlaş körinişida bölişi ehtimoli yuqori.
