Özbek tiliga davlat tili maqomi berilganiga 31 yil töldi.
Özbek tili xalqimizning eng katta boyligi desak xato bölmaydi. Olimlarimizning aytişiça, özbek tilining ilk ildizlari eramizdan avvalgi ming yilliklarga borib taqaladi. Ayrim turkolog olimlar dunyodagi eng qadimiy yozma manbalardan biri bölgan, qadimgi şumer tilida bitilgan «Gilgameş» dostonini tahlil qilişganida unda turkiy tillar, jumladan, bugungi özbek tilida ham faol qöllab kelinayotgan 300ga yaqin söz va söz birikmalarini aniqlaşgan. Qarangki, hozirgi tilimizdagi oz, yoz, er, qiz, buz, quş, qoş singari sözlar bundan 30-40 asr ilgari ham hozirgidek körinişda bölgan ekan. Ayni paytda qadimgi şumer tili böyiça tadqiqotlar davom etmoqda.
Daniyalik olim Vilgelm Tomsen 19 asrning 90-yillarida hozirgi Möğuliston hududidan topgan ulkan harsangtoşlar sirtidagi bitiklar avvaliga turli bahs-munozaralarga sabab bölgandi. Keyin ular turkiy xalqlarning hozirgaça aniqlangan eng qadimiy yodgorliklari «Örxun bitiklari» nomi bilan dunyoga dong taratadi. Bu bitiklar 680–745 yillar orasida, Turk hoqonligining «oltin» davrida runiy alifbosida, eski turkiy (kökturk) tilda bitilgani aniqlandi. «Kultigin», «Bilga Hoqon» va «Tönyuquq» bitiktoşlaridan iborat uşbu obidalar Yer yuzidagi barça turkiy tillarning eng nodir namunasi bölsa-da, bu bitiklar uslubi, jozibasi, tiniqligi özbek tili uçun ham xosligi aniq körinadi. «Bilga hoqon bitigi»dagi «hoqonliğ budun (el) erdim, hoqonim qani?» singari iboralar tilimizning eski kökturk tiliga qançalik hamohang ekanini körsatadi.
Eski özbek tili tarixda bugungidan ham kengroq miqyosda işlatilganini bir qator tarixiy manbalar isbotlaydi. Bu til şarqda Xitoyning markaziy qismidan tortib, ğarbda Litva knyazligiga qadar, şimolda Oltin Ördadan janubda to Misrga qadar ulkan hududda muomalada bölgan.
Xitoyning Tsin imperiyasi (1644-1911) davrida Xebey viloyati hududida qurilgan Yozgi toğ saroyining darvozasida xitoy, möğul, mançjur, çiğatoy (eski özbek) va tibet tillaridagi bitiklar uçraydi. Asosiy darvoza tepasida sof turkiy tilda, nasta'liq xatida bitilgan «Ravşan: örtadagi darvoza» deb yozib qöyilgan. Olimlarning aytişiça, eski özbek tili Tsin imperiyasi davrida işlatilgan beşta muhim tildan biri bölgan.
2012 yilda Misr milliy kutubxonasida Alişer Navoiyning öğuz lahjasida bitilgan qadimiy devoni topildi. Bu Ehromlar yurtidan topilgan ilk turkiy manba emas. Ma'lumotlarga köra, buyuk özbek şoiri Sayfi Saroyi umrining oxiriga qadar Misrda yaşagan, şu yerda özining özbek tilidagi bir qator şe'r-u dostonlarini yaratgan edi:
Ösib tuproğim uzra nayzalar, men evdin ayrildim,
Mavzuga oid
Vatandin benişon öldim-da, özga yurtga evrildim.
Bir paytlar turkiy adabiyotning yorqin vakili Yusuf Xos Hojibning «Qutadğu bilig» dostoni ham aynan şu yerdan — Qohira kutubxonasi yertölasidan topilgan. Qolaversa, bugungi kunda Qohira markazida «Uzbakiya» deb ataladigan tarixiy mahalla, şu nom bilan ataladigan köça, masjid, teatr va boğ ham bor.
... Esimda: 2006 yilda bir guruh hamkasblar bilan Misrga borgandik. Qohiradagi qadimiy «Xon al-Xaliliy» bozorida bir dökonga kirdik. Bir şerigimiz çiroyli suvenirning narxini körib, menga dedi:
– 20 funt ekan, sörang-çi, 10 funtga berarmikin? Şunda bizni kuzatib turgan sotuvçi özbek tilida «ön beş funt bera qoling» desa böladimi? Özga yurtda yurganingda öz tilingdagi kalom quloğingga juda laziz eşitilarkan. Ma'lum bölişiça, sotuvçining ota-bobolari asli turkistonlik bölib, Misrga kelib, örnaşib qolişgan ekan...
Suriyaning Damaşq, Halab singari şaharlarida ham tarixiy özbek mahallalari «al-Uzbakiya» nomi bilan maşhur bölgan. Umuman, Yaqin Şarq davlatlarida özbeklar yaşaydigan mavzelar köp uçraydi.
Eski özbek tili asrlar davomida nafaqat musulmon mamlakatlari, balki Yevropa markazigaça kirib borgan. Bu tildagi köplab matnlar Şarqiy Yevropa, xususan, hozirgi Litva, Ukraina, Polşa hududlaridan ham topilgan. 1618 yilda Lvovda bosma usulda çop etilgan «Olqiş bitigi» kitobidan olingan mana bu parçaga e'tibor qiling:
«Bermagin bizni sinamoğliqğa,
Yöxsa qutqar bizni yomondan,
Zero, seningdur xonliq-da, quvvat-da,
Senga haybat mangulik...»
Ma'lumotlarga köra, Şarqiy Yevropa hududida yaşagan, turkiylaşgan polyak, arman va litvaliklar özaro muloqot tili sifatida qipçoq lahjasidagi eski özbek tilidan foydalanişgan, hatto şu tilda ibodat qilişgan, duo öqişgan.
Amir Temur saltanati (1370-1405) davrida Buyuk sohibqiron asosiy farmon va qarorlarni, kelgusi avlod uçun yaratilgan toşbitiklarni ham eski özbek tilida bitişga körsatma bergan, «Temur tuzuklari»ning ilk nusxasi ham ona tilimizda bitilgan edi. Ayrim tarixçilarning aytişiça, mana bu sof özbekona misralar Sohibqironning şe'riy iqtidori mahsuli bölgan ekan:
Yorğa yetkur sabokim, makr qilmişdur manga,
Qildi ersa kimga makrin, qaytadur bir kun anga!
Amir Temur 1391 yil Oltin Örda xoni Töxtamişxonga qarşi yuriş qilgan çoğida hozirgi Qozoğistonning Qarağanda viloyati hududidagi Uluğtoğ etaklarida toşda bitib qoldirilgan uşbu bitiklar tilimiz sohibqiron paytida qançalik tiniq va jozibali bölganini körsatadi:
«Tarix yetti yuz töqson uçinda, qöy yili yoz oyi orasi Turonning sultoni Temurbek uç yuz ming çerik bila islom uçun Töxtamişxon — Bulğor xoniğa (qarşi) qarşi yurdi. Bu yerga yetib, belgi bölsun deb bu öbani qöpordi. Tangri nusrat bergay, inşoolloh. Tangri el kişiga rahmat qilğay, bizni duo bila yod qilğay».
Nazm mulkining sultoni Mir Alişer Navoiyning özbek tili taraqqiyotida qöşgan ulkan hissasi haqida har qança gapirsak oz.
Turk nazmida çu men tortib alam,
Ayladim ul mamlakatni yakqalam,
deganda buyuk şoir tilimizning öz davrida nufuzi, obro‘-e'tiborini yuksaltirişga juda katta hissa qöşganini haqli ravişda e'tirof etgan edi. U özining boy merosi bilan turkiy tinning boşqa tillardan ustun jihatlarini ham amalda körsatib berdi. Navoiy «Muhokamatul-luğatayn» asarida turkiy tilning afzal jihatlariga urğu berib, özga tilni afzal bilgan şoir-u fozillar haqida taassuf bilan şunday degan edi:
«Bu xalq orasidin paydo bölğon tab' ahli salohiyat va tab'larin öz tillari turğoç, özga til bila zohir qilmasa erdi va işga buyurmasalar erdi. Va agar ikkalasi til bila aytur qobiliyatlari bölsa, öz tillari bila köprak aytsalar erdi va yana bir til bila ozroq aytsalar erdi...»
Taassufki, öşa davrlarda ham tilimizning buyukligi va boyligi, gözal va betakrorligini töla anglamagan, uning qadriga yetmagan insonlar bölgan ekan. Bugun quvonç bilan ta'kidlay olamizki, özbek tili özining qaddini kötarmoqda. Yer yuzidagi yetti mingga yaqin til içida özbek tilining öz örni, nufuzi va e'tibori borligi barçamizni quvontiradi.
Bizning ona tilimiz mansub bölgan turkiy tillar oilasiga 30dan ortiq tillar kiradi va ularda Yer yuzida 250 milliondan ortiq kişi sözlaşadi. Dunyo miqyosida özbek tilida gaplaşuvçilarning umumiy soni 50 millionga yetadi.
Özbek tili davlat tili maqomiga ega bölgan 100ga yaqin tillarning biri ekani ham qalbimizda faxru ğurur uyğotadi. Agar dunyoda 7000ga yaqin til va lahjalar mavjudligini e'tiborga olsak, bu yomon körsatkiç emas. Holbuki, dunyoda davlat tili maqomiga ega bölmagan, ammo yuz millionlab kişilar sözlaşadigan tillar ham bor.
2019 yil 21 oktabr kuni davlatimiz rahbari «Özbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oşiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi farmonni imzoladi. Unga binoan, «Davlat tili haqida»gi qonun qabul qilingan kunning ulkan tarixiy örni va ahamiyatidan kelib çiqqan holda, 21 oktabr sanasi yurtimizda «Özbek tili bayrami kuni» deb belgilandi.
Yaqinda Özbekiston prezidenti BMT Boş Assambleyasining 75-sessiyasida insoniyat oldida turgan eng muhim masalalar xususida özbek tilida nutq sözlagani tilimizning xalqaro miqyosdagi mavqeyini mustahkamlaş yölida yana bir qadam böldi.
Bir paytlar Doğistonning buyuk farzandi Rasul Hamzatov öz ona tili haqida yozarkan:
Jahon minbaridan yangramasa ham,
Ona tilim menga muqaddas buyuk,
degan edi. Ne baxtki, bizning ona tilimiz jahon minbaridan ham jarang soçdi. Binobarin, bugungi kunda ham bir özbek Rasul Hamzatov ham orzu qilgan şarafga erişa oldi, deyiş mumkin.
Kuni keça davlatimiz rahbarining «Mamlakatimizda özbek tilini yanada rivojlantiriş va til siyosatini takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi farmoni qabul qilindi. Farmonga muvofiq, 2020–2030 yillarda özbek tilini rivojlantiriş va til siyosatini takomillaştiriş konsepsiyasi hamda asosiy yönalişlari tasdiqlandi. Mazkur farmonda 2025 yilgaça davlat maktabgaça ta'lim tizimida özbek tilli guruhlar qamrovini kengaytiriş, yangi darslik va qöllanmalar, elektron dasturlar yaratiş, xorijiy oliy ta'lim muassasalarida özbek tilini örgatuvçi markazlar sonini köpaytiriş singari muhim vazifalar örin olgan.
Davlat tili uning barça ramzlari kabi muqaddas sanaladi. Yaqinda kuçga kirgan yangi tartibga köra, Özbekiston Respublikasi fuqaroligini olişni istagan şaxs davlat tilini lozim darajada bilişi kerakligi belgilab qöyildi. Bunday tartib dunyoning köplab davlatlarida joriy qilingan. Qöşni va qardoş xalqlarning davlat tili haqidagi qonun hujjatlarida ham har bir fuqaro uçun davlat tilini biliş şart qilib belgilangan. Şunday ekan, özini şu tuproqqa daxldor deb bilgan har bir inson davlat tilini hurmat qilişi, bu boradagi qonun hujjatlariga rioya etişi kerak böladi.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
